Skip to main content

Full text of "Opus epistolarum Des. Erasmi Roterdami : denuo recognitum et auctum"

See other formats

Digitized by tine Internet Archive 

in 2010 with funding from 

University of Toronto 

CJir Jlwmas ^IL 
Iju JioHreiix 
















V 10 


Oxjord University Press, Amen House, London E.C.4 






/r, siv 







THE war of 1914-18 set a gap of nine years between the third 
and fourth volumes of this edition. That the present volume 
shonld follow Volume IX at an interval of three years only is a 
cireumstance which could not have been predicted; and, indeed, 
it hardly lay within our hopes. But the Delegates of the Clarendon 
Press have been able to do what, if they had been unwilling to do 
it, we could not have asked of them. The first proofs of Volume X 
came to us in August 1939 ; and throughout the firstthirteen months 
of the war the dispatch of copy and the receipt of proofs proceeded 
with a regularity hardly less than that of the times of peace. 
Before the end of September 1940 the whole volume was in type. 
Such progress would have been impossible but for work already 
done by P. S. Allen. All the letters, with one exception,^ had been 
coUected by him; most of them are printed in the order in which 
he arranged them. To several letters he had written introductions 
(marked in this volume with his initials). The notes also owe a 
great deal to his Note-books. 

Since June 1940 the continent of Europe has been closed to us; 
and it has not been possible to follow our former practice of col- 
lating the proofs with the originals. The loss has been mitigated, 
to some extent, by the large number of photographic reproductions 
which we now possess. For the photograph of Ep. 2745 we are 
indebted to the courtesy of the Bibliotheque Royale de Belgique. 
For that of Ep. 2806 from the Landesbibliothek of Stuttgart, we 
have to thank Dr. W. Hoffmann, the librarian. 

The war has deprived us of the help given to us over a long period 
of years in the University Library of Basle ; where the experience 
and skill of Dr. Roth, keeper of the MSS., and of Dr. Hartmann, 
editor of the Amorbachiana, were always at our disposal. Letters 
received from Basle in June 1940 reported that Dr. Roth had died 
unexpectedly on 21 May. To Dr. Roth this edition owes more 
than can be told. He spent his gifts in helping others. ' Haben 
Sie einen Wunsch, Herr Doktor?' was his constant inquiry; and 
any difficulty was at once overcome by reference to manuscript 
sources or to rare books. His knowledge of his native Basle was 
unrivalled. He not only gave us of his time in the Library, but 
he guided us to sites in and around the city connected with Erasmus 
and his contemporaries. His last letter conveyed permission to see 
some Basle MSS. which the war had consigned to a remote hiding- 
place — for this permission we thank Dr. Schwarbcr, the Oberbiblio- 
thekar; though events have made it impossible for us to profit by 
it. Dr. Hartmann has given us help throughout the volume, both 

^ Erasmua' lotter to James v (Ep. 2886), foxmd by Mr. R. H. Hannay in a 
letter-book belonging to Lt.-Col. Cuninghame, and kindly communicated 
to us. 


in deciphcring some of Boniface Amerbach\s rough-drafts and in 
the elucidation of difificulties in connexion with Erasmus' testa- 
mentary dispositions. He copied for us all the letters in Appendix 
XXITI, and even offered to correct the proofs of this volume. It 
has not, of course, been possible to send the proofs to Basle. But 
\ve are not the less grateful to Dr. Hartmann for his readiness to 

We could wish that the thanks which we owe to them might reach 
our fricnds in Belgium, in particuhir I)r. A. Roersch and Professor 
H. de Vocht. Readers of the first vohime of Humanifilica Lovaniensia 
will recall how, in August 1914, Professor de Vocht snatchcd, 
literally, frora the fires of Louvain the Cranevekl papers — contain- 
ing, interalia, precious originals of letters of Erasmus — and through 
many hazards bore them into ultimate safety. Now both he and 
Dr. Roersch have lived to see the peace of their country invaded 
for the second time in five-and-twenty years. We say, 'they have 
lived to see ' this. But even of that we have no assurance ; we 
should be glad to know that thej^ are in safety. The help given to 
us by Dr. Roersch has been of great importance. In particular we 
have to thank him for sending us a photograph of the newly dis- 
covered originalof Ep. 2512, and for bringing to our notice the draft 
of a letter of Leonard de Gruyeres which answers Ep. 2397. The war 
has made it impossible to see this. Information furnished by him 
formed part of our clue to the Compendium Rhetorices. Dr. de 
Vocht, continuing past kindnesses, helped us to elucidate the per- 
plexities of Erasmus' donation to Goclenius. 

In Holland, Professor HuizingaandMiss Kronenberg have helped 
us ungrudgingly . To the University library of Leiden we are indebted 
for photographs of MSS., and to the Koninklijke Nederlandsche 
Akademie van Wetenschappen for a reproduction of the Compen- 
dium Bhetorices. and for permission to print it. 

Dr. O. Clemen of Zwickau collated for this volume Ep. 2918. Fas 
est et ab hoste doceri; and we wish to record that this scholar has 
more than once put his knowledge at our disposal generously. 

Among helpers at home we thank especially the librarians and 
stafiF of the Bodleian Library, whose ready courtesy has facilitated 
our researches throughout. Among scholars who have helped to 
resolve some of our inquiries we should like to mention Professor 
Gilbert Murray, Professor R. Dodds, Professor E. D. M. Fraenkel, 
Dr. Williams, Bishop of Durham, Dr. Robin Flower, Lieut. A. F. 
Wells, R.N.V.R., Mr. J. D. P. Bolton, Mr. G. L. Clutton, Professor 
H. G. Fiedler, and the late Dr. Darwell Stone. 

It may be pointed out that, of the 305 letters in this volume, 
onlyVl are to be found in the Leiden edition of 1703, the last 
collected edition of Erasmus' Letters. The additional 234 letters 
were brought together by P. S. Allen from manuscript collections 
and rare publications; 45 of them are printed here for the first 
time. Of many of these letters the originals are to be found in 
the Basle University library ; for some of them we have rotographs, 
but others we have had to print from copies made as long ago 
as 1901. So too at the end of Ep. 2855 Ave have had to print 


Amerbach's receipt of August 1533 from his rough-draft, copied 
by P S Allen. The rough-draft is difficult to read. The origmal of 
the finished document survives, finely written, at Basle ; and we 
regret that we have not been able to see it. 

H. M. Allen. 
H. W. Garrod. 


26 March 1941. 


siR THOMAS MORE. From the portrait by Holbein 
forraerly in the possession of Mr. Edward Huth 
and reproduced in E. M. G. Routh's Sir Thomas 
More and his Friends (Oxford University Press) Frontispiece 


Leipzig MS facingp.UO 



[* Not in LB, ** Printed here for the first time. 

II Original, but not autograph. 
Letters indented are written to Erasmus.] 

1532 (continued) 

2635. J. Morin. lacobus . . <? March-April) 

2636. J. Canta. Aegidius . . 
*2637. Senulveda. Antapologiam 

Albertum . . 
Cum Glapione , 

S. lam . . 

S. P. Post . . 
S. p. Litteras . . 


*2638. Aleander. 

*2639. Aleander. 
*:2640. Botzheim. 
*t2641. A. Virves. 
*:2642. B. Amerbach. 

2643. Dantiscus. Nae tu 

2644. <Gocleniu8>. S. P. Agunt . . 

2645. Saabout. Dictum . . 
*2646. Olah. Litteras tuas . . 
*2647. Q. Talesius . . 

2648. Sadoleto. Quod . . 
**t2649. B.Amerbach. S.P.Sivnquara 
*:2650. B. Amerbach. S. Legi . , 

2651. Cles. Quise . , 
*:2652. B. Amerbach. S. p. Libellum , . 
**:2653. B. Amerbach. S. P. 
Quod . . 
Vlatten. Salue . , 
Cles. Venerabilis . . 
Sadoleto. Is qui . . 
Zuichemus. Cura Venetias 
J. Boner. Salue . . 
More. Quara 

. I April 

I April 

I April 

6 April I 

15 April 

20 April { 

30 April 
3 May 
3 May 
3 May 

7 May 

8 May 
..15 May 

15 May { 
19 May 

31 May < 







*:2660. Gabriel Verinus. Quousque. 

<June init, 

<c. June 

5 June 

7 June 
, . 8 June 

8 June 
14 June 

16 June < 

. 17 June 

19 June 


2661. B. Damus. Nondum 

:2662. P. Vergil, S. P. Nactus 
2663. William, Count of Isenburg. 

Clarissime . . 22 June 

*:2664. Ursinus. S. D. Quod . . 26 June 

*2665. J. de Pins. Redditae , . <c. July 

*2666. Pelargus. Cogor . . <c. July init. 

*2667. Pelargus. Liberaui , . <c. July init. 

*2668. Pelargus. ' Contuli . . <c. July init. 

*2669, Pelargus. Dehonorario . . <c. July init. 

*2670. Pelargus. Quum . , <c. July init. 

*2671. Pelargus. Hesternum , . <c. July init. 

*2672. 1'elargus. Benedictus , . <c. July iiiit, 

*2673. Pelargus. Mire , . <c. July init, 

*2674. Pelargus. Hoc . . <c. July init. 

*2675. Pelargus. Imo . . <c. July 

*267(3. Pelargus. De coelibatus . . <c. July 

*2677. Pelargus. Adeo . . <c. July 

':2678. Bo. Amerbach. S. P. Nae tu . . 4 July 


























































































*2679. Aleander. S. P. D. Poly- 

phemus . . 
*2680. Aleander. Scripsi . . 
*:2681. Bembo. Fortuna . . 

2682. Zuichcmus. Mihi . . 

2683. J. G. Paungartner. Pater . , 

2684. Bo. Amerbach. Nae tu . . 
**:268"). Ch's. Reuertitur . . 

*:2686. Bo. Amerbach. S. p. Ex . . 

*:2687. Ludolph Coccius. S.D.Ante 
**:2688. Bo. Amerbach. S. P. Ad . . 
*2689. J. Carondelet. Saluebis . . 
2690. T. de Vio. Ipsa . . 
*2691. Adolphus Eichholz. Gratissima , 
*2692. C. Agrippa. Quum . . 
*2693. Olah. Cum . . 
*:2694. Bo. Amerbach. S. Rursum . . 

2695. J. G. Paungartner. Vt antehac . 
*:2696. Bo. Amerbach. S. Reuixisse . 
**:2697. Bo. Amerbach. S. P. Eo . 
*2698. Tragoedia Basiliensis 

2699.'S. Turzo. Quod . . 
2700. C. Utenhove. Accepi . . 
*2701. Sepulveda. Librum . . 
2702. Pflug. Literas . . 
*:2703. Bo. Amerbach. S. Quoniam . . 
**:2704. Schets. S. P. Superioribus . . 
*:2705. I. de Mendoza. Nuper . . 
**:2706. Bo. Amerbach. S. P. Tuam 
*2707. Olah. Ornatissime . . 
2708. Bembo. Amabam . . 
*:2709. Bo. Amerbach. S. loachi- 

mus . . (c, 

•:2710. Bo. Amerbach. 
2711. Wm. of Cleves. 
*|i2712. Filonardi. 
*2713. Tomiczki. Salutem 
*:2714. Eschenfelder. S 

♦:2715. Witzel. Salue . . 
*2716. Zuichemus. Nihil . . 
*:2717. J. Boner. S. Certe . . 
*:2718. S. Aychler. S. D. Minime . 
*:2719. Castellanus. S. P. Memini 
2720. Castellanus. Quod . . 

*2721. Pelargus. Equidem . . 
*2722. Pelargus. Demiror . . 
»2723. Pelargus. Puer . . 
*2724. Pelargus. Oro . . 

*2725. Pelargus. Jn . . 
2726. C. Mountjoy. Totius . . 
*2727. Brixins. Post . . . 
. :2728. Choler. S. P. Nec . . 

*2729. Sepulveda. Accepi . . 
**:2730. Bo. Amerbach. Cum . . 
2731. J. Kleberg. Vir . . 

2732. Melanchthon. Cum . . 
*2733. J. Lambelin. S. P. Pridem . . 
2734. Gerard of Assendelft. Subinde 

4 July 1532 Ratisbon. 

5 -Tiiiy 

<c. 5 July 

5 Juiy 

6 July 

7 July 

8 July 

. 9 Juiy 

10 July ( 

19 July 

23 July 

. 24 July 

25 July 

26 July 
2 Aug. 
2 Aug. 

<Aug. init. 
<Aug. init. 
<5-io Aug. 

8 Aug. 

9 Aug. 
16 Aug. 
23 Aug. 

27 Aug. < 

27 Aug. 

28 Aug. 
. 29 Aug. 

29 Aug. 
29 Aug. 

Sept. init. 

S. Habeo 
Apud . . 

Excellentissime . . 2 Sept. 
2 Sept. 
D. Immor- 

2 Sept. 
8 Sept. 

8 Sept. 

9 Sept. 
9 Sept. 

. 17 Sept. 

24 Sept. < 


c. Sept.-Oct. 

c. Sept.-Oct. 

<c. Sept.-Oct. 

<c. Sept.-Oct. 

I Oct. 

I Oct. 

5 Oct. 

15 Oct. 

19 Oct. 

20 Oct. 

25 Oct. 

26 Oct. 
29 Oct. 













































































<Freiburg. > 










2735. Q. Talesius. Salutem . . 31 Oct. 1532 

2736. Zuichemus. A«t . . 5 Nov. 1532 
*2737. C. Agrippa. Ex . . 13 Nov. 1532 

*||2738. Filonardi. Reuerende . . 13N0V. 1532 

*2739. C. Agrippa. Pudet . . <22> Nov. 1532 

**:2740. Bo. Amerbach. S. P. Pre- 

terito 26 Nov. (1532 

*2741. Olah. Adeo . . 26 Nov. 1532 

* 12742. Bo. Amerbach. S. p. Admon- 

ueram . . 29 Nov. 1532 

*t2743. Rabehiis. Georgius . . 30 Nov. 1532 

**t2744. Bo. Amerbach.' Dedi . . 3 Dec. 1532 

**:2745. Stibarus. Post . . 7^60.1532 

**2746. J. Lasky. S. Plane . . 7 Dec. 1532 

*t2747. Bo. Amerbach. S. P. Incommode . . <9 Dec. 1532 

*2748. C. Agrippa. Salutem P. Hactenus . . 9 Dec. 1532 

*J2749. Bo. Anierbach. S. p. Improbis . . 27 Dec. 1532 

^2750. Jo. Faber. Tantane . . <fin. 1532 










*t2751. Pflug. S. P. D. Ex . . 
*:2752. Bo. Araerbach. S. p. Si . . 

*2753. Zuichemus. Post . . 
*:2754. Bo. Amerbach. S. p. De . 
**:2755. Bo. Amerbach. S. P. 
Quod . . 
*:2756. Bo. Amerbach. S. p. Nihi 

"2757. J. de Pins. Risi . . 
*:2758. The Reader. Quanquam . 
*2759. Olah. In mense . . 
:2760. Fettich. Vt intelligas . . 
**:2761. <Schets.) S. P. Si haec . . 

*2762. Olah. Oro . . 
**:2763. Schets. S. P. Nihil . . 
**:2764. Bo. Amerbach. S 

nuper . . 
**:2765 ' 

P. Cur 

4 Jan. 
5 Jan. ( 
14 Jan. 

15 Jan. < 

<c. 22 Jan. 
25 Jan. < 

30 Jan. 
<c. Jan. fin.) 

31 Jan. 
I Feb. 

5 Feb. 
7 Feb. 
7 Feb. 

S. P. Claris- 
. P. Tabel- 

<c. 13 Feb. 
13 Feb. 

Bo. Amerbach. 
sime . . 
**:2766. Cammyngha. S 

larius . . 15 Feb. < 

*2767. Zuichemus. Bononia . . 22 Feb. 

*:2768. Bo.Amerbach. S. p. Gratulor .. <c. Feb. fin. 

**:2769. Bo. Amerbach. S. P. lam . . <Feb. 

*:2770. Bo. Amerbach. S. Quum . . 28 Feb. 

2771. Jo. of Heemstede. Quanquam . . 28 Feb. 

2772. Boleyn. Equidem . . <c. March) 

2773. Scholars. Si iuxta . . <c. March 

2774. J. Paungartner. A Peripateticis . . i March 
*:2775. Bo. Amerbach. Heruagius . . 8 March < 

*2776. Tomiczki. Obiurgat . . 10 March 

2777. Vives to Cognatus. Ex . . 10 March < 
2778. Senateof Besangon. S. P. Magni- 

fici domini . . 12 March 

♦*2779. A. Silvius. S. Scripsi . . 15 March 

*2780. J. Lasky. Ncn . . 21 March 

**:2781. Schets. S. P. Barbirius . . 22 March 

*:2782. G. A^rricola. S. P. Errore . . 24 March 

**2783. HenckeL Inter . . 24 March 

533 Zeitz. 

533 Freiburg.) 

533 Padua. 

533 Freiburg.) 










533 Ba.sle.) 
533 Basle. 















Freiburg. ) 






Freiburg. ) 







*27>M. J. Carondelet. S. P. Vir . 
*278o. Olah. Nuper . . 
:2786. Witzel. 

*:2787. Stadion. S. p. d. Accepi 
"i^^SS. Bo. Aineibach. S. p. Vnde . . 

27 March 

29 March 

30 March 
. . 4 April 

22 March 
10 Apiil 
10 April 
10 April 
17 April 
19 April 

19 April 

20 April 

21 April 
21 April 
21 April 

23 April 
<c. 24 April) 

*2789. N. Borbonius. Literas . . 
♦2790. C. Agrippa. Multis . . 
*2791. Zaichemus. Litterarum 
♦2792 Olah. Accepi . . 
**:2793. Schets. S. P. Ex . . 
:2794. P. Vulcanius. Pro . . 
2795. W. abHorion. Ornatissime . . 
*2796. C. Agrippa. S. Scripsi . . 

**:2797. Cles. Quum . . 

2798. Chapuys. Nulla . . 

♦2799. C. Utenhove. S. At . . 

2800. A. Colster. Epistola . . 25 April 

*||2801. Cles. Venerabilis . . 27 April 

*:2802. Conrad Thurinj^us. S. D. <c. Apri!) 

Commodum . . 

*2803. Jo. Asricola. Affectus . . 3 May 

•12804. Vlatten. S. D. Illustrissiraus . . 3 May 

♦:2805. Bo. Amerbach. S. Mea . . 5 Mav 

*2806. Pflug. Facit . . 5 May 

**:2807. ?Stephen Loret. Quod . . 11 May 

*l|2808. Loeble. Salutem . . iiMay 

2809. J. G. Paungartner. Si . . • 12 May 

:2810. Zuichemus. Erras . . 14 May 

*:2811. J. Grofficius. Cum . . 15 May 

*2812. Mary of Hungary. Pro . . 1 June 

♦2813. Olah. Si hic . . i June 

*:2814. Choler. S. P. D. Qua . . 5 June 

•:2815. G. Phrysius. S. Dominus . . 8 June 

2816. Sadoleto. Noli . . 9 June 

**:2817. L. Ammonius. Si mihi . . 9 June 

*:2818. Bo. Amerbach. S. p. Numquam . . 12 June 

2819. Vincent Cornelius. S. P. Ornatiss. 12 June 

*2820. Mary of Hungarv. Quantum . . 13 June 

**:2821. Cles. Non modicae . . 14 June 

•2822. Philipof Croy. Serenissimae . . 16 June 

**:2823. Cles. Quas a . . 18 June 

*||2824. Boleyn. Quum . . igjune < 

**||2825. Vergerio. Varii . . 20 June < 

*:2826. Damian a Goes. Vnas . . 20 June 

**2827. Bo. Araerbach. S. P. Non eram . . 21 June 

*2828. Olah. Quid . . 21 June 

*2829. Zuichemus. Etsi . . 24 June 

*||2830. C. Mountjoy. Quod . . 26 June < 

2831. More. Binas , . <June 

*2832. Pelargus. Mitto . . (c. .Tune fin. 

*2833. Pelargus. Quam tu . . <c. June fin. 

*2834. Pelargus. Miraris . . <c. June fin. 

*2835. Pelargus. Si tibi . . <c. June fin. 

*2836. Pelargus. Pelargussum . . <c. June fin. 

♦2837. Pelargus. Vereor . . <c. June fin. 

*2838. Pelargus. Subinde . . <c. June fin. 

♦2839. Pehirgus. Quando . . <c. June fin. 

*2840. Pelargus. Quid tibi . 1 July 
















































































































533 <Freiburg.) 


*:2841. DeMolendino. S. P. Si . . 
*:2842. Barbiiius. Salutem . . 
*:2843. J. Hesselus. Etsi . . 
*:2844. J. Sasbout. S. P. Faniulus.. 

2845. Vlatten. S. P. Difficillimum . . 

2846. Damian a Goes. Quod . . 
*2847. Nausea. Nullum . . 

*2848, Olah. Quirinus . . 
*:2849. J. Jaspar. S. P. Scripsi . . 
*:2850. Bo. Amerbach. S. Sum . . 

**:28t;i. Goclenius. S. P. Oblectauit. 
*2852. Pflug. Quantopere . . 
2853. ? . . Vtvaque . . 

*2854. Zuichemus. Semper . . 
**:2855. Bo. Amerbach. S. P. Claris- 

8ime . . \ 

*:2856. Stadion. Salutem P. D. . . 
*:2857. Zasius. Sese . . Lauabam . . 
*:2858. Bo. Amerbach. S. De . . 

**:2859. Bo. Anierbach. S. P.Tametsi 
*2860. Olah. Pro negocio . . 

*||2861. Tomiczki. S. P. Obiurga- 

tum . . 
*2862. J. Lasky. Fortunam 
**2868. Goclenius. Vt aliquod . . 

2864. Paolo Sadoleto. Quid ni . . 
*:2865. Bo. Amerbacb. S. Reditum . . 
*:2866. Cammyngha. S. P. Salue . . 
2867. F. Rupilius. Ego . . 
*2868. Choler. S. P. Pergratum . . 
*2869. Calcagninus. Agnosco . . 
2870. D. Morellus. Gratulor . . 
*:2871. Egnatius. Non . . 
*:287.2. Bo. Amerbach. S. Si . . 

*2873. Sepulveda. lam pridem . . 
:2874. Decius. lam olim . . 
*:2875. Bo. Amerbach. S. Si hic . . 

2876. Goclenius. Quo modo . . 

2877. Olah. Vtinam . . 
:2878. Zuichemus. S. P. Voluisti . . 
:2879. J. Vergara. Fortasse . . 

2880. P. Richardot. lam . . 

2881. S. Lagnier. Amanter . . 
*||2882. J. Paungartner. S. Literas . . 

*:2883. Bo. Amerbach. S. p. Si Boni- 
facius . . 
:2884. Boleyn. An ipsum . . 

*2885. Zuichenius. Vbi veni . . 
**2886. James v of Scotland. S. P. Merito . 
*:2887. Bo. Anu-rbach. S. p. Gaude . . 
*2888. Zuichemus. Priusquam . . 

2889. Louis de Vers. Reuerende . . 

2890. Bonvalot. Pro . . 

*2891. Zuichemus. Non mediocriter. . 
2892. P. and C. Mexia. Vt hoc . . 
*:2893. B. Gravius. S. P. Excusa- 

tionem . . 
*r2S94. T. Gravius. S. P. Videbor. 

7 J"iy 
9 Juiy 

12 July 
14 July 
25 Jnly 
25 July 
25 July 
25 July ( 

25 July 

26 July 
26 July 

31 Juiy 

2 Aug. 

c. 6 Aug. 

8 Aug. 
1 1 Aug. 
17 Aug. 

. . <Aug. 
23 Aug. 

25 Aug. 

<c. 25 Aug. 

28 Aug. 

30 Aug. 

31 Aug. 
2 Sept. 

8 Sept. 

9 Sept. 
17 Sept. 

12 Oct. 

13 Oct. 
23 Oct. 

I Nov. 

6 Nov. 

7 Nov. 
7 Nov. 

18 Nov. 

19 Nov. 
19 Nov. 
19 Nov. 
28 Nov. 

30 Nov. 
I Dec. 
5 Dec. 
8 Dec. 

10 Dec. 

11 Dec. 
II Dec. 
14 Dec. 
24 Dec. 

24 Dec. 
26 Dec. 















The Hague. 






Pad ua. 

533) Basle. 

533 Dillingen. 

533 <Freiburg.) 

533 <Freiburg.> 

533) Basle. 

533 Freiburg. 
























533 Cologne. 
533 Cologne. 


4 .Tan. 
23 Jan. 
23 Jan. 
23 Jan. 
(23 Jan.) 
30 Jan. 
4 Feb. ( 

8 Feb. ( 
II Feb. 
17 Feb. 
19 Feb. 


*:2895. S. Piatensis. S. P. Absolutis- 
sinia . . 
**:281)6. Scliets. S. P. Vtinani . . 
**2897. Gaspar Schets. Sumniopere . . 
*2898. Olah. Toties . . 
*2899. J. Carondelet. Repetendae . . 
*:2900. C. Gering. Mitto . . 
*:2901. Bo.Amerbach. S. p. Perplacet . . 
**:2D02. Bo. Amerbach. S. P. In con- 
uitione . . 
*:2903. Bo. Anierbach. S. Quid . . 
2904. Dilft. S. D. Cuiu . . 
*2905. Sepulveda. Nihil . . 
:2906. Choler. S. P. Duas . . 
**:2907. Bo. Amerbach. S. P. 

Quoniam . . (ante 20 Feb. 

*:2908. Bo. Amerbach. Age . . 21 Feb. ( 

*2909. Olah. Si bene . . 23 Feb. 

*:2yi0. B. Gravius. S. P. Cur . . i March 

•2911. J. Lasky. Epistola . . 5 March 

•2912. J. Carondelet. Quum . . 8 March 

**|12913. E. Schets. S. P. Per D. . . 11 March 

*||2914. Damian a Goes. S. P. Gaudeo . . 11 March 

•2915. Olah. Binas . . 12 March 

2916. C. Grapheus. Damianus . . 13 March 

*:2917. F. Kitius. Clarissime . . 17 March 

*2918. G. Agricohi. Epistolam . . (c. April init.) 

Damian a Goes. Prandenti . . iiApril 

Bo. Amerbach. S. De valetu- 

dine . . 11 April 

**:2921. Cles. Praesentem . . 20 April 

*2922. Olah. Quae . . 22 April 

2923. Vincent Cornelius. S. P. Quuni . . 23 April 

**:2924. E. Schets, Vxoris . . 23 Apnl 

*:2925. Bembo. Viglius . . 25 April 

*1|2926. Gumppenberg. Praeterea . . (April 

*X2927. Bo. Amerbach. S. misere . . 25 April 

*:2928. Ho. Amerbach. Oro . . 27 April ( 

*|12929. Gumppenberg. S. Reue- 

rende . . 29 April 

**:2930. Bo. Amerbach. Litteras . . (April fin. 

**:2931. Bo.Amerbach. S.P. Sub.. (c. 10 May 

2932. Vives. Epistohx . . 10 May 

**:2933. E. Schets. S. P. Accepi . . 11 May 

*2934. Nausea. In amicoiura . . 15 May 

*:2935. Jo. Danielis. Reuerende . . 16 May 

*:2936. Choler. Diu . . 22 May 

*:2937. Choler. Pridie . . 25 May 

||2938. Sepulveda. S. P. Miror . . 23 May 

*||2939. J. Paungartner. Salutem . . 26 May 































534 (Augsburg.) 
534 Rome. 
534 Augsburg. 


App. 22. The Compendium Rhetorices p. 396 

App. 23. The Donation to Goclenius p. 406 

Index of Correspondents p. 425 

Index of Erasmus' writings ........ p. 439 


{Afzdler descHption uill be found in vol. i, app. 7) 

A = laiu Damiani Senensis Elegeia. 4". Basle. .T. Frtiben. Aiig. 15 15. 

B = Epistole aliquot ad Erasmum. 4°. Louvain. Th. Martens. Oct. 1516. 

C = CC^ 

C^ = Epistole sane quam elegantes. 4°. Louvain. Th. Martens. Apr. 1517. 

C^ = Idem. 4°. Basle. J. Froben. Jan. 15 18. 

D = D' D2 

D^ = Auctarium solectarum epistolarum. 4". Basle. J, Froben. Aug. 1518. 

D- = Idem. 4". Basle. J. Froben. March 1519. 

E = Farrago noua epistolarum. Fol. Basle. J. Froben. Oct. 1519. 

F = Epistoiae ad diuersos. Fol. Basle. J. Froben. 31 Aug. 1521. 

G = Selectae epistolae. 4". Basle. J. Herwagen & H. Froben. 1528. 

H = Opus epistolarum. Fol. Basle. H. Froben, J. Herwagen & N. Epi- 

scopius. 1529. 
J = Epistolae floridae. FoL Basle. J. Herwagen. Sept. 1531. 
K = Epistolae palaeonaeoi. Fol. Freiburg. J. Emmeus. Sept. 1532. 
L = De praeparatione ad mortem. 4°. Basle. H. Froben & N. Episcopius. 

<c. Jan.) 1534. 
M = De puritate tabernaculi. 4°. Basle. H. Froben & N. Episcopius. 

<c. Feb.) 1536. 
N = N^ N2 N» 

N^ = Operum tertius tomus. FoL Basle. H. Froben & N. Episcopius. 1538. 
N2 = Idem. Fnl. Ibid. 1541. 
N3 = Idem. Fol. Ibid. 1558. 
O = 0'02 

O? = Vita Erasmi. 4°. Leiden. T. Basson. 1607. 
0* = Ideni. 12". Leiden. G. Basson. 1615. 
P = Pirckheimeri opera. Fol. Fiankfort. J. Bringer. 1610. 
Q = Epistolao familiares. 8". Basle. C. A. Serin. 1779. 
Lond. = Epistolaruiu libri xxxi. Fol. London. M. FJeshei & R. Young. 1642. 
LB. = Opera omnia. Tomus tertius. Fol. 2 vols. Leiden. P. Vander Aa. 


NoTE. — At the head of each letter is printed a list of the editions in which 
ic is found, with the necessary references. The references to Lond. serve also 
for H and N. Sources, printed or ms., other than the editions above catalogued, 
are indicatetl, when necessary, by Greek letters. 

In the critical notes any of thcse editions or sources which is not specified 
by the sigla must be utiderstood to follow the reading of its immediate pre- 
decessor. Thus, in Ep. 106. i, E stands for E, F, H, N', N^, N^, Lond., and LB. 
Similarly, with the Greek alphabet this principle is generally followed ; but 
occasionally, when the sources are diverse or there issome siH,ciaI reason for it, 
e.g. in Ep. 296, all Iho authorities are specified by their sigla. 

The Corrigenda found in some of the volumes of letters have usually been 
treated .•is tlie true readings of those editions ; but occasioually the uncorrected 
text and the correction have both been given ; the latter following immediately 
aftcr the former. 

The small superior figures attaclied to letter-numbers refer to letters answered, 
the inferior to letters answtring. 

Angular brackets < ) denote additions by an editor, square brackets [ ] denote 


(For A, B, C, . . . . Q, Lond., LB., denoting editiona of Erasmus' 
letters, see p. xiii and vol. i, pp. 599-602.) 

C0LLECT10N.S OF Letters 
AE. = Les con-espondants d'Alde Manuce, 1483-1514; par P. de Nolhac 

(Studi e documenti di storia e diritto, 1887, 8). Rome, 188S. 
Agr. E. = Epistolae Henrici Cornelii Agrippae ad familiares et eorum ad 

ipsum : pp. 681-1061 in Agrippae . . . Operum pars posterior. Lugduni 

per BeringOB fratres, s. a. (c. 1601). 
AL E. = i. Lettres familieresde Jerome Aleandre, 1510-40; par J. Paquier. 
Paris, 1909. 

ii. Jerome Aleandre et la principaute de Liege ; par J. Paquier. Paris, 
Am. E. = Bonifacius Amerbach und die Reformation ; von Th. Burckhardt- 

Biedermann. Basel, 1894. 
BE.^ = Epistolae Gulielmi Budaei. Paris, J. Badius, 20 Aug. 1520. 
BE} = Epistolae Gullielmi Budaei posteriores. Paris, J. Badius, March 

BE.^ = G. Budaei Epistolarum Latinarum lib. v, Graecarum item lib. i. 

Paris, J. Badius, Feb. 1531. 
BE.* = Repertoire de la correspondance de Guillaume Bude ; par L.Delaruelle. 

Toulouse — Paris, 1907. 
Bemh. E. = Petri Bembi Card. Epistolar-um familiarium libri VI. Eiusdem 

Leonis x Pont. Max. nomine scriptarum lib. xvi. Venetiis apud 

Gualterum Scottum, 1552. 
Bl. E. = Briefwechsel der Briider Anibrosius und Thomas Blaurer, 1509- 

1567 ; bearbeitet von T. Schiess (Badische historische Kommission). t. 3. 

Freiburg i. Br., 1908-12. 
Boh. E. = i. Listaf Bohuslava Hasisteinskeho z Lobkovic: ed. J. Truhlaf. 
Praze, 1893. 

ii. Dva Listafe Humanisticke: (a) Dra. Racka Doubravskeho, (b) M.Vaclava 
Piseckeho s Doplnkem Listafe Jana Slechty ze Vsehrd : ed. J. Truhlaf . 
Praze, 1897. 

(Sbirka Pramenuv ku Pozndni Literarniho Zivota v Cechach, na Morave 
a V Slezku. Skupina Druha: Korrespondence a Cizojazycne Prameny, 
cislo I, 3.) 
BRE. = Bi-ief wechsel des Beatus Rhenanus ; herausg. von A. Horawitz und 

K. Hartfelder. Leipzig, 1S86. 
Bufjen. E. = Dt. Johannes Bugenhagens Briefwechsel, 1512-58, herausg. 

durch 0. Vogt. Stettin, 18S8. 
Bun. E. = Petri Bunelli Galli praeceptoris et Pauli Maiiutii Itali discipuli 

Epistolae Ciceroniano stylo scriptae, (Parisiis), H. Stephanus, 1581. 
Calc. E. = Epistolicarum quaestionum et Epistolai um familiarium libri xvi, 

pp. 1-2 17 in Caelii Calcagnini Ferrariensis . . . Opera aliquot. Basileae, 

H. Froben & Nic. Episcopius, March 1544. 


Calv. E. = Thesaurusepistolicus Caluinianus (1528-64), ed.G. Baum,E.Cunitz, 

E. Reu&s (CR. xxxviil-XLViii). t. 11. Brunsuigae, 1S72-79. 
Catn. E. = i. loachimi Camerarii Bapenbergensis Epistolarum familiarium, 
libri VI, . . . a filiis editi. Francofurti, haer. A. Wecheli, 15S3. 

ii. loachimi Camerarii Pabepergensis Epistolarum libri quinque poste- 
riores. A filiis . . . editae. Fiuncofurti, Palthen, 1595. 
Ca^ £■. = Epistole Cataldi Siculi. Pt. i, Vlyxbone. <Val. Fernandez), 

21 Feb. 1500; Pt. 2, s. 1. et a. 
CE. = i. Claude Chansonnette, jurisconsulte Messin, et ses lettres inedites, 
par A. Rivier (Memoires couronnes par TAcademie royale de Belgique, 
t. XXIX). Bruxelles, 1878. 

ii. Briefe des Claudius Cantiuncula und Ulrich Zasius von 1 521-1533; 
vonA. Horawitz (Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen 
Akademie der Wissenschaften, xciii, 1879). Wien. 1879. 
Clen. E. = Nic. Clenardi Epistolarum libri duo. Antverpiae, Chr. Plantinus, 

Cog. E. = Epistolae aliquot G. Cognati et amicorum : t. i, pp. 295-322, t. iii, 

p. 207 in Gilberti Cognati Nozereni Opera. t. 3. Basileae, H. Prtri, 1562. 
Co}T. E. = Briefwechsel des Antonius Corvinus; herausg. von P. Tschackert 

(Quellen und Darstellungen zur Geschichte Niedersachsens iv). Hannover, 

Cran. E. — Literae virorum eruditorum ad Franciscum Craneueldium, 

1 522-1 528, ed. H. de Vocht. Louvaiu, 1928. 
DGE. = Damiani a Goes, equitis Lusitani, aliquot Opuscuhx. . . . Itera 

aliquot Epistolae Sadoleti, Bembi, et aliorum clarissimorum virorum . . . 

ad ipsum Damianum. Louanii, R. Rescius, Dec. 1544. 
EE. = Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam ; herausg. von 

J. Fdrstemann und 0. Glinther (xxvii. Beiheft zum Zentralblatt fur 

Bibliothekswesen). Leipzig, 1904. 
EE."^ = Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam ; herausg. von L. K. 

Enthoven. Strassburg, 1906. 
EHE. = Helii Kobani Hessi . . . et amicorum ipsius Epistolarum familia- 

rium libri xii. Marpurgi Hessorum, C. Egenolphus, March 1543. 
FE. = Caroli Fernandi Brugensis, musici regii, . . . Epistole familiares. 

8. 1. et a. 
GE. = Roberti Gaguini epistole et orationes ; ed. L. Thuasne. t. 2. Paris, 

GHE. = Georg Helts Briefwechsel : herausg. von 0. Clemen (Archiv fiir 

Reformations-Geschichte. Erganzungsband 11). Leipzig, 1907. 
Gryn. E. = In librum octauum Topicorum Aristotelis Simonis Grynaei 

commentaria doctissiuia. Adiectae sunt ad libri calcem selectiores 

aliquot eiusdem S. Grynaei Epistolae. Basileae, Jo. Opiirinus, Oct. 1556. 
HE. = Epistolae Vlrichi Hutteni ; ed. P]. Bocking. t. 2. Lipsiae, 1S59. 
Hor. E. = ^. Horii Remensis praefecti auxiliaris EpistoUirum liber: ff. Iz 

(= k) v^-p^. Bk. 14 in Nic. Horii Opus, Lugduni, J. Sacon, 27 Sept. 1507. 
Hos. E. = Acta historica res gestas Poloniae illustrantia, IV, ix. Card. 

Hofiii Epistolae, 1525-5S, t. 3, edd. F. Hipler & V. Zakrzewski, Cracouiae, 

JE. = Der Briefvvechs(>l des Justus Jonas ; herausg. von G. Kawerau 

(Geschichtsquellen der Provinz Sachsen, xvil). t. 2. Halle, 1884, 5. 
La. E. = Lasciana; herausg. von H. Dalton. Berlin, 189S. 


LE. = Dr. Martin Luthers Briefe, Sendschreiben und Bedenken; herausg. 

von W. M. L. de Wette. t. 5. Berlin, 1S25-8. 
LE."^ = Dr. Martin Luther'8 Briefwechsel ; bearbeitet von E. L. Enders, 

fortgesetzt von G. Kaweniu. t. 16. Frankfurt am Main, 1884-1915. 
Lo. E. = Epistolaruni libri quatuor: fF. 65-163 in Christophori Longolii 

Orationes duae. Florentiae, haer. Ph. luntae, Dec. 1524. 
Ma. E. — Briefe des Dr. Daniel Mauch ; von A. Naegele. ROmiBche Quartal- 

schrift XXV, i39*-i6i*, 203*-225*. Roui, 1911. 
Man. E. = loannis Manardi Ferrariensis Epistolae medicinales, Basileae, 

M. Isingrin, March 1540. 
Mdrin. E. = Lucii Marinei Siculi Epistohirum familiariura libri decem ct 

septeni. Vallissoleti, A. G. Brocarius, 28 Feb. 15 14. 
Mart. E. = Opus Epistolarum Petri Martyris Anglerii Mediolanenfiis. Am- 

stelodami, Elzevir, 1670. (The first cdition, Alcala de Henares, 1530, is 

not readily accessible to me.) 
Mas. E. = Briefe von Andreas Masius und seinen Freunden, 1 538-1 573 

herausg. von M. Lossen. Leipzig, 1886. 
ME. = Philippi Melanthonis epistolae,praefationes, consilia, iudicia, schedae 

academicae ; ed. C. G. Bretschneider (CR. i-x). t. 10. Halis, 1834-42. 
MHE. = i, Michael Hummelberger ; von A. Horawitz. Berlin, 1875. 

ii. Analecten zur Geschichte des Humanismus in Schwaben ; von A. 
Horawitz. Wien, 1S77. 

iii. Analecten zur Geschichte der Reformation und des Humanismus in 
Schwaben ; von A. Horawitz. Wien, 1S78. 

iv. Zur Biographie und Correspondenz Johannes Reuchlin'8 ; von A. 
Horawitz. Wien, 1877. 

(ii, iii, iv in Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen 
Akademie der Wissenschaften, 85, 86, 89.) 
MltE. = Der Briefwechsel des Mutianus Rufus ; bearbeitet von C. Krause 

(Zeitschrift des Vereins fiir hessische Geschichte, N. F., ix. Supplement). 

Kassel, 1885. 
MRE.- = Der Briefwechsel des Conradus Mutianus ; bearbeitet von K. 

Gillert (Geschichtsquellen der Provinz Sachsen, xviii). t. 2. Halle, 

NE. = Epistolarum miscellanearum ad Fridericum Nauseara Blancicampia- 

num . . . libri x. Basileae, J. Oporinus, March 1550. 
OE. = 0\iih. Miklos Levelezese ; kozli Ipolyi Arnold (Monumenta Hun- 

gariae historica : diplomataria, xxv). Budapest, 1S75. 
Oec. E. = DD. loannis Oecolampadii et Huldrichi Zuinglii Epistolarum libri 

quatuor, Basileae, T. Platter & B. Lazius, March 1536. 
Oec. E. ii. = Das Leben Johannes Oekolampads ; beschrieben von J. J. 

Herzog, Basel, 1843, ii. 263-304. 
Occ. E. iii. = Briefe und Akten zura Leben Oekolami>ads, bearbeitet von 

Ernst Staehelin, Leipzig, 1934. 
Petit. E. — Konrad Peutingers Briefwechsel ; herausg. von E. KOnig. 

Munchen, 1923. 
Pt. £. = Correspondance de Christophe Plantin, 1558-15S6; publiee par 

M. Rooses & J. Denuce. t. 7. Antwerpen, 1SS3-1918. 
RE. = Johann Reuchlins Briefwechsel : herausg. von L. Geiger (Bibliothek 

des litterarischen Vereins in Stuttgart, cxxvi). Ttibingen, 1S75. 
Ra. E. = Religiosissimi viri fratris loannis Raulin, artium et theologiae pro- 


fessoris scientissimi, Epistolarum . . . opus eximium. Lutetiae Parisiorum, 
A. Ausurdus expensis I. Petit, i Jan. 152T. 
Sad. E. = i. lacobi Sadoleti Epistolae (pontificiae). Romae, 1759. 

ii. lacobi Sadoleti Epistolae (familiares). t. 3 & app. Romae, 1760-7. 
Sch. E. = Korrespondenzen und Akten zur Geschichte des Kardinals Matth. 

Schiner ; herausg. von A. Blichi. t. i (1489-1515), Basel, 1920. 
Schw. E. = Dn. lohannis Schwebelii . . . scripta theologica. . . Addita 

est Epistolarum . . . centuria (1519-40). Biponti, C. Wittel, 1605. 
SE. = Christoph Scheurls Briefbuch ; herausg. von F. von Soden und 

J. K. F. Knaake. t. 2. Potsdam, 1867-72. 
5«^. £". = Epistolarum libii VII: t. iii, pp. 71-389 in loannis Genesii 

Sepuluedae Cordubensis Opera. t. 4. Matriti, 1780. 
Sich. E. = Johannes Sichardus ; von P. Lehmann, pp. 23-42. Munchen, 

TE. = loannis Tritemii, abbatis Spanhemensis, Epistolarum familiarium 

libri duo. Haganoae, P. Brubachius, 1536. 
FjE". = Vadianische Briefsammlung ; herausg. von E. Arbenz und H. 

Wartmann (Mitteilungen zur vaterliindischen Geschichte, 24, 25, 27-30: 

6 parts and 5 supplements, s^-s"). St. Gallen, 1890- 1908. 
Vi. E. = loannis Lodouici Viuis Valentini Epistolarum . . . Farrago. 

Antuerpiae, G. Simon, 1556. 
Vulc. E. = Correspondance de Bonaventura Vulcanius, 1 573-1577 ; publiee 

par H. de Vries de Heekelingen. La Haye, 1923. 
VZE. = Viglii ab Aytta Zuichemi Epistolae selectae : t. ii, pt. i in C. P. 

Hoynck van Papendrechfs Analecta Belgica, Hagae Comitum, 1743. 
WE. = Epistolae . . . Georgii Wicelii, Lipsiae, Nic. Vuolrab, 1537- 
ZE. = Vdalrici Zasii epistolae ; ed. J. A. Riegger. t. 2. Vlmae, I774- 
Zeh. E. = Epistolarum libri Andreae Zebrzydowski, 1546-1553 (Acta hist. 

res gestas Poloniae illustrantia i) ; ed. Wlad. Wislocki. Cracow, 1S78. 
Zu\ E. = Huldrici Zuinglii Opera, voll. vii, viii, Epistolae ; ed. M. Schuler 

& J. Schulthess. t. 2. Turici, 1830-42. 
Ztv. E? = Zwinglis Briefwechsel ; bearb. von E. Egli, herausg. von G. Finsler 

und W. Kohler(CR. xciv, xcv). t. 2 (1510-26). Leipzig, 191 1-14. 

Otheb Sources 

ADB. = Allgemeine deutsche Biographie. t. 56. Leipzig, 1875-1912. 
Agnc^ = Rodolphi Agricolae opuscula ; ed. Petro Aegidio. Anuerpiae, 

T. Martinus, 31 Jan. 151 1. 
.4,^r/V.* = Rodolphi Agricolae lucubrationes, tomus posterior; ed. Alardo 

Aemstelredamo. Coloniae, J. Gymnicus, (1539). 
Agric^ = Unedierte Briefe von Rudolf Agricola ; von K. Ilartfelder (Fest- 

schrift der badischen Gymnasien). Karlsruhe, 1886. 
AHVN. = Annalen des hist. Vereins fiir den Niederrhein. Koln, 1855- 
Val. Andreas = Fasti Academici studii generalis Louaniensis, edente Valerio 

Andrea Desselio. Louanii, H. Nempaeus, 1650. 
ANGB. = Acta nationis Gernianicae vniuersitatis Bononiensis ; ed. E. 

Friedlander et C. Malagola. Berolini, 1887. 
Antonio = Bibliotheca Hispana noua, siue Hispanorum scriptoium qui ab 

anno md. ad mdclxxxiv. floruere, Notitia: auctore D. Nicolao Antonio 

Hispalensi. t. 2. Madriti, 1783-8. 

452.10 b 


AT. = ActaTomiciana; Epistole, legationes, responsa, actiones, res gcste . .. 

Sigismundi . . . per Stanislaum Gorski . . . coUecte, 1507- . t. 13. 

Posnaniae, 1852- 
Athenae C(oi/ai. = Athenae Cantabrigienses, 1 500-1609; by C. H. Cooper 

and T. Cooper, and by G. J. Gray. t. 3. Cambridge, 1858-61, 191 3. 
Balan — Monumenta Reformationis Lutheranae, 1 521-5, coUegit P. Balan. 

Ratisbonae, 1884. 
Balan ii = Monumenta saeculi xvi historiam illustrantia, edidit P. Balan. 

Oeniponte, 1885. 
BEr} = Bibliotheca Erasmiana, listes sommaires. Gand, 1893. 
BEr^ = Bibliotheca Erasmiana ; extrait de la Bibliotheca Belgica, publiee 

par F. Vander Haeghen, R. Vanden Berghe, T. J. I. Arnold, A. Roersch, 

V. Tourneur, et A. Vincent. 

Adagia. Gand, 1897. Enchiridion militis Christiani. 1911. 

Admonitio etc. 1900. Ratio verae theologiae. 1914. 

Apophthegmata. 1901. Declamationes, Encomium Matrimonii, 

Colloquia. t. 3. 1903-7. Institutio Principis Christiani, Vidua 

Moriae P^ncomium. 1908. Christiana. 1936. 

Bergenroih — Calendar of letters, despatches, and state papers, relating to 

the negotiations between England and Spain, preserved in the archives 

at Simancas and elsewhere, 14S5-1603; edited by G. A. Bergenroth, and 

continued by P. de Gayangos and M. A. S. Hume. t. 21. London, 1862-99. 
BN. = Biographie nationale (A-Z). t. 27. Bruxelles, 1866-1938. 
Bdcking = Index biographicus et onomasticus ; cur. E. Bocking (Vlrichi 

Hutteni Operum supplementum : tomi posterioris pars altera). Lip§iae, 

Bourgeois de Paris = Le Journal d'un Bourgeois de Paris, 1515-1536; par 

V. L. Bourrilly, Paris, 19 10. 
Brewer = Letters and papers, foreign and domestic, of the reign of 

Henry viii, 1509-46; arranged by J. S. Brewer, and continued by 

J. Gairdner and R. H. Brodie. t. 33. London, 1862-1910. 
Brodie = Brewer i ; 2nd edit., by R. H. Brodie. t. 3. London, 1920. 
Broun = Calendar of State Papers and MSS. relating to English afFairs, 

existing in the archives and collections Of Venice and in other libraries 

of Northern Italy, 1202-1629; edited by Rawdon Brown and continued 

by G. C. Bentinck, H. F. Brown, and A. B. Hinds. t. 23. London, 1864- 

Bulaeus = Historia vniuersitatis Parisiensis ; authore C. E. Bulaeo. t. 6. 

Parisiis, 1665-73. 
Burchard = lohannis Burchardi Argentinensis, capelle pontificie sacrorum 

rituummagistri, Diarium (i 483-1 506); ed. L. Thuasne. t. 3. Paris, 1883-5. 
Buizbach = Beitrage zur Geschichte des Humanismusam Niederrhein und in 

Westfalen ; von C. KrafFt und W. Crecelius (Zeitschrift des Bergischen 

Geschichtsvereins, vii, pp. 213-88, xi, pp. 1-68). Heft i, 2. Elberfeld, 

1870, 1875. 
Butzbach'' = Zur Kritik des Johannes Butzbach ; von G. Knod (AHVN, lii, 

pp. 175-234)- Koln, 1891. 
Biitzbach^ = Beilrage zur Geschichte des Humanismus in Schwaben und 

Elsass ; von W. Crecelius (Alemannia, vii, pp. 184-9). Bonn, 1879. 
BWN. = Biographisch woordenboek der Nederlanden. t. 21. Haarlem, 



Caballero = Alonso y Juan de Valdes, por Don Fermin Caballero. Madrid. 

Chevalier = Repertoire des sources historiques du moyen age : Bio-biblio- 

graphie; par U. Chevalier. 2*^ edition. t. 2. Paris, 1905-7. 
Ciaconius = Vitae et res gestae Pontificum Romanorum et S. R. E. Cardina- 

lium, opera A. Ciaconii ; ab A. Oldoino recognitae. t. 4. Romae, 1677. 
Clet-val = Registre des proces-verbaux de la Faculte de Theologie de Paris ; 

publie par A. Clerval. t. i (1505-23), Paris, 191 7. 
Copinger = Suppleraent to Hain's Repertorium bibliographicum ; by W. A. 

Copinger. 2 parts. London, 1895-1902. 
CPR. = Das Chronikon des Konrad Pellikan ; herausg. durch Bernhavd 

Riggenbach. Basel, 1877. 
CR. = Corpus Reforniatorum. Voll. 1-28. Melanthonis Opera ; ed. C. G. 

Bretschneider et H. E. Bindseil. Halis et Brunsuigae, 1824-60. 

Voll. 29-87. Caluini Opera ; ed. G. Baum, E. Cunitz, E. Reuss. Bruns- 
uigae et Berolini, 1861-1900. 

VoU. 88-100. Zwingli'8 Werke ; herausg. von E. Egli und G. Finsler 

Berlin, 1904-39. 
Creighton = A history of the Papacy during the period of the Reformation ; 

by M. Creighton. t. 5. London, 1887-94. 

(Vols. 1-6; new edition. London, 1892-7.) 
de Jongh = L'ancienne Faculte de Theologie de Louvain au preraier siecle 

de 8on existence (1432-1540) ; par H. de Jongh. Louvain, 191 1. 
Delisle = Un Registre des proces-verbaux de la Faculte de Theologie de 

Paris, 1505-33 ; par L. Delisle. Notices et Extraits xxxvi : Paris, 1899. 
de Nolhac = firasme en Italie ; par P. de Nolhac. 2^ edition. Paris, 189S. 
de Reifferiherg = Histoire de Pordre de la Toison d'Or ; par le Baron de 

Reiftenberg. Bruxelles, 1830. 
DNB. = Dictionary of national biography. t. 71. London, 1885-1937. 
DRA. = Deutsche Reichstagsakten, jiingere Reihe, bearbeitet von A. Kluck- 

hohn und A. Wrede. t. 4. Gotha, 1893-1905. 
Ducange = Glossarium mediae et infiniae Latinitatis, condituni a Carolo du 

Fresne, domino Du Cange ; ed. L. Favre. t. 10. Niort, 1883-7. 
Eax. = Epistolae aliquot eruditorum, nunquara antehac excusae, multis nomi- 

nibus dignae quae legantur a bonis omnibus, quo magis liqueat quanta 

sit insignis cuiusdam sycophantae virulentia, s. a. (See vol. iv, p. 210.) 
Etv. = Kpistolae aliquot eruditorum virorum, ex quibus perspicuum quanta 

sit Eduardi Lei virulentia. Basle, J. Froben, Aug. 1520. 
EHR. = The English Historical Review. London, 1886- . 
Eov. = Epistolae obscurorum virorum, ed. E. Bocking. t. 2. Lipsiae, 

Fredericq = Corpus documentorum inquisitionis haereticae prauitatis Neer- 

landicae, 1025-1528, ed. P. Fredericq. t. 5. Gent, 1889-1906. 
Gabbetna = Epistolarum ab illustribus et claris viris scriptarum centuriae 

tres, ed. S. A. Gabberaa. Harlingae Frisiorum, 1663. 
Gachard = Collection des voyages des souverains des Pays-Bas ; publiee par 

L. P. Gachard et C. Piot (Collection de Chroniques Belges inedites). 

t. 4. Bruxelles, 1874-82. 
Gams = Series episcoporum Ecclesiac Catholicae ; ed. P. B. Gams. Ratis- 

bonae, 1873. 


(rC = Gallia Christiana ; opera D. Sammarthani, monachorum congrega- 

tionis S. Mauri, et B. Haureau. t. 16. Parisiis, 171 5-1865, 
Goethals = Dictionnaire genealogique et heraldique des familles nobles 
du royaume de Belgique ; par F. V. Goethals. t. 4. Bruxelles, 1849-52. 
Ilain = Repertorium bibliographicum ; opera L. Ilaiii. t. 2. Stuttgartiae 

et Lutetiae Parisiorum, 1826-38. 
Ilenne = Histoire du regne de Charles-Quint en Belgique ; par A. Henne. 

t. 10. Bruxelles— Leipzig, 1858-60. 
Henniiijard = Correspondance des Reformateurs dans les jiays de langue 

francaise (1512-44), recueillie . . . par A. L. Herminjard. t. 9. Geneve, 
//^r^o^ = Realencyklopadie fiir protestantische Theologie und Kirche ; 

begrundet von J. J. Herzog. 3*^ Auflage ; herausg. von A. Hauck. t. 21 . 

Leipzig, 1896- 1908. 
Ileumann = Documenta literaria varii argumenti in lucem prolata cura 

lohannia Heumanni. Altorfii, 1758. 
Hinds = Calendar of State Papers and MSS. existing in the archives and 

collections of Milan, 1385-1618 ; edited by A. B. Hinds. t. i. London, 

Hoynck = Analecta Belgica : t. iii, ed. C. P. Hoynck van Papendrecht, 

Hagae Comitum, 1743. 
Horawitz = i-iv. Erasmiana ; von A. Horawitz. Wien, 1878, 80, 83, 85. 

V. Erasmus von Rotterdam und Martinus Lipsius; von A. Horawitz. 
Wien, 1882. 

(in Sitzungsberichte uer phil.-hist. Classe der kaiserlichen Akaderaie der 
Wissenschaften, 1878, 79, 82, 84, 82.) 
Jdnig = Liber confraternitatis B. Marie de Anima Teutonicorum de Vrbe ; 

ed. C. Jiinig. Romae — Vindobonae, 1875. 
JiJcher = Allgemeines Gelehrten-Lexicon, herausgegebcn von C. G. Jocher, 

t. 4. Leipzig, 1750-1. 
Joftin = 'Ihe life of Erasmus; by J. Jortin. t. 2. London, 1758-60. 
Knight = The life of Erasmus ; by S. Knight. Cambridge, 1726. 
Knod — Deutsche Studenten in Bologna (i 289-1 562) — biographischer Index 

zu den ANGB : bearbeitet von G. C. Knod. Berlin, 1899. 
Krafft = Briefe und Documente aus der Zeit der Reformation im.i6. Jahr- 

hundert ; herausg. von K. und W. Kraift. Elberfeld, 1S76. 
LB. i-x = Desiderii Erasmi Rotei-odami opera omnia ; ed. J. Clericus. t. 10, 

Lugduni Batavorum, 1703-6. 
Lefranc = Histoire du College de France depuis ses origines jusqu'a la fin 

du premier Empire; par A. Lefranc. Paris, 1S93. 
Le Glay = Negociations diplomatiques entre la France et TAutriche durant 

les trente premieres annees du xvi'^ siecle, publiees par E. Le Glay (Docu- 

ments inedits snr Thistoire de France : premiere serie). t. 2. Paris, 1845. 
Legrand = Bibliographie hellenique ou description raisonnee des ouvrages 

publies en grec par des Grecs aux xv*^ et xvi*^ siecles; par Emile 

Legrand. t. 4. Paris, 1885-1906. 
Le Neve = Fasti Ecclesiae Anglicanae, by J. Le Neve ; continued by T. D. 

Hardy. t. 3. Oxford, 1854. 
Luc. Ind. = Lucubrationum Erasmi Roterodami index. Louanii, T. Martinus, 

I Jan. 15 19. 


Mazzuchelli = Gli sciitton d'Italia (A-B), del Conte G. Mazzuchelli. t. 2. 

Brescia, 1753-62. 
Major = Erasmus von Rotterdam : Virorum illustrium reliquiae l, von Emil 

Major. Basle, 1927. 
MHL*. = Monumenta Humanistica Lovaniensia'', ed. H. de Vocht, Louvain, 

Molaytns = loannis Molani (1533-85) Historia Louaniensiuni, ed. P. F. X. 
de Ram (Collection de Chroniques belges inedites). t. 2. Bruxelles, 1861. 
MSH. = Messager des sciences historiques. Gand, 1823- . 
NAKG. = Nederlandsch Archief voor kerkelijke Geschiedenis. Leiden, 

1829- . 
NBG. = Nouvelle biographie generale. t. 46. Paris, 1S55-66. 
Neve = Memoire sur le College des trois-langues a rUniversite de Louvain ; 

par F. Neve (Memoires couronnes par TAcademie Royale de Belgique, 

xxviii). Bruxelles, 1856. 
NicJiols = The Epistles of Erasmus, from his earliest letters to his fifty-first 

year, arranged in order of time. English translations . . . with a com- 

mentary . . , ; by F. M. Nichols. t. 3. London, 1901-17. 
NNBW. = Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek ; ed. P. C. Mol- 

huysen, P. J. Blok, and L. Knappert. t. 6. Leiden, 191 1- . 
OED. = A new English Dictionary on historical principles. t. 10. Oxford, 

OHS. = Publications of the Oxford Historical Society. Oxford, 1885- 
Omont = Journal autobiographique du Cardinal Jerome Aleandre, publie 

par H. Omont. Notices et Extraits xxxv : Paris, 1S95. 
Panzer= Annales typographici, opera G. W. Panzer. t. 1 1. Norimbergae, 

Pastor = The History of the Popes from the close of the Middle Ages ; from 

the German of Dr. Ludwig Pastor. t. 14. (1-6 ed. F. L Antrobus ; 

7-14 ed. R. Kerr.) London, 1906-24. 
Pellechet = Catalogue general des Incunables des bibliotheques publiques de 

France ; par M. Pellechet : t. 3 (A-Greg.). Paris, 1897-1909. 
Proctor = Index to the early printed books in the British Museum ; by 

R. Proctor. 

Part I, to MD : 4 sections, London, 1898, 9 ; and 4 supplements, 1899-1902. 

Part II, MDi-MDXX, section i, London, 1903 ; sections 2, 3, F. Isaac, 1938. 
Renaudet = Prereforme et Humanisme a Paris, 1494-1517, parA. Renaudet. 

Paris, 1916. 
Renouard = Annales de rimprimerie des Alde ; par A. A. Renouard. 3® 

edition. Paris, 1834. 
Renouard, Badius = Bibliographie des impressions et des ceuvres de Josee 

Badius Ascensius ; par Ph. Renouard. t. 3. Paris, 1908. 
Sanuto = \ diarii di Marino Sanuto (1496-1533); pubblicati per cura de 

N. Barozzi, G. Berchet, R. Fulin, F. Stefani, M. AUegri. t. 58. Venezia. 

Schmidt = Histoire litteraire de PAlsace (xV^-xvi'') ; par C. Schmidt. t. 2. 

Paris, 1879. 
Seebohm = The Oxford Reformers, John Colet, Erasmus, and Thomas More; 

by F. Seebohm. ^rd edition. Loiidon, 1S87. 


Siokvis = Manuel d^histoire, de genealogie et de chronologie de touB les 

etats du globe ; par A. M. H. J. Stokvis. t. 3. Leide, 1888-93. 
Sweeri = Athenae Belgicae, ed. F. Sweert. Antuerpiae, 1628. 
Tirahoschi = Storia della letteratura italiana ; del Cavaliere Abate G. Tiia- 

boschi. i^ edizione. t. 9. Modena, 1787-94. 
Trith} = Liber de scriptoiibus ecclesiasticis diBertissimi patris doniini 

lohannis de Trittenhem. Basileae, Jo. de Amerbach, 1494. 
Trith.^ = Cathalogus illustrium virorum Germaniam suis ingeniis . . . exor- 

nantiumdomini lohannis Tritemii. (Moguntiae, P. Friedberger, c. 1495.) 
Trith.^ = Disertissimi viri lohannis de Trittenhem . . . de scriptoribus eccle- 

aiasticis collectanea, additis nonnullorum ex recentioribus vitis et nomini- 

bu8. Parrhisius, B. Rembolt et Jo. Paruus, 16 Oct. 1512. 
Trith* = Dn. lohannis Tritthemii . . . de scriptoribus ecclesiasticis . . . liber. 

. . . Appendicum istarum prior (Trith.') nata est nuper in GalliiB: 

posterior nunc recena additur, authore Balthazaro Werlino Colmariensi. 

Coloniae, P. Quentel, March 1546. 
T)ith.^ = Zusatze des Trithemius zu seinem Catalogus illustrium virorum 

Germaniae aus der in der Wiirzburger Universitatsbibliothek befindlichen 

Handschrift : in Johannes Trithemius, von I. Silbernagl, pp. 253-63. 

Regensburg, 1885. 
van fli?«sscn = Historia episcopatuum foederati Belgii ; ed. H. F. van 

Heussen. t. 2. Lugduni Batavorum, 17 19. 
van Iseghem ■= Biographie de Thierry Martens d'Alost ; par A. F. van 

Iseghem. Malines-AIost, 1852. 
Vischer= Erasmiana ; von W. Vischer. Basel, 1876. 
Zedler = Universal-Lexikon aller Wissenschafften und Kiinste. t. 64. Halle 

& Leipzig, J. H. Zedler, 1732-50. 
ZiTG. = Zeitschrift fijr Kirchen-Geschichte. Gotha, 1876- 




P. 273, Ep. 3211.66. feriuntur malo : Erasmus probably intended to write/er/an- 
tur male, recalling Horace's male feriantur in Carm. 4. 6. 14 and Aul. Gell. 
10. 22. 34. He uses the phrase male feriari \n Epp. 3016, 3019, Respons. ad 
P. Cursii, LB. x. 1747D., and Apol. Stun. LB. ix. 284 e. It is used by 
Levinus Ammonius in Ep. 2817. 297 and by Odonus in Ep. 3002. But 
tlie hlunder feriuntur malo is perpetuated in Epp. 2721. 17, 2723. 8, 2728. 49 ; 
all of which, of course, reproduce the text of the Epislolae Flondae. 


P. 45, Ep. 2381 intiod. In addition to the works here mentioned Cognatus 
publislied De eis qui Romae itts dicebant, Basle, Petri, 1562, and Annotationes 
in Lucianum, 1563. 

P. 66, Ep. 2397. Professor Roersch informs us that the draft of a letter from 
Leonard of Gruy6i'es, dated fiom Besan^on 27 Oct. 1530, which answers 
Ep. 2397 point by point, exists in the Archiyes G^nerales du Royaume, 
at Brussels (no. 1625 Fonds dcs Papiers de I'Etat et de raudience). The 
text has been published by P. L. Lel^vre in Archives, Bibliotheques et Musees 
de Bdgique, t. xiii. 1936, ff. 119-21. Neither the original draft, nor the re- 
view in which it was published, is at present accessible to us owing to 
the war. 

P. 93, Ep. 2412 introd. The Basle edition of the Paraph. in Elegantias L. Vallae 
of 1534, inaccurately attributed to Froben, should have been assigned to 
Th. Wolff. P. S. Allen noted a copy at Hamburg. 

P. 169, Ep. 2443. 78. Nisi . . . ageres, Professor C. J. Fordyce has pointed out 
that this is derived from Cicero, Brutus 278 and that p. 2ia Ep. 2465. 
257-8 coelum . . . Neptuni is a quotation from Terence, Adelphi 790. 

P. 198, Ep. 3460 introd. Six letters to Peter Vulcanius, about his son Bona- 
ventura, are in the University library at Leiclen, and were printed in 
Vulc. E. 237-42. 

P. 288, Ep. 3512. The original letter, autograph throughout, was found in 
Brussels by Professor Mario Battistini in the possession of M. Georges 
Quetelet, grandson of the great Quetelet. The letter was deposited on 
loan in the Maison d'Erasme at Anderlecht. This information was 
kindly given us by Professor Roerscli, who also allowed us to see his 
photograph of the original : this reads (1. 7) per negociatores, and has the 
year date 1531. The address is on the verso : ' D. Erasmo Scheto. 
Antwerpiae '. 

P. 380, Ep. 13569 introd. The MS. of Josephus here mentioned belonged at one 
time to Filelfus; see Dolet, Orat. p. 60. 

P. 398, Ep. 2581. 24n. Professor Roersch points out to us that the epigrammata 
were publisbed by Bertulphus in 1531-2, Epitaphia, Epigrammata etc. in 
funeie Cardinalis Gattinariae, Antwerp, J. Grapheus. Professor Roersch 
has described this work in Melanges Paul Thomas, Bruges, 1930, pp. 605 sq. 


Ep. 2702. Vol. X had already received its last corrections when Professor 
II. G. Fiedler called our attention to the fact that this letter was printed in 
V. E. Loescheri Lilerator Cella, seu de excolcnda Literatura Europaea, occidentali et 
septtntrionali consilium et conatus, curante loanne Augustino Egenolf, Leipzig, J. C. 
Martin, 1726. As given bj' Egenolf, the lettor contains two sentences nbsent 
from all hithorto known texts. Tliese sentencos are placed between the words 
ezilum. and EpistoUmi. in line 10, and read as follows: ' Martini Lutheri vestri, 


quod addjs, de nominibus propriis Germanorum pei-placet opusculum. Reddam 
vicem, vt ait ille, meritis.' 

The opusculum spoken of is, no doubt, the tractate Aliquot Nomina propria 
Germanorum ad priscam etymologiam restituta. Per quendam antiquiiatis studiosum. 
Item breuis interprelatio appellaiionum partium Germaniae, quodam doctissimo viro 
auiore, of which the earliest dated edition kiiown to us is tliat printed by 
N. Schirlentz at Wittenberg in 1537. But there is an undated edition, printed 
at Augsburg by P. Ulhard, whose press was operating from 1528 to 1578. 
Professor Fiedler tells us that tlie first edition lio knows in which the book is 
attributed to Luther i>i that of 1554 ; after which the attribution is frequent. 

In the Preface to his book Egenolf says tliat he had the letter (in Eiasmus' 
autograph) froni John Elias Heder (,to whose sons lie at one tiine acted as 
tutor) : ' avT6ypa<poy huius Epistolae possidebat supra laudatus Dn. Hederus 
exemplum, ipsius, magni ipsius inquam Erasmi exaratum manu'. Neither he 
nor Heder had been ablo to trace the letter iii any of the priuted texts accessible 
to them. 

Except for the two sentences here given, Egeiiolfs version presents only the 
following variants : 6 ipvaKov 7 (Kftuo^ om, 9 ivi. 

For Loescher, see Hauck, xi, pp. 593 sqq., ADB. 19. 209 sqq. For Egenolf, see 
ADB. 5. 656 sqq. 


P. 141, Ep. 2433. 3n. For 42^. read ^in. 

P. 199, Ep. 2461. introd. Sinapius was married in 1538, /or 1528 read 1538. 
P. 261, Ep. 2487. 4-5n. For 455-7 read 457-9. 
P. 287, Ep. 2511. 29n. For negotioni read negotiatione. 
P. 380, Ep.. 2569 introd. For Ep. 2743 read 2743. 
P. 417, Ep. 2598 introd. For 25-6 read 24-5. 
P. 443, Ep. 2614 introd. For Schadel read Schedel. 


A letter of Erasmus to a friend, 1533 : sold by List and Franke to W. Kunzel, 
21 May 1883. 

The originals of Epp. 210, 217, 223. 251, 257, 681, 705, 1166, 1208, 1361, 1467, 
1480, 1549, 2579, 2799. 

2635. To JoHX MoRiN. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 153. Freiburg. 

N.p. 1066: Lond. xxvii. 6: LB. 1241. <? March-April) 1532. 

[The letter i.s concerned with Erasmus' efforts to prevent the dissemination 
of Scahgei-'s Oratio (Ep. 2564. 2n). Erasmus had written to Morin on 30 Nov. 
1531 (Ep. 2577). Morin seems not to have sent any written answer, but to 
have communicated with Erasmus through Omphahus. Both this letter and 
Ep. 263O lack month-date, and have been placed at tlie beginning of the 
volume for convenience. That they must be dated before September 1532 
is certain, as they were botli pubhshed in K.] 



Iacobvs Omphalius, vir clarissime, suis ad me literis multa 
praedicanit, fjuura de praeclaris naturae tuae dotibus ac morum 
ornamentis, tum de peculiari quodam ac propenso studio erga 
nomen Erasmi : adeo vt quibusdam isthic hoc molientibus, ne meae 
lucubrationes apud vos publicitus distraherentur, maliciosis conati- 5 
bus tua obstiterit aequitas. Haec quo magis esse vera et credo 
et gaudeo, hoc raagis adrairor quo f uco libenum, vndique scurrilibus 
conuiciis, impudentissimis mcndaciis scatentera, vbique sirapliciter 
furiosum, tuo obtruserint nomini, idque exeraplo non rainus dede- 
coroso isti longe celeberriraae Academiae quara pernicioso studiosae 10 
iuuentuti. Quura nuUa isthic esset aedita constitutio peculiariter 
minitans istiusmodi temeritati, nuUus vnquara extitit qui facinus 
auderet tam illibcrale, pudor humanus pro lege deterruit omnes a 
plusquam scurrili petulantia : nunc ipsa constitutio talia monstra 
gignit etiara. Et tara illiberale facinus autores habet, vt fertur, 15 
theologos quosdara, praesertim illum (ftiXodopv^ov, in quem vati- 
cinatus videtur Prudentius, quum ait : 

tortuose sorpens, 

C{ui raille per meandros 

fraudesque flexuosas 20 

agitas quieta corda ! 
Atque etiam minitatur Senatus indignationem, nisi subseruiatur 
ipsius raaliciae. 

Aut prorsus ignoro Senatura, aut vehenaenter indignaturum 
arbitror si resciscat turpissimum pariter ac pestilentissimura ex- 25 
emplum. Idcm sentio de Rege Christianissirao. Nara de animo 
sumrai Pontificis corapcrtum et exploratum habco, cuius prudent ia 
perspicit quanta sit et rcligionis et studiorum pestis istiusniodi 
libellis debacchari. Quid autem facilius, quam ficto titulo quid- 
libet in querauis scribere ? Sed absit vt alienara insaniam iraitando 30 
ipse fiara insanus. Hic prodigiosus foetus Venetiae conceptus est, 

I. Omphahus] Sce Ep. 2311. 46^. 17. Prudcntius] Cath. 6. 141-4. 

7. hbeihimj Scahgcr's Oratio. 

452.10 B 


et parentem habet Italum : sed quem illic non ausi sunt acdere, 
Lutetiae inuenit qui producerct, thcologis autoribus, ac tui 
nominis addito lcnocinio. Mihi facillimum erat a Caesare ac Rege 

35 Ferdinando impctrare literas expostulatorias, atque etiam a 
Clemente Pontifice, sed mihi visum est indignum Principes optimos 
maximisque negociis ac parum laetis occupatissimos huiusmodi 
qucrimoniis interpcllare. 

Vix adducor vt crcdam, Natalcm Bcdam hoc facinus approbarc, 

40 et tamen perscribunt illum non sohim apy)robarc vcrumctiam 
singulis nonnihil addcrc veneni. Quae si vera sunt, et eo vesaniae 
profecit, haud multum abest a dacmoniaco. Egregius vero ludus 
sit, si coner par pari refcrre, quod mihi sane bonum atque com- 
modum foret. Habeo typographos ad omne paratos obsequium, 

45 et possem furiosum istum libelli parentem, nihil mentiens, suis ac 
veris coloribus depingere. Sed raalo spectare quid me quam quid 
illo sit dignum. 

Verura sit iara querelarum modus. Tibi, vir clarissime, pro tuo 
in me fauore gratiara habeo raaxiraara, rogoquc vt istura animura 

50 pergas obtinere ; quod quidera vltro tu polliceris, sed sub condi- 
tione, si nihil scribara aduersus fidera Christianara, aut contra 
Regera Christianissirauni. De fide non dubito quin audias interdum 
nonnullorura querelas, sed quas integri iara toties deprehendunt 
esse raeras cahiranias, siraul vt rera propius inspexerunt. Quara 

55 hic aduersus sectas strenuum agerera agaraque militera, ab aliis 
referri malo. De Rege miror quur adraonendum putaris. Nam 
qui, obsecro, mihi veniret in mentem, stringere calamura in Regem 
huius aeui florentissimura atque etiara laudatissiraum ? cui tantum 
rae debere profiteor quantura illius detulit benignitas — detulit 

60 autem non semel conditiones araplissimas. Laudaui illura aeditis 
libris adhuc Caesaris hostem ; quid accidisset mihi si nunc vitu- 
perarem amicum, affinera, ac foederatura ? Caetera disces ex 
Oraphalio, quera apud rae tuae raentis interpretera esse voluisti. 
Bcne vale. 

65 Datura apud Friburgum Brisgoiae, anno a Christo nato m.d. 


263C. To James Canta. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 11. Freiburg. 

N. p. 949: Lond. xxiv. i"]: LB. 1240. I53^- 

[Aegidius Vannonius is unknown to us. There is no other mention of his 
visit to Erasmus and we are unable to assign an exact date to this letter ; 
seo Ep. 2635 introd. For Canta, Grand Chamberlain to Campegio, see Ep. 
2570. 54n.] 


Aegidivs Vannonius, faraulus tuus, rae non raediocriter inflara- 
mauit in araorcra tui, vir ornatissime, multa praedicans de tuo 

2635. 55. agerem K : egerim A^ 
2635. 32. Italum] Aleander. 


pulcherrimo instituto, quo conaris studia iara apud plerosque 
nescio quo malo fato refrigescentia excitare, et ad id vnum omnes 
fortunas tuas, omne studium industriamque conferre. Quae res 5 
mihi persuadet te non solum virum bonum esse verumetiara anirao 
generoso praeditum. Quod si literae quae nunc apud plaerosque 
languent emoriantur, C{uaeso quid erit haec vita nostra, aut quid 
sperandum, nisi vt in Turcicam barbariem degeneremiis ? Vt 
approbo summopere conatum tuum, ita precor vt Christus Opt. 10 
Max. quod agis bene fortunare dignetur. Oro vt posthac Erasmura 
in amicorum tuorum album ascribere digneris. Reuerendissimo 
Cardinali Campegio meis verbis salutera dicito reuerenter. Scio 
quantum illi debeam, et debeo profecto libenter, et plura debere 
cupio. Eram occupatissimus, sed hoc tempusculi suffuratus sum 15 
vt te salutarem, nactus hunc iuuenem tui amantissimum, quicura 
lubens egissera de conuictu, nisi tara comraodum haberet dorainura. 
Nulla re raihi magis est opus quam fidelibus ministris, sed haec 
alea mihi non semper cadit vt volo. Bene vale. 

Apud Friburgum Brisgoiae Anno a Christo nato M.D.xxxii. 20 

26372701 From John Genesius Sepulveda. 

Sepuluedae Epistolarvim Lib. 7, 1557, f". A. Rome. 

Sep. E. p. T]. I April 1532. 

[Juan Gines de Sepulveda, 1491-1572, was born at Pozo Blanco, near 
Cordova, and educated, first at Cordova and Alcala, subsequently (1518-23) 
at the Spanish College of Bologna, to which he was preferred by Ximenes. 
In 1521 he pubhshed Berum Gestarum Aegidii Albornotii, appending to it a 
Breuis BononiensisCoUegii Hispanoru7n descriptio (Bologna, J. de Benedictis), 
a book soveral times rcprinted and translated into both Spanisli and ItaHan. 
He translated the Parua Naturalia of Aristotle (Bologna 1522), and the De 
generatione and De mundo (Rome, 1523). In 1523 he priuted at Romo the 
Dialogus de appettnda gloria qui inscribitur Gonsalus. During his last two 
years at Bologna he paid several visits to Albcrtus Pius at Carpi ; and in the 
summer of 1523, removing his name from the books of tho Spanish College. he 
attached himsolf to tlio scrvice o\ tliat prince. He seems to have aceompanied 
Albertus to Rome in 1525 ; where in the year following he pubhshed Dc fato 
et libero arhitrio libri tres, quo in opere . . . dogma Martini Lutheri . . . con- 
Jutatur, a book which Erasmus nientioned in the Ciceronianus as possessing 
' promise '. While admiring the Ciceronianus, Sepulveda did not much hke 
this patronizing referenco to the work of one who was no longer a boy and 
liad spent 8 yoars in Italy. In 1527 appeared (Rome, Marcolhis Silver) his 
o(Htio!i of the Commontary of Alexander Aphrodisiensis 'iu xii AristoteHs 
Hbros de prima piiilosophia ' (translated into Latin). On the sackof Rome in 
1527 he went with the cardinal of Gaeta, Thomas de Vio, to Naples ; but 
n^turnod shortly afterwards to Rome, entoring tho houseliold of Cardinal 
Quignon. His sorvice with Quignon brought him into conncxion witli tho 
Kmporor's court (see App. xv, vol. iv, p. 622), and in 1520 He printed at 
Bologna his ^rf Caro/Mm V Imperatorem inuictissimuni vt . . . beUum suscipiat 
in Turcas . . . cohortatio. In 1531 he pubHshed at Rome De ritu nuptiarum 
et dispensatione libri tres (reprintcd Paris 1541, London 1553), in wliich ho 
arguod for tlie vaHdity of Henry vin's marriage with Katharine. In Jan. 
1529 Alb(>rtus Pius had priiited in Paris his Besponsio Paraenetica (seo Ep. 
i()34 introd.), whicli in Marcli of tho samo year Krasmus answerod with a 
vounivv Responsio, following it with a furth(M- .4po/o(//a in 1531. In answerto 
this Apologia Sepulveda wrote his Antapologia pro Albcrto Pio in Krasmum, 
prititod first in Romo by Bladus, 1532, and thon in Paris by Augurellus, 
22 March 1532. The Rome edition he sent to Erasmus witH tho presont 
iottcr; lM'asnuis had, liowover, airoady seen tho Paris edition (soe lOp. 2701). 


p-rom Erasmus' Apologia, LB. ix. 1125DE, and from Epp. 2261. 69-71, 2328. 
42-5, 2329, 09-101 (cf. Ep. 2198 introd.), it appears that Erasmus attributed 
to him a prinoipal part in llie authorship of Pius' posthuinous Rc.spon.sio in 
locos lucuhratiomnn Krasyni. A letter of VigHus (Brussels MS. 1040I. f. 23) 
refers to Sepulveda's suppos(>d share in tho book. In 1532 he printed in 
Faris Opera Aristotelis Lati7iafacta . . . Libri Meteororum quatuor . . . Libri de 
animalibus . . . de generatione et corruptione. In 1534 lie published, besides 
his Kthics of Aristotle, De conuenientia disciplinae militaris cum Christiana 
Religione, Dialogus qui inscribitur Dcmocrates (Bladus). In 1536 he was 
plaeed on the 'album Caroli Caesaris domesticorum ', being appointed 
imperial ' Iiistoricus ', and returned to his own country, narrowly escaping 
drowning in the wreck of tho vessel which took him to Vuliadolid. The 
last chapter of book xv of his De Rebus (Jestis Caroli V records that in this 
year Erasinus died at Basle, and skctches his character briefly and without 
malice — an interesting itt^n in tho sketch is the statemont that Clemont vii 
had read Sepulveda's Antapologia and praisod its moderation, remarking 
that h(! (Clemont) liad allowcd Erasmus tho fr( cdom ho enjoyed, not becauso 
he approved his vitsws, })\it from foar that ho might be drivon to join the 
Luthorans. In 1538 S(^pulv(>da j)rinted at Valladolid De ratione dicendi 
tcstimonium . . . dialogus qui inscribilur Theophilus ; in 154^) at Venice De 
Conectione anni (Paris 1547) ; in 1548 at Paris Aristotle, De republica libri viii 
(i.e. the Pohtics). In 1541 his collccted works were printed by Colinaeus in 
Paris. In 1548-50 he becamo involved in a kecn with Molchior 
Canus, Antonio Kamirus, and Bartholomew de las Casas, on the subjoct of 
Spanish cruelties in tho Indies. The controversy began with an un|)ublishcd 
book, justifying a ruthloss imperialism, tho dialogue Democratcs Sccundus, 
De iustis bclli causis ; which ho followed up by an Apologia pro libro De 
iustis belli causis. In 1557 he retired from court, and took a canonry at 
vSalamanca, where ho published, in the same year, 7 books of his Letters. 
In 1571 he printed at llerda his last work, De regno et regis officio. He died 
in 1572, and was buried in St. Catherine's church, in his native Pozo Blanco. 
He left unpublishcd his De Rebus Gestis Caroli V and his Historia Philippi II, 
These are includcd in thc edition of his collccted works published at ^ladrid 
in 1780. 

This letter was not the first addressed to Erasmus by Sepulveda. In Sep. E. 
p. 107 he inquires of Alfonso Valdes ' num epistola quam tibi ad Erasmum 
misi ad manus cius peruenerit ? ' On 15 Oct. 1531 Valdes answered : ' Quas 
ad Erasmum dedisti litteras, an adeum peruenerint nescio, certe ex his, cjuas 
cx Augusta illi scripsi, periere ' ; Sep. E. p. 119.] 


Antapologiam pro Alberto Pio, quam Roraae iam pridem ex- 
ciisam cum his ad te literis dedi, statucram tibi primo quoque 
tempore mittere, vt mea potissimum opera factus eiiis compos 
intelligeres rae, qui eam operam scribendi non infenso animo sed 
5 officii gratia suscepi, rainime abuti velle ignoratione tua, quo liber 
posset interea latius ac liberius diuagari. Sed obstitit huic volun- 
tati meumque institutum retardauit honestissiraorum quorundara, 
et vtriusque nostrura studiosorum, sed nimis cautorum, hominum 
diligcntia, qui cupientes omnes inter nos simultatis causas sub- 

10 raouere, lecto libello temperanda aut ctiam expungenda verba 
quaedara censuerunt, quibus ipsi, contra raeam sententiara, qui 
nihil magis toto in libro quam vt modestissirae tecura agerem 
elaboraui, animum tuura exasperari posse cxistimabant. Quan- 
quam vno aut altero loco Italorura potius stoniacho fuit inseruitura 

15 quos iideramihi, nisi ad eum modum prouisum fuisset, iratos fore 
denuntiabant. Sic horum studio factum est vt liber iara impressus 
non prius eimlgaretur quam esset certis in locis ex ipsorura sen- 
tentia quemadraodum videbis eraendatus. Quod te volui non 


ignorare, ne visis lituris rei nouitatem aut discrimen demireris, 
si locis integris ex impressione Parisiensi liber ad manus tuas per- 20 

Quod vero attinet ad Obseruationes Stunicae, de quibus in 
eodem opusculo mentionem feci, scito eas esse penes Franciscum 
Quignonium, sanctae Crucis Cardinalem, non abhorrentera ab 
illius voluntate, qui moriens, non vt liber ipse inchoatus ct im- 25 
politus, sed summatim decerptae sententiae tibi mitterentur, 
mandauit. Quod decerpendi munus ego eiusdem Praesulis volun- 
tate libenter obiissem, si mihi per ingentes meas occupationes 
licuisset ; quas tamen, si tibi rem fore gratam intellexero, omnes 
huic officio posthabebo, daboque operam vt exeraplum ad te prirao 30 
quoque tempore transmittatur. Sunt autem, si tibi hoc scire 
cordi est, octoginta omnino Adnotationes in schoHa tua in Hieronymi 
opera ex editione secunda et plus centum in Noui Testamenti 
conuersionem adnotationesque tuas ex quarta. 

Vale. Roma Calend. Aprilis. 1532. 35 

2638. From Jerome Aleaxder. 

Vatican MS. Lat. 8075, f. 70. Ratisbon. 

I April 1532. 

[This letter and Epp. 256, 2639, 2679-80 were discovered by M. Paquier 
and printed by him in the Melanges d'Archeologie of the Ecole Francaise de 
Roine, XV (1895), pp. 355 seq. Tliey are from a ms. voUime containing copies 
of letters of Aleander, made by his secretaries, with occasional marginal 
additions in the hand of Aleander. Both P^pp. 2638 and 2639 (Ep. 2639 
being in the nature of a postscript) answer a letter of Erasmus, not extant, 
in which he seems to have accused Aleander of having had some share both 
in Albertus Pius' Responsio in locos lucubrationiim Erasmi and in Scahger's 
Oratio. Aleander had received Erasmus' letter before zS Jan. 1532, for lie 
mentions it in a letter to Sanga of that date (Lammer Mon. Vat. No. Ixxiv, 
p. 99, cited by Paquicr, Melanges, p. 365). In Ep. 2565 Erasmus suggests to 
Choler that Aleander's indignation was aroused by the references to him in 
the Besponsio and Apologia to Pius ; and in Ep. 2682, addressed to Vighus, 
mentioning Aleander's letter, Erasmus expresses tho samo opinion. He 
answered Aleander in a courteous letter, now lost ; which Aleander must 
have received by 6 June, since he mentions it in a letter of that date to Ber, 
Friedensburg, No. 3. Aleander answered on 4 July 1532, with Ep. 2679.] 


Albertvm Pium toto hoc decennio ter quaterue non amplius 
sum adlocutus et tunc quauis alia potius de causa quam tua ; 
scripsi vero ad eum post septem annos ne semel quidera, quantum possura. IHud certo scio, proxirao (luinquennio nic 
non vidisse hominera. Coraraodura enira diuino niunere cladi 5 
Romanae pracreptus, quum paucis post dicbus secutus es.sct 
miserabilis Vrbis casus, non prius (juicquam de eo intellcxi quara 

2637. 24. Quignonium] Soe Ep. mus. Sepulvedaleft the task of seloc- 

2126. 6n. Stunica had b(^queathed tion to Inigo de Mendoza, wlio, how- 

his notes, together with all his Latin ever, iinding it too diflif^ult, hadacopy 

books, to Quignon. Quignon invited made of the whole, which ho trans- 

Sepulveda to make a selection from mitted to Erasmus ; scc Epp. 2705, 

the notes and to pass them to Eras- 2729. 


perlatus est ad nos ingens liber quem ille in te, vt videtur, Lutetiae 
interim scripserat, et paulo post renuntiata fuit raors ; quin imo 

10 nec illas ipsas epistolas, tanti inter nos incendii causam, ante 
videre mihi licuit quam cum magno isto volumine excusae prodi- 
rent inpublicum. Vide igitur quam sit verisimile quod ad aliquot 
amicos de me nominatim scripsisti, et multis in locis tuorum 
librorum atVty^aTi/ccD? innuis, auetorem mc et adiutorera fuisse 

13 Alberto eorura quae in te scripserit. lam vero istius lulii Scali- 
geri ficto, vt puto, noraine oditura libellum, quod ouum meura 
suspicaris, ita raihi benefaciat Deus vt ne nominari quidem audi- 
eram priusquam de ea re ad me scribercs : quasi vero tam sim 
ociosus et foecundus vt possira, aut tara insanus vt velira, raagno 

20 valetudinis discriraine et rei farailiaris iactura, oua quotidie aliqua 
aliis vel parere vel incubare, vnde vniuersa laus falsi norainis 
auctoribus cederet et odium in me tuum, et quidquid mihi inde 
incomraodi ])roueniret, railii perpetuo perraaiieret. 

Haec quae scribo verissiraa esse vel sanctissirao iureiurando ad- 

25 firrao. Quod si tu negas ita esse et in ea qua hactenus videris 
fuisse suspitione perseueras, /x?) wpaLaiv Ikolto ■fjy.ajv 6 i//eL'8o/xci'o?. 
Sin credis, vt dico quod raerito iure facere potes et debes, ita pro 
comperto habeas rae nihil antehac in te mali niolitura aut in hac 
legatione ix-qhe kut' ovap cogitasse : quidquid ad te vel scripserint 

30 vel retulerint quura alii tura vnus qui vt erat oraniura pessiraus, 
ita pessirae oranium periit in vrbis direptione, et quuni aliorura 
suorura facinorura tum vel huius raaxirae poenas dedit quod nos 
.seraper studuit inimicare. Atque vt anirai in te raei synceritatera 
cognoscas, Breue illud ad te Adriani Pontificis quod aureum vocas, 

35 quo tantopere gloriaris, quod contra aduersarios toties obiicis, si 
nescis, raea foetura fuit, idque eo tempore quo tam raale de rae 
raereri non cessabas ; extatque etiamnura apud me archetypon 
multo laudum tuarum plenius et locupletius quam ad te missura 
fuerit, et nunc tantura abest vt hostili in te sira animo, quemad- 

9. paulo post . . . mors] Albertus Aleander usesalmost thesame langu- 
Pius' book appeared on 9 March age in hisletter toSanga(see introd.) : 
1531; he died ante 10 Jan. 1531. ' Veda V. S. quanto son fecundo ocioso 

10. epistolas] The correspondence et pazzo che hora pcr il Segnor da 
between Piusand Erasmus, reprinted Carpi, hora per un non so chi io com- 
at the beginning of Pius' Ijook. poni hbri, che a gran pena scrivo 

13-14. nominatim . . . aiVty/xaTtKtuj] lettero volgare non che perder il 

Aleander had no doubt seen Epp. tempo la vita et la gloria per altri ' 

1719. 34-44, 1987. 5-10, 2077. 46-53, (Mon. Vat. Ixxiv, p. 99). 

2329. 105-6; cf. Epp. 1479. 130-1, 26. /tT? ojpatati'] See Arist. Lf/.s. 1037. 

2198. 26-7, 2371. 34-6, 2375. 78-9, 29. legatione] See Ep. 2565. ^n. 

2379. 1 14-15, 2682. 44-54. In the 30. vnus] We are not able to con- 

Responsio Erasmus, addressing Pius, jecture who is meant. Two of 

speaks of tho hL-nXojfxaTo^^opos (Alean- Erasmus' friends who perished in the 

der) as 'magna pars animae tuae, Sack of Rome were Bombasius and 

magna pars huius calamitatis ' (LB. Sauromanus, but it is difficult to 

ix. iii8.\b); cf . LB. ix. 1099B-D ; and beheve that either of these is in- 

in the Apolog-ia there is a particularly tended. 

offensive reference to the ' homo 34. Breue] Ep. 1324, of wliich there 

ludaicus, quo cum genere nunquam is a draft at the Vatican (MS. Lat. 

mihi bene conuenit ', who inspired .3917), with correctious by a hand 

Pius. which resembles Aleander's. 

18. cjuasi vero . . . 21. incubare] 


modum scribis, vt si modo paucula tollas vel immutes quae in tuis 40 
libris non mihi modo sed et cuilibet vere tibi amico non satisfaciunt, 
si praeterea eam quam de me falsissimam in amicorum mentibus 
impressisti opinionem corrigas, iam nunc eum mihi hostem esse 
profiteor quicumque tibi hostis fuerit. An ignoras, wyadi, qui- 
cunque te opprimere vult, eundem et bonarum literarum et lipgua- 45 
rum causam opprimere ? Porro illis oppressis quid erit Aleander ? 
Si quid modo in hoc doctrinarum genere aliquod nomenque de- 
cusque gessiraus, quod c^uamuis ne credam faciat nota mihi mei 
ipsius mensura, tamen non parum omnino me mouet et delectat 
testimonium tuum, quod in hac re colophonium suffragium iudicio 50 
omnium censetur. 

Fateor profecto me postquam inter nos coram non vidimus, 
impensissimam dedisse sacris literis operam, neque priscis tam 
Graecis quam Latinis sacris doctoribus, quorum vel rarissimorum 
raagna apud rae seges est, contentura, etiam adhibitis summis in 55 
neoterica theologia viris scripta Thoraae, Scoti, Ockami, Gabrielis, 
reliquorum id genus oraniura diligentissime euoluisse, vsque adeo 
vt in hoc etiara studiorum genere rae non vulgariter profecisse 
dictitent ii qui in ea re primi sunt nominis. Sed seiunge a sacris 
literis linguarum peritiam, quara tu cum illis primus omnium 60 
nostro aeuo tam foeliciter coniunxisti, tantus erit inter sophistas 
Aleander quantus barbarus aliquis et perditissimus sophista inter 
bene literatos, nempe inter olores anser. Proinde abstine tandem 
istarura querelarura, istarum suspicionura, per quas multorum 
doctorum et summatura virorura odiura in te concitasti, et per 65 
araicitiara nostrara quam ego integrara saluaraque semper existi- 
maui, tu si quid contarainatura putas, possumus optimo d/xvTjarta? 
remedio et pristinorum ofticiorum rediteratione facile resarcire. 
Demus vterque operam vt ne per istas simultates et odia toti orbi 
ludibrio simus, et studia nostra quae rei literariae ornandae et 70 
pietati Christianae pacandae et augendae desudare debent, in 
libellos famosos, in orationes inuectiuas et truces inimicitias 
aborainabilesque Christianis honiinibus et amicis contentiones 

Amor in te meus et reconciliandae vel potius continuandae 75 
amicitiae nostrae desideriura calaraura raihi longius transtulit 
quam principio sperabara vel per publicas occupationes liceret. 
Quare scribendi finera faciara vbi illud addidero : oranera raihi 
molestiam quara e tuis literis conceperani, aut certe maxiraara eius 
partem, abstulisse decera versus in fine epistolae tua manu scriptos, 80 
e quibus percepi integerrimura et doctissimum virum Ludouicum 
Berum et viuere et apud te quum scriberes tunc fuisse. Quo nuncio 
nihil mihi potuit contingere iucundius : reuixit enim mihi quodam 
modo pcr tuas literas araicus omnium mihi charissimus ; cuius vt 
sanctissiraa olira consuetudine nunc vel sola recordatione recreor, 85 
ita diu animi anxius fui, quod dubitarem eum, vt plerosque alios 

67. containinatam MS. 8i. praecepi MS. 

63. inter . . . anscr] Cf. Verg. Ecl. 67. d^vTjaTiay] Cf. Ep. 1482. 62-4. 

9- 3^- 


amicos meos, ad superos hinc dccessisse, qum dc eo nihil prorsus 
intellexissera iam tot annos. Huius epistola quam ad me ab eo 
antea datara scribis, si mihi rcddita fuissct, et rescripsissem ad 
90 eum libentissime, et haec felicitas quara ex eius incolumitate toto 
animo sentio, quanto tempestiuior tanto mihi maior et diuturnior 
fuisset visa. 

Vale ex Ratisbona Kl. Aprilis. m.d.xxxii. 

2039. From Jkrome Aleander. 

Vatican MS. Lat. 8075, f. 71. Rati.sbon. 

I April 1532. 

[For the MS. and the circum.stanecs of this letter see Ep. 2638 introd.] 

CvM Glapione non nihil mihi rubiginis intercessit ante discessum 
nostrum a Wormatia, quum dissentireraus de republica, sicut de 
re priuata ; cum nepote tov 'ApyevTLveiov iTnoKOTrov, iam tum etiara 
quura Parisiis ageremus ; vide igitur quam sit credendum iis quae 

5 in me dixerint ; et tu optime nosti quam fuerit Glapionis ingenium 
aKaTdXiqTTTov Kal hva^TriyvuiGTov quod et tu quodara in loco scri- 
psisti. Nam si verbis bibiiopolae illius Galli, qui Venetiis agit, 
hominis tura suopte ingenio, tura perpetua potatione stupidi et 
vere bardi, vel miniraam scintillam fidei habere te putarem, iam 

10 mihi Erasmus esse Erasmus desineret ; et taraen, vt colligo e non 
nullis tuis scriptis, non parum tibi persuasit, id quod fortasse 
putauit te libenter audire, me diu noctuque in tuis libris euoluendis 
intentura esse, vt scilicet aliquid inde elicerera quod vel scriptis 
meis postea improbarem, vel ad Albertum transmitterera. O 

15 raerara rairaraque insaniam, vel meara, si id fecissem, vel multo 
magis tuam, si id credidisti ! Laborabam tum ego (quaradiu 
Venetiis fui) duplici quartana, et si c^uod mihi tempusculum inter- 
calaris quietis dabatur, id totura Reipublicae impendendura fuit 
pacique inter Caesarcra, et Venetos procurandae, cuius mihi nego- 

20 cium Pontifex per literas dedcrat. Et potuissem semimortuus et ita 
occupatus istis ineptiis dare operam, a quibus et corpore et mente 

2639. I. Glapione] In the only Worms. 

letter which he vvrote to Aleander 3. nepote] The Bishop of Stras- 

which is extant (Ep. 1482) Erasmus bourg wasWilhamof Hohenstein (see 

cites Glapion and the E«ishop of Ep. 1454. lon). Aleanderapparently 

Strasbourg, as reporting to him that means that the tlisagrecable things 

Aleander traduced him to tho Em- said by the Bishop were to be dis- 

peror. We must suppose that in counted by tliefactthathe(Aleander) 

writing the letter which Aleander and the Bishop's nephewhad beenon 

now answers he had again referred to bad terms wlien tliey were at the 

these two persons, or else that Ep. university of Paris together. 

1482 was among the writings of 6. quodam in loco] In the Spongia 

Erasmus to wliich the 'amicus qui- LB. x. 1647B-F Erasmus defends 

dam communis nostcr ' of L 51 had liimself from tlie cliarge of having 

called Aleander"s attcntion. disparaged Glapion. 

2. Wormatia] Glapion had been 7. bibhopolao . . . GalH] Dolet 

Aleander's adjutant at the Diet of seems indicated. 


sanus mihi semper censui abstinendum, quum nihil magis offi- 
cere cognoscam rei et literariae et christianae quam ista docto- 
rum virorum dissidia, vnde vel initium vel magnum certe 
foraentum res Lutherana accepit ? Fateor nie quidquid librorum 25 
e Germania Venetias conuehebatur magno illius nebulonis biblio- 
polae quaestu mihi dum Venetiis essem coraparasse, non quo tunc 
studerem quum non vacaret, sed quo bibliotheca mihi esset in- 
structior ; quam post obitum raeum in publicum vsum cuidara 
religiosorura hominum collegio lociipletissimara legare est aniraus : 30 
et tu horao ista prudentia, ista doctrina, addo etiara ista aetate, 
persuaderi potuisti nie vel mercenarias vel avejLiajAtous- operas 
Alberto prestare, et de hac re ad complures amicos scripsisti ? In 
quo vide quara prudenter feceris et longe secus quara Hercules. 
Ille enira septicipitera hydrara, eo ingenio praeditam vt vno caeso 35 
capite duo repullularent, prorsus excidit ; tu contra /xovoKc^aAov 
hostem pugnans, dum me, dum 8epuluedam, dura nescio quos 
alios, dum Parisiensem Acaderaiara oranera eius libri auctores 
vel salteni ad eam rem ovk aavi^ifioXovs facis, tot tibi excitas hostes 
quot nominas adcessisse ad id operis Alberto owepyovs. Et quantum 40 
ad me attinet, potes tu quidem non secure raodo sed et tuto dor- 
mire ; praeter enim quam quod longe alia sunt quae tracto, post- 
quam sic Deo placitum est, non etiara sura tara curiosus vt alienara 
scabiem scabam. At non puto alios ita fortasse tacituros quos 
cum Alberti causa coraraiscuisti. Dura enira suura quisque nomen 45 
quod illic traduxisti defendere nitetur, vereor ne tura deniura 
sentias per te factum vt nondura raortuus sit Albertus, sed in te 
quotidie pulhdet rediuiuus. 

Haec addere decreui ad alteram epistolam iam obsignatara, quia 
forte fortuna eadcm hora et tuae ad rae literae in manus incide- 5° 
runt, et amicus quidam communis noster tum ea quae ad ipsum 
ante biennium scripsisti, tum locos aliquot in tuis libris ostendit, 
vbi hanc rem sub aenigmate non ita caute inuoluis quin facile 
cognoscatur. Sed iam aixvrjaTia istorura perpetua. Et tu tibi per- 
suadeas te a rae araari plurinium posseque me tibi, si velim, non 55 
vulgariter obesse. Sed aTraye tovto, ne mihi vel in raentera veniat 
vt reipublicae causam, quara e tua incoluraitate et nostra coniun- 
ctione pluriraum adiutura iri cognosco, istis odiolis istisque ineptiis 
posthabeani. Mihi millies vale. 

Ignosce his nugis quas non vt KTijfia e? del avyypd<j)oyL€v, sed vt 60 

28. bibliotheca] Aleander be- not two yearsold. One of the letters 

queatlied his hbrary to the Monastery answered by Ep. 2igS, again, is 

of S. Maria doU' Orto in Venice, but missing, and containcd suspicions of 

later it was transferrod to tlie canons Alcander (sce Ep. 2198. 26-7); but 

of St. CJeorge at Alga. Seo Omont, tliis bclonged to 1529. Another friend 

Journal, p. 102, L. Dorez, Rcv. des who was at Ratisbon at this time 

BibliotJiequcs, 11, 1892, p. 65. was Bertulphus — to wliom P>asmus 

51. amicusj Perhaps A. Vahlos ; had writtcn, idontifying .\loander 

the letter refcrrod to is scarcoly eithcr with Scahger, as rcccntly as Uec. 1531 

Ep. 2469. or Ep. 2528; but may bo (Ep. 2581). In his lettcr of 4 July 

tho iost lottcr rcferretl to in Ep. 2469. 1532 (Ep. 2679) Aloander refers again 

22 (' ex ilhus nigri coUoquio, de quo te to this ' amicus ' and suggests that he 

litterisadmoimcrum '). Butthiswas is pcrliaps actuated by 'mahgnitas'. 


rj^epo^ioi' Tt pro negociorum mole, pro teraporis angustia, et rei 
quam omnino sepultam volumus conditionc, vt quidquid in buccam 
venit, effuti<a>mus. Abs te vero longissimas literas expecto, et in 
illis ea ob quae cognoscant amici complanatas esse omnino cica- 
65 trices eorum vulnerum quae mihi ex ista falsissima vel delatione 
vel suspitione intiixisti. 

Ratisbonae die p^. Aprilis m.d.xxxii. 

2640. From Joiin Botzheim. 

Leipzig MS. Ueberlingen. 

EE. 151. 6 April i53<2>. 

[An original letter, autograph throughout. The ms. has the year-date 
Mxxxi. which a iuter haiicJ has corrected by inserting ' d'. That the letter 
belong.s, not to 1531, hut to 1532, seeins certain from two considerations : 
(i) tho purcliase of Erasmus' new iiouse was inade in June 1531 (see Ep. 
2506, I n.) and Botzheim not only speaks of tho purcliuse as oompleted, but 
mentions the subsequent extensions made by P>asmus ; (2) in Ep. 2516 
(5 Aug. 1531) Era.smus writes of the slanders of ' Bicornis ' (Melchior Fatthn, 
the suffragan bishop of Constance) as of something biought to his notice for 
tho first time. But if the present letter be put into I53i,then Botzheim must 
have written to him already twice in that year about Bicornis.j 

S. Lam tandem proditura esse thesaurura tuura audio, qui 
sexingentis aureis paratis tibi paraueris aedes proprias, addito 
etiara non vili sumptu in extruendas mansiones nouas pro tua 
comraoditate [dato]. Congratulor tibi vehementer, quod inde spem 
5 conceperim te raultis annis nobis superfuturura, taraetsi Christi 
de hoc sit curare. Scripserara ante tres fere raenses ad te de rebus 
quibusdara et Zoilis tuis, Merdardo et Bicorni nostro, per Capella- 
nura Fabri Viennensis episcopi nuntiura, qui vcrbo renuntiarat te 
propediera ad rae scripturura de his <de> quibus scripserara : te esse 
10 in opere quodara iis de rebus emittendo. Nihil horum hactenus 
inuestigare potui. Tu, si voles, fac rae certiorera quid in [in] ea 
re egeris, et si quid sit aliud quod raihi coraniunicandum esse 
putaueris. In coraitiis iraperii heremus, nirairura (vtinara raentiar !) 
et re et spe frustrandi. Metum hunc incusserunt crebrae perperara 
15 actae principura conuentiones et fatalis quaedara temporura iniuria. 
Bene vale. 

Ex Vberlinga. 6. die April. An. tM<D>xxxi. 

Tuissimus, quantulus est, loan. Botzhemus perpetuo. 

Syncerioris theologiae optimaruraque litterarura vindici incom- 
20 parabili, D. Erasmo Roterodamo, praeceptori et patrono modis 
omnibus venerando charissiraoque. 

2640. 2. sexingentis] In Ep. 2512 Ber in 1535 that the actual cost was 

Erasmus speaks of ' octingentis fer- '624 floreni aurei ', see Ep. 2530. m. 

me florenis aureis ' : in Ep. 2530 of o. Scripseram] The letter is not 

'septingentisfiorenisaureis'. Hetells extant. 

2641] 11 

2641. From Alfoxso Virves. 

Leipzig MS. Ratisbon. 

EE. 171. 15 April 1532. 

[An original letter, autograph throughout. There are many irregularities 
of spelling, especially in the use of single letters, e.g. belice for bellice, which 
%ve have preserved.] 


S. P. Post tam multas epistolas per sesquiannum ad te datas, 
quarum tamen nec apieem rescriptionis accepi, importunum videri 
possit nunc tibi, doctissime Erasme, nouis obstrepere, nisi ius 
araicicie hoc sibi vendicaret, vt propinquus occasionem non preter- 
mittara qua maxime distans eram vsurus. Causam itaque scribendi 5 
paucis accipe. 

Caesar nescio quo consilio me suis litteris ex Hispania accersiuit, 
inuitum quidem et nihil tale cogitantem, vt qui ab aulica vita 
semper al^horruerim. Sed nunc mihi futura religio videbatur si 
flagrante inter tot sectarum incendia euangelica pietate Cesaris 10 
imperio non obtemperarem, principis vsqueadco catholici vt pro 
christiana veritate tuenda et ecclesiastica sarcienda concordia 
tribus iam annis a propria pene dixerim domo, a charissimis con- 
iuge et pignoribus auulsus parem exilio vitam ducat ; si tamen 
intra orbem [to] totius orbis imperator potest exulare. Acquieui 15 
ergo vt ab academia (nam dudum Salamanee de.sederam) in aulam, 
a gimnasio in curiam, a claustro in theatrum raigrarera. Grande 
raihi spaciura itineris est emensum, multura taedii raultumque 
laboris media (h)3'eme perlatura ; quo taraen fructu hactenus 
ignoro : nam fidei catholice res eo sunt in statu vt non tara litteris 20 
posse coraponi videantur atque humana illa transactione qua res 
belice sedari solent. Nec mirura, cura oranes ferrae que sua sunt 
querant, non que Ihesu Christi : inter quos Caesar arbiter sedens, 
quando non potest per vtriusque partis pertin<a>ciam quod velit 
perficere, faciet, vt credo, citra bellorum discrimiiia quod potuerit. 25 
Nam vt est eius pietas et philadelphia, satius iudicat in aliquibus 
que fidei sumam non attingant conniuere quam christianos in 
qualesquales christianos, cathblicos aduersus hereticos aut certe 
schismaticos comraitere. Interira ego sacris contionibus insto, hoc 
agens vt, si minus Germanos ab errore reduxero, Hispani saltera 30 
heretica peste non inficiantur. 

Habes peregrinationis nostre simul et epistolae causam. Nunc, 
vt meo raore frigidis raoniciunculis tibi pergara esse molestus, 
video apud aule priraores varia de te (ne quid acerbius dicam) 
agitari iudicia, quod Caesarem per bienium in Germania causa 35 
fidei commorantem salutandi saltira gratia nunquam adieris, nec 
20. tan MS. 26. Nan MS. 

I. tam multas] Virves had writtcn introd. to that lettcr. But between 

to Erasmus from Spaia on 20 Aug. 20 Aug. 1530 and tlie present letter 

1530 a lctter, not extant, which we know of no letter which he ad- 

Erasmus rcceived on i Aug. 1531, dressed to Erasmus. The fussy tone 

answering it on 21 Aug. 1531 with of the lettcr annoyed Erasmus ; see 

Ep. 2523 — for the accidcnt whereby Ep. 2644. 
Ep. 2523 failed to reach Virves, see 


te in tara multis catholice doctrine congressibus ecclesie copiis 
adiunxeris, cum alterum Christo, alterum Caesari (cuius post illum 
benignitas tibi semper et subsidio fuit et presidio) debere te inficias 

40 ire haud possis. Quare autor tibi fuerim, vir sapientissime, vt, 
siquid habcs quod te legitime purget, excusandi occasionera vnde- 
unde captes et oblatam haud diutius pretermitas ; sin minus, 
quando tempus adhuc superest quo resarcire quod vel culpa vel 
negligentia })eecatum est possis, quoquo modo resartias. Quodsi 

45 tibi in neutra re meum consilium forte probabitur, certe studium 
et affectum, que est tua humanitas, non improbabis. Cuius rei 
cerciorem me redes, si tot iam epistolis acceptis ad quadraginta 
nunc milliaria feceris quod hactenus ad quadringenta non fecisti. 

50 Ex Ratispona, quintadecima Aprilis A. 1532. 

Tuus ex animo F. Alfonsus Viruesius. 

4- Ornatissimo viro Des. Erasmo, euangelicae philosophie pro- 
fessori, apud Friburgum. 

26422649 To BoNiFACE Amerbach. 
BasleMS. AN. III. 15. 28. <Freiburg.> 

Q. 37- 20 April <I532.> 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is suppHed by 
the reference to the Dole professorship (for which see P^pp. 2630, 2631), and 
by comparison witli Ep. 2649.] 

S. p. Litteras tuas priores Pistor meus mihi reddidit. Nec 
interim obtigit, per quem scriberem. ' Tu nihil inuita dices 
faciesue Minerua.' Tuus animus tibi fucrit consultor optiraus. 
Nisi abhorreres ab aula, egregius gradus fueritT)olae profiteri. Et 
5 tamen illic non absque digladiatione profitereris, quum, ni fallor, 
genius tuus aeque abhorreat a concertationibus atque ab aulis. 
Animal es domesticura ac cicur. Nec teraere feliciter cedit deo- 

Libertas ista an diu sit duratura, nescio. Vereor ne profecto 
10 Cesare redeant ad relieta, vel dissimuhita potius. Sed futura 
prescire, Dei est. Quare vt fruaris fumo tt^? TrarpiSo? dtTjs', excogi- 
tandus est tibi color quo Dolensibus satisfacias. Excusabas con- 
ditionem ignotam. Ea iam delata non omnino maligna. Aliquid 
noui comminiscendura est, quamobrem quod offertur non accipias. 
15 Vt delicatus puer a raamma matris possis abesse, tamen vxor 
cura liberis, et soceri affectus non leues sunt remorae. Quare quod 
facturus es, fac certa animi destinatione. Nara pendere raiserura 

Bene vale. 20. die Aprilis. 
20 Basilio salutera plurimam. 

Clariss. viro D. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 

2641. 38. EE.: adiungeris J/S. 2642. i. pistor .VS'. 

2642. I. priores] Tho letter ap- Ep. 1739*; though possibly a com- 

parently answers two letters not ex- mon noun. 

tant. Erasmus had last written on 2. Tu nihil] Hor. A.P. 385.] 

25 March (Ep. 2631). 11. TraTptSo? dirjs] Hom. //. 2. 162. 
Pistor] Conceivably the Pistor of 

2643] 13 

2643. To JoHN Dantiscus. 

Basil, de Spiritu Sancto f". A'. Freiburg. 

Lond. xxix. 91 : LB. viii. 489. 30 April 1532. 

[The Preface to Erasmus' Latin translation of Basil, Dc Spiritu Sancto ; 
one of the by-products of the Froben Greek Basil (see Ep. 261 1 intr.).J 




Nae tu mihi tui cupientissimo, te totum a(f)d6vw? exhiV)uisti, 
Praesul ornatissime. Nam mentis ingeniique tui simulacrura, hoc 
est integritatem, candorem, pietatem, eruditionemque non vul- 
garem in carminibus epistolisque tuis, haud secus atque in speculo 
contemplari licet ; oris autem habitum, et in hoc quoque magna 5 
ex parte relucentera animum, mire repraesentat imago gypso sin- 
gulari artificio expressa : quo certe sum aequior aulicis negotiis, et 
isti fabulae reuera motoriae, quam tot iam annis agere cogeris, 
quae hactenus obstitit, quo minus licuerit propius exoptatissima 
tua consuetudine frui, coramque viuas 10 

audire et reddere voces. 
Nondum quidem expletum est, sed tamen bona ex parte mitigatum 
est raeura tui desideriura. Verum ne nulla pensatione videantur 
naXivSpofioL al xapi-T€9, quemadmodura tu raihi pectus aureum gypso 
expressum exhibuisti, ita tibi vicissim scriptorem mitto chartacea 15 
expressum materia, vere gemraeura, nisi si quid plastae culpa 
factus videbitur deterior. Misisti t6v Trdvv ^ao-tAea, inter huius 
aeui Monarchas sine controuersia priraum ; ego remitto t6v dXrjdw^ 
^eyav BaolXeiov, omnium suffragiis inter Graecos scriptores princi- 
pem, meo quidem penicillo, non in gypso, sed in charta deforraatura, 20 
quara feliciter, tuura erit iudiciura, qui literaturam vtranque 
pulchre callcs. 

Arguraentum est De Spiritu sancto, c[uera Arii viperina posteritas 
Filio, non Deo, queraadraodura ille docuit, sed creatae substantiae 
ministrura adiungere conata est, vt in consessu personarura tertium 25 
irauraque subsellium cederet Spiritui. Ea quaestio per illa tempora 
feruebat vt quum maxime ; et vt fit, ex vna excetra multis subinde 
capitibus enascentibus, ac diuersis opinionum ventis facto turbine 
inter se decertantibus, Ecclcsiae nauis non minus iactabatur 
sectarura vndis, quam hodie surarao cura animi dolore iactari 30 
videmus : nimirum altum dormiente Christo in anirais hominura, 
quura omnium, tum corum praecipue in quibus maxirae debebat 
vigilare. Hoc probatissirai doctoris opus, quoniara videbam a 
Gregorio Nazianzeno raagnoperc laudatura in raonodia, nec hactcnus 

4. carminibusepistolisquetuis] For (tov ■ndvvPaaiX(a). Sevcrin Boner had 
tho Carmina see Ep. 2163. i^Sn. previously sent to Erasnius a gold 
Dantiscus' letters no doubt had a medallion of Sigismund, rcproduccd 
widecirculation iii Ms. Manyofthem Major, pl. 24. 

have becn recently printcd, but no 11. audirc . . . voccs] Vcrg. Acn. 1. 

letter to Erasmus is extant . 409. 

5. oris . . . habitimi] Dantiscus 34. monodin] El^; BaalXeiov im- 
seems to havescnt a plaster mcdallion ra^to?, Ornt. 43 (20), capp. Ixvii-ix, 
of himself and of King Sigismund Paris, 1778. 


35 a quoquam quod equidem sciam, Latine versum, eo libentius hoc 
laboris mihi suinpsi, quod subodorarer hisce temporibus furtim 
reuiuiscerc conantem iam olim extinctae viperae progeniem, quae 
rursus duas personas, Verbum et Spiritum, meditatur a vero Dci 
cognominc depcllere, vt iam hac in parte nihilo meliores futuri 

40 sint Christiani quam ludaei aut Turcae : qui, quoties sese 
componunt ad pietatis professionem, facile patiuntur Christum 
appellari Prophctam aut ctiam Dcura, si vrgeas : sed talem qualis 
fuit Moscs caeterique Propheta(\ Si quis indignctur Mosen 
aequari Christo, fatcntur Christum longe potioribus donis a Deo 

45 locupletatum. Qui modestiores sunt, fatentur S})iritum sanctum 
excellentem esse crcaturam, scd Christo famuhmtem : quibus 
minus est frontis, aiunt Spiritum sanctum indham esse substan- 
tiam, sed tantum bonae mentis concitationeni. Sed absit vt 
Iiuiusmodi viperarum sibiha qucnquam afiflent in nomine Patris, 

50 Filii, et Spiritus sancti renatum. 

Non hic sumam operam in praedicandis Basilii laudibus, ne 
audiam ro ris avrov iJjeyeL. Non silcbo taracn quid raihi inter ver- 
tendum acciderit. Visus sum raihi in hoc opere deprchendisse 
factum, quod in celeberrirais quibusque laudatissiraisque scripto- 

55 ribus, vebit in Athanasio, Chrysostonio, et Hieronynio factura et 
videmus et indignamur. Quid isthuc, iiuiuis ? Posteaquam dimi- 
diura operis absolueram citra tedium, visa est mihi phrasis aliura 
referre parentem aliumque spirare geniura. Interdum ad tragicum 
cothurnuni inturaescebat oratio, rursus ad vulgarera serraonera 

60 subsidebat. Interdum subinane quiddara habere videbatur, vehit 
ostentantis se didicisse, quae Aristoteles in libris De Enuntiatione 
et Praedicamentis, Porphyrius in libello De quinque vocibus 
Praedicabilibus, tradiderunt. Ad haec, subinde digrediebatur ab 
instituto, nec satis concinne redibat a digressione. Postremo, raulta 

65 vidcbantur adniisceri quae non adraoduni facerent ad id quod 
agitur : quaedara etiam repetuntur obliuione verius, quam iudicio : 
quura Basilius vbique sit sanus, siraplex et candidus, sibi constans, 
atque etiara instans, nunquara ab eo quod agitur excurrens teraere, 
nusquara diuinis mysteriis adraiscens philosophiam mundanara, 

70 nisi per aduersarios coactus, idque contemptira : scd vbiqiie 
placidus, ac virgineo quodara pudore incedit, ab orani ostentatione 
alienissimus, ne in pugna quidem ab ingenii lenitate recedens. 
Ex his rebus subiit animura raeura suspicio, studiosura querapiara, 
quo vohiraen redderct auctius, raulta intertexuisse, vel ex aliis 

75 autoribus deccrpta emblemata (nam hoc argumentum a corapluri- 
bus Graecis accurate tractatura est) vel ex sese reperta. Sunt 
enira in his quaedam erudita, sed a charactere BasiHi discrepantia : 
quaedam rursus eiusmodi, vt indole referant parentcra suura, 
videlicet euni, qui doctissirais Athanasii libcllis De Spiritu sancto, 

80 suas loquaces, scd elumbcs, attexuit naenias, quique in Epistolam 
ad Corinthios posteriorera, et in Apostolorura Acta Chrysostoraus 
haberi studuit. Porro, sceleratissimum contarainandi gcnus est, 
egregiorura virorum clarissimis purpuris suos pannos intertexere, 
aut, vt melius dicara, generosa illorura vina suis vapis corrunipere : 

85 quod in Diui Hieronyrai coniinentariis, quibus enarrat Psalraos, 


intolerabili sacrilegio factum esse clarius est quam vt negari possit. 
Aduersus tantara ecclesiae contumeliam promptum erat reraedium, 
si Principes et Episcopi librorum, quos lectu dignos censuissent, 
archetypa in certis bibliothecis reponenda curassent. 

In his itaque vertendis fateor mihi nonnihil obrepsisse tedii, 90 
adeo vt identidem illud Maronis mecura submurmurarem, 

Non alias vires, conuersaque numina sentis ? 

quum in caeteris nihil esset quod offenderet gustum meum. Sed 
hanc meam suspicionem nihil aliud haberi volo quara soranium, si 
tu dissenties. Sub operis calcem veluti celeuraa canens, excurrit 95 
in naualis pugnae descriptionera, verbis plane tragicis phaleratara, 
in qua mire ponit ob oculos ecclesiae tum miserabiliter fluctuantis 
imaginera, sed non ita raultum abhorrentem ab horum temporura 
statu, in quibus tam caeca est opinionum digladiatio, vt interdura 
araicos pro hostibus feriaraus, nec vlla sit charitas aut concordia, 100 
si qua est vlla, nisi quara conciliauit erroris conspiratio, hoc est, 
morbus communis : et in tanta dogmatura varietate, in tanta 
morura corruptione in tara confuso vociferantiura turaultu, prope- 
raodura sublato rerura hominumque discrimine, merito dubitet 
alicpiis, cui sese globo adiungat. Nulla synceritas, sed prodigiosa 105 
quaedam calumniandi scabies, ne dicam rabies, habet plerosque 
vel alienorura lapsuum saeuos expensores, vel recte dictorum 
raalignos interpretes. Sub omni lapide scorpius dormit. Ex vnica 
syllaba quantus turaultus incoraparabili viro suscitatus est ? 
Quoniara in solenni clausula precationis aut concionis, pro, in no 
spiritu, serael atque iterum dixerat, cura spiritu, Basilius per 
omnes vrbes, per oranes pagos, per omnia fora, per omnia con- 
uenticula calumniantiura vocibus lapidabatur : nec illura vel 
inculpata raorura integritas, vel eruditio rara, cum pari facundia 
coniuncta, vel ipsa functionis dignitas, vel admirabilis quaedam 115 
erga omnes tura coraitas, tura benignitas a vencnatis obtrecta- 
torura sibilis vindicare potuerunt : vt ego optirao iure nimis 
delicatus videri possim, si nullo pacto cura tali viro conferendus 
homuncio, linguacium quorundara obtrectationes perpeti non 
queara. 120 

Siraul illud ex hoc arguraento liquet, quod scripsit beatus 
Hieronyraus : Arianorum, Eunomianorum, Origenistarum alio- 
rumque circa diuinas personas errores, ex humana philosophia 
duxisse serainariura : non quod Philosophia per se sit irapia, sed 
quod ad huius regulara coelestis illa philosophia quae venit e sinu 125 
Patris per Filium, nec velit nec debeat exigi. Qui naraque isti, 
qui nihil aliud erant quam horaines, diuina mystcria possint pcr- 
spicere, qui sic in plcrisque naturae rebus caecutierunt ? Quanquam 
illi qui tum diuo Basilio faccssebant negocium, philosophastri 
verius erant quam pliilosophi. Apud imperitara raultitudinera 130 
sese pro consummatis philosophis venditabant, quod ex Aristotcle, 
Porphyrioque degustarant verius quam didiccrant, quid sit Enun- 
tiatio, quid Genus, quid Species, quid Substantia, quid Accidens, 

91. Maronis] Aen. 5. 466. 


quid Quantitas, quid Qualitas, quid ad Aliquid, quot modis dicantur 

135 Opposita, quot raodis aliquid vel sit in alio, vel de alio praedicctur. 
Quae nunc sunt elementa puerorum ad Philosopliiae limen 
accedentium, vt istorum impietas magis sit imputanda falsae 
persuasioni, quam Philosophiae. Quas turbas concitassent in orbe, 
si illa quoque degustassent, quae Aristoteles tradidit De formis 

140 Syllogismorum, De Demonstrationibus, l)e Topicis, et Ellenchis, 
De naturalibus, et iis quae sunt vltra naturalia? Sed euehor 
longius, vt in praefatione. 

Itaque vt finiam : Quicquid hic est nostrae opellae, tibi dicatum 
esse volui, Praesul amplissime, non tantum ob id, vt tui nominis 

145 lenocinio studiosis reddatur commendatius, verum multo magis 
vt acri tuo iudicio, tuaque lima fiat emendatius : nam primam 
manum ad te mitto. Hic si quis mihi tcmcritatis dicam scribat, 
nihil aliud adferara ad eius criminis purgationem quam naturara, 
et hac valentioiem diutinam consuetudinem. Naturam refingere 

150 dii^cillimura est, sed raulto difficilius dcdiscere quod diutinus vsus 
penitus infixit, vtranque alteri iunctam mutare prorsus aSuVarov 
arbitror homini. ©eol 8e re TrdvTa Svuavrai. At isthuc, inquics, est 
accusare teipsum, potius quam excusarc. Quid facias V Saepe- 
numero tamen apud clementera iudiccra veniara promeruit ingenua 

155 culpae confessio. Cuius tamen parteni aliquara, si libeat tergiuer- 
satorera agere, in typographos reiicere liceret, qui raihi fere 
extorquent ouura antequani pepercrini ; et si quid conceptum est, 
non sinunt foetura raaturescere, sed, inuita Lucina, cogunt per 
abortura eiicere. Non ignorabara quid te dignura esset, vir claris- 

160 sirae, sed iraitatus Graeculura illum e paupere pera depromo 
paucos obolos ov KaTo. ttjv d$Lav aov, co Uel^aoTe, el ydp TrXeov elxov, 
TtXeov eSlSovv. 

Precor vt ista motoria fabula, quam tot iara annos agis, sortiatur 
catastrophen tum tibi priuatim, tura publice Regno Poloniae 

165 foelicera, teque Sigismundus Rex, vt si quis alius omnibus orna- 
mentis egregio Principe dignis cumulatus, dulci patriae, gregique 
charissimo, cuius solicitudo pietatera tuara per oranes negotiorum 
vndas coraitatur, breui restituat. 

Datura apud Friburgum Brisgoae, pridie calendas Maias, Anno 

170 doraini mdxxxii. 


Vita Erasmi p. 108. Freiburg. 

O^. p. 245: Lond. XXX. 58: LB. 1218. 3 May 1532. 

[That the person addressed is Goclenius is abundantly clear from the con- 
tents; especially froni the references to the lawsuit about the <Antwerp> 
canonry ; and from the tone of tho letter. The date is confirmed by the 
mention of the professorsliip vacated by John Campensis, and by what is 
said of Virves.] 

163. eStScoi' de Spiritu Sancto. 

2643. 152. 0£oi] See Adag. 3511. bius 2. 4. 31, cf. Apophthegmata 4. 

161. ov Kara ttjv d^Lav] See Macro- Aug. 44. 


S. P. Agunt hic duo illi Hollandi qui te adierunt, sed vterque 
zonam perdidit. Minor mire ambiebat esse famulus. Nam meo- 
rum alter inuiserat suam Burgundiam : sed rediit. Expecto 
reditum Bebelii ex Anglia, qui nisi adfert certa, consilium est 
vnum e meis in Angliam amandare. In literis hoc aberat, quod 5 
expectabam maxime, vt certum vigilans audirem te esse Canoni- 
cum. Tanta enim vulturum turba facit vt non vacem omni 

Cum Aleandro per litteras expostularam de libello lulii Caesaris. 
Is, quo se liberet stolidissimi facinoris inuidia, excusat se literis 10 
accurate scriptis, sed vtitur lemmatibus multo frigidissimis. Ex- 
emplar ad te mitto. Vt video, tibi propemodura persuasit : at ego 
qui doraestico conuictu, ac lectuli quoque contubernio, totum intus 
et in cute noui, tam scio esse ouum illius quam scio me viucre. 
Sed huic tempori seruiendum. Pro verbis dabuntur verba. 15 

Accitus est in aulam Alfonsus Veruesius monachus, qui scripsit 
ad me septem collationes, vt multa paucis dicam, valde mona- 
chales. Eas aiunt iam excudi Lutetiae. Ipse scripsit ad rae ex 
aula amice, sed (quod est monachorum propriura) non absque 
minis. Episcopus Augustensis promisit se per proprium nuncium 20 
scripturum, quid agatur in Synodo. Non dubito, quin Aleander 
futurus sit sui similis per omnem occasionera. 

loannes Campensis agit motoriam fabulam. Nunc Norenbergae 
excudit opus nescio quod. loannes Danus offendit Episcopum 
Culmensera ob iactatam epistolam meam. De Collegio, non sine 25 
causa sollicitus est D. Aegidius. Sed in admittendo Rescio cum 
vxore, dormitatum est. Principiis obstandum erat. Hic quotquot 
callent bonas literas, amant Euangelium. Alioqui non deessem 
officio meo. 

26. D. scripsimus : P. O^. 

I. HoUandi] One of them was 24. opus] His paraphrase of the 

probably Quirinus Hagius, see Ep. Psalnns, Nurcmberg, Petreius, 1532 ; 

2704 introd. cf. Ep. 2570. 83-4^. 

3. alter] Cognatus ; see Ep. 2381 Danus] Epp. 2646. 12-13, 2693. 

introd. 146-52, show that Erasmus wrote 

6-7. Canonieum] Canon of St. loannos in mistake for lacobus, and 

Mary's, Antwerp. See Epp. 1994^ that theperson intendedisJames Jas- 

(vol. viii) Gjn, 2573. 57-65, 2587. 37- par. He makes the same mistake in 

43, 2851. 52-7. Ep. 2736. 12. Seo Ep. 2570, in which 

g. htteras] See Ep. 2638 introd. Jaspar reports convcrsation of Dan- 

17. collationes] P^or thcso and tiscus. We do not know whethcr 

Erasmus' attitudo towards them, Erasmus rephed to Ep. 2570 — if he 

see Ep. 1684 introd. The letter of did, the letter has not survived. 

Virves ' ex aula ' is Ep. 2641. 25. cpistolam] Ep. 2643 (tho dedi- 

20. Augustensis] Christophcr of cation to the De Spiritu) is the only 

Stadion. extant letter to Dantiscus. This can 

23. Campensis] See Ep. 1257. i6n. hardly bo tho letter which Danus 

Here, as elsewhero, Erasmus uses noised abroad. In J. Ep. 2347 is 

mo^orta /a6w?a of tho hfo of thecourt, addressed to Dantiscus, but in K. 

forever on the move. Campensis this was corrcctcd and the addresseo 

was in attendance on Dantiscus, who appcars as Lucas Bonfuis. 

went with the emporor to Ratisbon. 26. Acgidius] Giles Busleiden ; for 

For his movements-jm 1533 see Ep. his anxiety, see Epp. 2573, 2588. 

2876. 9 n. Rcscio] See Ep. 546 introd. 

45210 C 


30 Bene vale. ^dieMaii 1532. 

Adhuc aedifico sepulchro proximus. Tu fac vt litem absoluas. 
Fortassis Aleander nihil tibi prof uit in causa tua. Et rexvaiv Setvcuv 
Setvo? artifex. Ignosce, non relegi. Saluta D. lodocum praesidem, 
et Rescium. Expostulat mecum Resendus ob editum carmen. 

35 Atqui putabam hominem esse liberum. Alioqui nunquam eram 
editurus. Demiror autem quare me hoc nescire volueris. Rursum 
vale, c5 ^iXraTr] fMOL Kecf^aXij. 

2645. To JoDocus Sasbout. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 5. Freiburg. 

N. p. 944: Lond. xxiv. 17: LB. 1219. 3 May 1532. 

[For Sasbout, see Ep. 1092, 15 n. The date is confirmed by the reference 
to the Diet of Ratisbon.] 


DiCTVM est olim, eum oportere egregie probura esse, qui Athenis 
esset probus. Nunc non absurde quis dixerit, eum oportere syn- 
cerum esse amicum, qui hoc seculo sit amicus Erasmo, quo syco- 
phantiis, conuiciis ac mendaciis vndique feruent tiagrantque 
5 omnia, et in quo nec iniraicos attingere tutum est, nec araicos 
prodere. Experior tamen in hoc rerum tumultu non paucos esse 
qui mihi ex anirao bene volunt. Hos eo raihi chariores habeo 
quod rari sunt. Sed paucos exiraios raalo quara turbara inexplo- 
ratorura ac vulgariura. 

10 Coraplures anni sunt, quod ex araicis rainirae leuibus cognoui 
te de nostris studiis et sentire candide et honorifice praedicare. 
Eura affectura nondura in te refrixisse ex Quirini Talesii, pridem 
amanuensis mei, literis cognoui nuper. Quo nomine, Sasboute 
charissirae; profiteor rae tibi debere pluriraura, et debere libenter : 

15 atque vtinam tara raihi esset in procliui tecum mutuis officiis paria 
facere quara in proraptu est araore rautuo respondere. Hollandiam 
patriam tot bellis lacessi, tot exactionibus expilari, tot incursioni- 
bus vexari, diripique ab amicis pariter atque ab iniraicis, mihi, vt 
esse debet, auditu grauissimura est. Maximara horum raalorura 

20 partera gignit nobis tcDv dpxovrajv (^tAoTt/xta, qua nihil exitialius, 
si absit illa vere ^aatXiKrj sapientia. Auidi negociatores dum nouis 
latifundiis inhiant, auitos agros aut habent pro derelictis, aut in 
sortem versos comraittunt aleae. At olim abunde magnificura 
erat esse comitem Hollandiae. Sed hi sunt aestus rerura hu- 

25 raanarum perpetui, nisi quod vix vnquara immanior procella 
terrarum orbem occupauit. Verura vt in raagnis terapestatibus 
apparet qui sint periti gubernatores, ita mihi videtur insignis 
cuiusdam esse tum integritatis tum prudentiae, in tanta rerum 


2644. 31. litem] sf . Antwerpiensem. 5-6. amicos prodere] To let it be 

33. lodocum] Sasbout. known who one's friends are. 

34. Resendus] See Ep. 2500. ^n. 13. literis] Not extant. Perhaps 
264.3. I. Dictum] See Adag. 3053. answered by 2647. 


omnium confusione, tantisque procellis rectum tenere clauum. 
Quod an nos assequuti simus nescio, certe conati sumus et cona- 30 
mur sedulo. 

Expectamus quid nobis haec pariat Synodus Ratisbonensis. 
Mihi quidem bona spes est, sed paulo melior esset laeti spes 
euentus, nisi Caesaris pietas tantum tribueret quibusdam infulatis, 
quibus equidem velim suam vindicari autoritatem, sed quorundam 35 
ambitioni nihil est satis. Regina Maria, foeminarum huius aeui 
laudatissima, reuocat me in Brabantiam, sed posthac mihi viuam 
oportet, si cupiam omnino viuere. Studiis immori libet, aulicis 
negociis immori non libet. 

Scripturus eram clarissimis viris D. Abeli a Colster, et D. Gerardo 40 
ab Ascendelft, sed hic Gerardus Henricus medicus ex Italia reuersus 
offendit me et studiis et scribendis epistolis delassatum, nec visum 
est illum diutius remorari, post diutinam peregrinationem ad 
patriae fumum properantem. Quare te rogo vt apud illos prae- 
claros viros mihi sis epistolarum vice, donec dabitur ocii pauxillum. 45 
Nolim enim illos literis incultis ac languidis appellare. Interim 
persuade illis has literas et ad ipsos esse scriptas. 

Bene vale. Apud Friburgum Brisgoiae tertio die Maii. Anno 
a Christo nato M.D.xx:ai. 

26462693 To NiCHOLAS Olah. 

Esterhazy MS. p. 234. Freiburg. 

OE. 211. 3 May 1532. 


LiTTERAS tuas quibus mihi persuades reditum in Brabantiam, 
accepi ; eisdemque per eundem veredariorum prefectum qui miserat 
respondi. Hic inuitus haereo, et tamen edifico. Vix domi latitans 
retineo languidum iam iamque fugere meditantem spiritum. Nunc 
quoniam me defecit vinum Burgundiacum, eoque mutato vino 5 
periclitor, frigusculum aut ventus incommodior me coniicit in 
lectum. Non video qua in re Serenissimae Reginae possim esse 
vsui. Ac vereor ne, si rediero, per aulam raihi non liceat huius 
plusquam vitrei corpusculi rationem habere. Studiis immori non 
grauabor. Et tamen sub tali domina liberet quod superest aeui 10 
transigere, cuius vix superest TraXaLorr-q. 

2645. 49. a Christo nato om. N. 2646. ii. transsigere MiS. 

2645. 40. Colster] See Ep. 2800 onthesuggestionof QuirinusTalesius. 

introd. (See MHL'*, pp. 95-8.) 

41. Ascendelft] Gerard, lord of Gerardus Henricus] He carried 

Assendelft and Heemskork (c. 1488- this lettor and Ep. 2646, which says 

^558) ; probably a rolative of Hugo that ho was a nativo of Amstordam 

of Asscndelft (Ep. 1044. 26n); Prosi- and 'in ro medica lauream retuht ex 

dent of the Counoil of Holland ; in Itaha ' ; from Ep. 2693 wo loarn that 

1526 he and Sasbout wore coUoagues ho callod on Olah in Ghent and that, 

in oxamininganaccusationof Luther- thanks to Olah, the queen hokl out 

anism ; Do Vocht supposes Ep. 1166 promises to him. 

to bo addressed to him ; on 29 Oct. 2646. i. Littoras] Ep. 2607. 

1532 Erasmus wrote to him Ep. 2734 3. rospondij Ep. 2613. 


Episcopus Culmensis nonnihil succensct lacobo Dano ob sparsam 
apud omnes epistolam ad ipsum meam. Leuinum meum tibi 
commendo, cui velim persuadeas, vt aliquod vitae genus sese con- 
ij ferat, in quo locus sit exercendo ingenio et eruditioni. Nam ad 
litteras natus est, et in his non indiligenter versatus, nec infoeli- 
citer. Audio te quoque iXXrjvi^eiv, quam ad rera Leuinus tibi possit 
esse vsui. 

Haec scribo per Gerardum Henricum Amsterdamensem, qui in 

20 re medica lauream retulit ex Italia. Eius commendatione nolim 

te grauari, nec ille quicquam certi petit. Tu, mi Olae, perge tui 

similis esse, et quoties dabitur opportunitas, tuis litteris nos 

recrea. Serenissimae Reginae praecor omnia fausta. 

Vale Friburgi 3 die Maii 1532. 

2647. To QuiRixus Talesius. 

Opmeer, Hist. Mart. Bat., 1625, p. 104. <Freiburg.> 

7 May 1532. 

[A letter, probably autograph, which with several others to Talesius was 
in Opmcer's possession in 1625: ' Vna 7. die Maii anno m.d.xxxii seripta 
penes me seruatur ; in qua ipsi de pensionariatus, vt vocant, officio adepto 
gratulatur.' Unhappily Opmeer did not print any of them. P. S. A. 

Perhaps the answer to the letter of Quirinus mentionedin Ep. 2645. 12-13.] 

2648. From Jacopo Sadoleto. 

Sadoleti Epistolae, 1550, p. 164. Carpentras. 

LB. 1220. 8 May 1532. 

[A letter of thanks for the dedication of the Greek Basil, written before 
Sadoleto had seen the book ; he followed it by a further letter of thanks on 
7 June (Ep. 2656). Boniface Amerbach in a draft letter to Sadoleto, undated 
(Basle MS. C. VI^. 73. 255), says that he is sending to Sadoleto a copy of the 
Basil, together with copies of the commentaryon Psalm 38 (mentioned L 64), 
the Declarationes, and other recent pubhcations of Erasmus. Basle MS. Ki. 
Ar. 18'^'. 350 is an autograph letter (Sad. E., 1550, p. 174) from Sadoleto to 
Boniface, 8 May 1532, andevidently sentwith this letter, seeEp. 2684. 129-31.] 

iac. sadoletvs episc. carpent. des. erasmo roterodamo, s. p. d. 

QvoD literae meae ad te tardissime perferantur, plane molestum 
mihi est. Cuperera enim illas mature reddi : nec tam vt te delecta- 
rent (quod tu humanissime atque araicissime fieri scribis) quam vt 
meum tibi ofificium celeriter esset cognitum. Tuas quidem tertio 
5 Calend. Martii datas ineunte Maio accepi. In quibus quod mihi 
de valetudine prospera gratularis equidem libenter accipio hanc 
gratulationem tuam, tui amoris eximii erga me testem. Verun- 
tamen scito a medio Nouerabri vsque ad Aprilem extremum minus 
me commode valuisse. Itaque toto hoc tempore et intermissa 
10 nostra studia conticuerunt et ego nihil dignura viro potui exequi. 

2648. 5. quod. Sad. E. 1554 LB. : quam Sad. E. 1550. 

2646. 12. lacobo Dano] See Ep. 2648. 4. Tuas] Not extant. The 

2644. 24, 25nn. .dedicatory letter to the Basil is dated 

19. Gerardum] See Ep. 2645. ^in. 22 Eeb. (Ep. 2611). 


Ad meam nunc tamen pristinam prouinciam sum reuersus, de 
qua ante ad te scripseram, vt commentarios in Pauli epistolam 
ad Romanos conscribam. Quod opus etsi difficillimum omnium 
est, sicuti et tu sentis et ego re ipsa experior, tamen animo non 
deficio. Vtinam sic euentum meorum consiliorum fortunet Deus 15 
quemadmodum a mea parte nihil neque laboris deerit nec studii ! 
Accidit autem mihi peropportune vt nanciscerer diui Chrysostomi 
commentarios in omnes Pauli epistolas Graeca lingua impressos : 
qui mihi dono ab Episcopo Veronae missi sunt : quorum ego 
famam vel vohimen etiam ipsum ad te puto peruenisse. Cupio 20 
quidem certe vt, quod tunc tibi defuisse scribis cum hoc idem 
opus esses aggressus, id nunc suppetat, si forte tibi libeat quae 
iamdiu exorsus fueras ea nunc pertexere. Frobenianam operam 
non repudiabimus cum tempus erit excudendi : praesertim te 
tanto autore vt res recte geratur curam adhibente. Sed mihi 25 
magis, mi Erasme, tuo iudicio erit opus ; quod ego semper maximi 
feci et facturus sum. Rcs ardua est, ego ditficiliter et tarde scribo. 
Nouos etiam neque eos paucos inuenio sensus : qui boni sint an 
secus (ego enim mihi ipsi non satis fido), talium virorura qualis es 
tu (si tamen aliqui tales) iudicium exquirendura raihi cst ; tuura 30 
certe iraprimis, qui aut vnus aut praecipue in hoc genere scribendi 
non doctrinam raodo (quae in te summa est) sed copiara etiam et 
dignitatera orationis adhibuisti. Basilium Magnum sua loquentem 
lingua exisse a te et in manus hominum diuulgatum esse vehe- 
menter gaudeo. Nam quod mihi a te sit inscriptus, id raaius est 35 
tui de rae iudicii testimoniura quara ego expectassem : aut quam 
me dignum esse arbitrer. Sed tua humanitas et beneuolentia 
eiusmodi vt non quid me accipere sed quid te dare oporteat potius 
expendas. Equidem maxiraas tibi de eo gratias habeo agoque, 
etiam relaturus si occasio fuerit. 40 

Te ita crebro et a tam raultis peti, et mirum sane mihi et per- 
molestum est ; nec video quae sit causa, nisi forte ea de qua iam- 
pridem ad te scripsi : existimatio tua videlicet quae in tam alto 
sita est loco vt omnibus flatibus inuidiae proposita esse videatur. 
Nam qui in hanc theologiae palaestrara noraen suum profitentur, 45 
quo sibi de principio coraraendationis aliquid in vulgus quaerant, 
nomen eligunt clarissimum in quod inuehantur : auget deinde 
rixara ipsa contentio. Sed ego si isto loco esscra, vna semel de- 
fensione in vniuersum oranibus responderem : partim iuuentae 
facta consiliaque excusans, si quid forte esset a me in illa aetate 50 
liberius scriptum : partim etiam modeste prudenterque retractans 
quae eiusmodi essent vt, etiara si non vere, at saltera verisirailiter, 
ansam aliquam possent praebere obtrectantibus ; quod summos 
doctores sanctissimos horaincs cernimus fecisse : postremo vero 
oranera sensum meum de fide catholica ita exponens vt non posset 55 
cuiquam esse dubiura quid sentirera. Hoc opere edito perenne 
mihi silentium susciperem aduersus maleuolos : quorum insolen- 

12. scripsorarn] Tho lottor is not montary on Romans was iiot pub- 

extant. Tho last provious oxtant lished till 1535. 

letter from Sadoleto is Ep. 2385. 19. Kpiscopo] Giborti ; for his in- 

commentarios] Sadoleto's oom- complete edition see Ep. 2340. 2n. 


tiam iniquasque calumnias cum res ipsa et veritas, tum tua excel- 
lens fama virtusque refutaret. Sed ego haec non tam monendi 

60 tui causa loquor (non enim tu eges monitore) quam testificandi 
sensus et animi mei. 

Oecolampadium extinctum vtinam possem dolere iure — sic enim 
literae et doctrina hominis postulabat, nisi extitisset ille in alio 
genere perniciosus. Psalmura tuum auide expecto eumque perle- 

65 gere cupio. Epistolarum tuarum volumen audio exiisse, Lugduni- 
que haberi : id ego misi qui mihi emerent. Tu interea, mi Erasme, 
si nos diligis, da operam vt valeas et sustentes aetatem istam tuam 
iis quibus soles optimarum artium studiis et conscientia rectorum 
consiliorum. Nos qui te pluriraum amamus, nullo vnquam loco 

70 deerimus nec famae nec laudi nec voluntati etiam tuae. Vale. 
Carpent. viii. Idus Maii, m.d.xxxii. 

26422649. From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VI». 73. 5. <Basle.> 

15 May 1532. 

[An autograph letter, copied fair, but not sent ; another copy was perhaps 
dispatched : there is no address.] 

S. P. Si vnquam alias, proxirais tuis literis certissimum beneuo- 
lentiae in me tuae documentum dedisti, ad interrogata tam amice 
respondens vt ex debitore tandera feceris addictura. Scio, incora- 
parabilis Erasrae, quantuin tibi debeam, nec rursus quam soluendo 
5 non sim ignoro. Si quid studio et habenda gratia, cum plus non 
possira, proficitur, ad nomina respondebo assiduusque haud dubie 
debitor futurus sum ; beneficiorum enim acceptorum memoria 
apud me nunquam intermorietur. 

Respondi tandera Dolanis, et pro honorifica conditione oblata 

10 gratias egi quara potui operosissime. Causas porro alias prae- 
texere nolui quam quibus reuera sura reraoratus. Cum vxorera 
ad profectionera non satis aniraatam, et socerum in dimittenda 
filia haerere atque adeo cunctari sensissem, nec Magistratus hic 
esset facilior, pactorum me et patriae admonens, quid facerera, aut 

15 quid opus pluribus ? Ego certe nec existimationi meae in pactis 
seruandis deesse, nec soceri in filiara quam vnicam habet adfectioni 
resistere integrum ratus, dubitabundus tandera vel eo leuius 
memet extricaui quod scopum quo coUimandura esset, nempe 
aulara, nihil moror. Quippe qui eo natura sum ingenio vt pri- 

20 uatus viuere malim, et vitara aulicara a teneris nihil aliud quam 
splendidara miseriam sum interpretatus : alioqui, quod vel ad 
professionem attinet vel patriam, hic adfectioni meae mederi 
potuissem, illic digladiationis odiura siue tedium potius vtcunque 
deuorassem, si modo caetera respondissent. Verum de his ali- 

25 quando corain plura. 

2648. 64. Psalmum] Ps. Xxxviii ; Basle, Sept. 1531, and Chr. Wechel 

see Ep. 2608. brought out a pirated edition of them 

65. volumen] The Epistolae Flori- in Paris in Nov. 1531. 
dae were pubUshod by Herwagen at 


Polyphemus, si vt instituit facere perget, mutatis posterioribus 
syllabis futurus est //oAuttottj?. 

Bene vale, clarissime Erasme. 
Idib. Maii Anno m.d.xxxii. 

Tuus ex animo 30 

Bonifacius Amerbachius. 

2650. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 89. <Freiburg.> 

Q. 41- i5May<i532>. 

[An original letter, autograph throughout. The watermark of the paper 
points to 1532 or 1533.] 

S. Legi arcana tua, sed imprudens. Oranino credidissem epis- 
tolam mihi scriptam esse, nisi fecisset mentionem pharmaci. 
Bene vale. 15 die Maii. 

Agnoscis tuum. 

Clariss. Doctori Bonifacio Amerba. Basileae. 

26512655 To Bernard of Cles. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 8. Freiburg. 

N. p. 946 : Lond. xxiv. 22 : LB. 1221. 19 May 1532. 

[The date is confirmed by the reference to Glareanus' Dionysius, and by 
comparison with Ep. 2655 of which we have the ms.] 

erasmvs roterodamvs r. d. bernardo card. et episcopo 
tridentino s. 

Qvi se profitentur spirituum callere naturas, hoc nobis affirmare 
solent, bonos adferre hilaritatem, malos terrorem ac taedium. Hi 
si vera praedicant, oportet in te ac Rege Ferdinando genium 
quempiam esse mihi felicem atque amicum. Nulla enim vel ab 
illius maiestate vel a celsitudine tua venit epistola quae non 5 
egregium aliquod solatium adferat animo meo, etiamsi parum 
laetum sit argumentum. At est diuersum hominum genus, qui 
nuUam scribunt epistolam tam amicam aut blandam quin aliquid 
habeat admixtum amari veneni. 

Quanta cum voluptate legi quod epistola proxima scribis, sere- 10 

2649. 26. Polyphemus] That he had I drove him on an embassago to 

recently visited Erasmus appears Ratisbon ; there ho drank for six 

from Epp. 2661,2663. After leaving weeks and got much money out of 

the Diet of Augsburg he had gone to peoplo ' (Ep. 2728). He presumably 

the court of tho Elector John of took to Ratisbon Erasmus' reply to 

Saxony ; whence ho set out with Aleander's lettcr (see Ep. 2679). 

lettera to Erasmus towards the end 27. est TIoXviTOTris] Bonifaco erased 

of Feb. 1532 (Ep. 2609-10). He these words and added in the margin 

went, however, to Colognc, whero he (evidontly as a variant for the 

' drank for several months ' in Tiel- sentence ' Polyphcmus . . . /7oAu- 

mann Gravius' house. ' Thereafter tt-ottjs'): ' /ToAuttott;?, immo Polyphe- 

he came hore,' says Erasmus, ' pro- mus, strennue vt solet se gessit ex 

posing to take charge of my house. ingenio suo nondum cmigrauit.' 


nissimum Romanorum Regem Ferdinandum multis audientibus 
tam honorifica nientione meum ornasse nomen vt mihi apud illum 
nullius omnino commendatione sit opus. Quid faceret Princeps 
humanissimus, si quo obsequio maiestatem illius demeruissem ? 

15 Mihi haec aetas iam grauis, sed aliquanto grauior valetudo, non 
alio nomine molestior est quam quod per eas non licet tam pio, 
tam candido, tam amico Principi inseruire. Nam quum Graecorum 
adagiis probcntur facta iuuenilis aetatis, consilia mediae, vota 
extremae, ad hanc lineam mihi deuentum est, vt optimo Principi 

20 nihil aliud quam optima precari valeam, id quod facio sedulo. 
lam semel atque iterum in literis admonet tua pietas vt aliquid 
nominatim petam ab amicissimo Rege : te curaturum vt optatis 
potiar. Vtinam istuc ad rae perscripsisset summus ille monarcha 
Christus. Permulta forent quae ab eo petcrem, sed nihil prius 

25 quam mentem ipso dignam. A Rege Ferdinando vix video quid 
petam, praeter ea quae vltro praestat illius eximia bonitas. Ex- 
ceptis studiis, quibus immori libet, ad omnem vitae functionem 
sum inutilis. Dignitas nihil aliud iam esset mihi quam sarcina 
ec-[uo collabenti opes congerere iam decurso vitae spatio : nihilo 

30 minus absurdum sit c^uam si quis confecto itinere augeat viaticum. 
Paruo alitur frugalitas, quae mihi semper grata fuit, nunc etiam 
est necessaria. Optarim tamen tranquillam senectutem, si negata 
est hilaris ac florida, quam multis video contingere. Senium de- 
pellere, valetudinem corrigere, nec summus Pontifex nec Principum 

35 maximus Caesar potest. Quum habeam vtrumque mihi beneuo- 
lentem, vtinam saltem oblatrantium ora possent obturare. Ne id 
quidem illis in manu est. 

Praeter eos autem qui palam vndique obstrepunt, non desunt 
qui maleficis artibus ac per cuniculos moliantur exitium. Scio 

40 verissimum esse quod ad consolandum me commemorat tua pietas : 
semper virtute partam gloriara obnoxiam inuidiae, nec hoc 
modo seculum genuisse ac pertulisse similes improborura tumultus. 
Meraini quam improbe sit oblatratum Hieronyrao, sed illius eximia 
virtus aut obruebat inuidiam, aut certe pensatione reddebat tole- 

45 ratu facilem. Ego quid sum ad tales collatus viros ? Si doctri- 
nam ac pietatem expendas, indignus sum qui illis calceos exter- 
gam : si inuidiae magnitudinera, totis parasangis illos praecurro. 
Attamen ingenue fateor me hoc Principum cleraentiae debere, 
quod hactenus aduersus tot excetras subsisto. 

50 A Rege Ferdinando nihil est quod in praesentia petam, nisi vt 
si quid per aemulos meos extiterit tragoediae, sui similis esse 
pergat : id quod et pro regalis ingenii benignitate iamdudum sponte 
facit, et tua coramendatione, vel admonitione verius, posthac 
cumulatius facturum confido. Promerebatur illud sanctissimi 

55 Regis pietas, vt fiorentibus tranquillisque rebus perpetuo frueretur. 
Sed quando bellum commeruere scelera nostra, precor vt auspice 
Deo feliciter tum illi tum nobis omnibus cadat Martis alea. 

Henricus Glareanus studiorum suorum specimen mittit inclyto 
Romanorum Regi Ferdinando, nihil quidem ab illo venans muneris 

18. adagiis] Cf. ^cfa^. 2402. sius. Forits presentation to Ferdin- 

58. specimen] The Froben Dionj'- and cf. Epp. 2655, 2685 and Ep. 2801. 


praeter fauorem optimi Principis, quem iampridem expertus est 60 
sibi fuisse bono, vt hoc officio non tam captet gratiara quam 
referat. Est vir, vt si quis alius, integris et inculpatis moribus, 
doctrina varia, recondita et exacta, multum dissimilis quibusdam, 
qui quum decem versiculos possunt scribere, pro consummatis 
viris haberi volunt. Hic philosophiam cum poetica, historicam 65 
cognitionem cum mathematicis disciplinis coniunxit. Profitetur 
hic publice, ordinario salario, nihilo secius priuatim instituit 
aliquot generosos adolescentulos, vt illius domus re vera sit opti- 
marum artium ,officina, ipse non minimum huius academiae 
ornamentum. Qilid multis ? Dignus est qui tuae celsitudinis 70 
commendatione Regi fiat et notior et charior. Excitabitur ad 
alacrius prouehenda studia, si senserit hoc officium regiae maiestati 
fuisse non ingratum. 

Vale, die Pentecostes Anno m.d.xxxii. 

26522653 TO BONIFACE Amerbach. 
Basle MS. AN. III. 15. 60. Freiburg. 

Q. 35- 31 May <i532>. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is suppUed by 
the reference to Sepulveda's Antapologia.] 

S. p. Libellum gloriosi Sepuluedae iam bis acceperam, primum 
e Lutetia, illic excusum, mox e Roma, vbi primum excusus est. 
Sunt merae neniae, nec video esse dignum vllo responso : alia 
magis vrgent. 

Iniecta erat spes aduentus tui, sed ea fefellit. Si omnia sunt 5 
ex animi sententia, vehementer gaudeo. Vale cum tibi charissimis. 

Frib. postridie Eucharistias. 

Hodie venit ad me meus Cacabus, dicens illum cui iusseras 
committi litteras ad Alciatum nusquam inueniri in rerum natura. 
Admiratus, quid esset, iussi exhiberi tuum epistolium ad Cacabum. 10 
Pro Bernlardo legera[n]t Burcardo, et pro Melin Meliti. lussi vt 
adiret Secretarium Senatus, et quereret Bernardum Melih, et 
inuentus est. Sed nae tu vir prudens es, qui stipiti committas 
quicquam. Bernlardus ille non mutauit institutum, sed ait se 
expectare Antonium Bletzum, venturum opinor ad Calendas 15 
graecas. Haec adieci contante Albano Medico. Vale etiam atque 
etiam, <^i\Ta.riq K€(f)aXiq. 

Clariss. viro D. Bonifacio Amerbachio. 

2G52. I. bis] See Ep. 2637 introd. inEp. 2735. 47-g suggoststhat he and 

8. Cacabus] i.e. lacobus ; as Cacan- one of the women servants had systo- 

der for Aloander, Ep. 2580. 6n. He matically rohbed him ; cf. Ep. 2746, 

appoars to have beon for some time whero though his name does not ap- 

Erasmus' famulus, but left him be- pear he is clearly rcferred to. Ref- 

tween Aug. and the end of OctoVjer erences to him occur also in Epp. 

1532(^^^.2697.8-14,2735.47). He 2653. 1, 2694. I, 2696. I, 2872. 4-5. 

was a nutivo of Froiburg, where he On leaving Erasmus he went to tho 

had numerous rtilatives whorn Eras- Collegium Sapientac in Freiburg, sco 

mus rogarded as disreputablo (Ep. Epp. 2697. i^-i^n, 2735. 47. 

2868.40-6). In Ep. 2788. 38 Erasmus 15. Bletzum] ASwissletter-carrier; 

appUes to him thc torm h-A£TrT7]T ; and sce Ep. 1784. in. 


28^22653. From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VI". 73. 10. Basle. 

<June init. 1532.) 

[An original letter, autograph throughout ; but apparently not sent, as 
there is no addross and the verso has been used for rough-drafts. The date is 
certain from the fact that it answers Ep. 2652 so closely — the last two sentencea 
inake it clear that Boniface has only just received Ep. 2652. J 

S. P. Quod lacobum in literis meis haerentem instruxeris, 
habeo gratiam. Nouum tibi non est tuum subinde in me studium 
attestari, idque cum in grauioribus semper praesens senserim, 
qui non in leuioribus tui quoque similis esses ? Et in nominibus 
5 tuis sum ex asse, et ad ea pro virili respondebo sicubi potero. 
Recte facis quod KaKoXoycjjv nenias contemnis. Quorum bona 
pars dedita opera adfectare videtur vt vel in contumeliam apud 
posteros viuat, talem nimirum gloriolam captantes qualem templi 
Ephesiae Dianae olim incendiarius. Antonius Bletzus nuper 
10 affirmabat intra mensem se huc rediturum et dein recta Parisios 
iturum. Si quid scribere voles, interea adornabis. Bene vale, 
clarissime Erasme. Basileae. 

2654. From John Vlatten. 

Cologne MS. <Ratisbon.> 

<c. June i532.> 

[An autograph rough-draft, in the Archives at Cologne, HarfTer Archiv. i. 
Reichsangelegenheiten. It is full of perplexing corrections and alterations 
in the miadle and at the end, making it not alwaya easy to determine the 
writer's intention. An approximate date can be assigned from the mention 
of the proposed second edition of the Apophthegmata, Basle, Froben, 1532 : 
the diet referred to must therefore be that of Ratisbon, which opened 
17 April and ended 27 July 1532. It was not till June that the Emperor 
gavo his undertaking to call a Council.] 

Salve, Erasme, mortalium eruditissime. Quod tardius ad te 
miserit optimus atque tui amantissimus puer Princeps etc et non 
citius gracias egerit, neque illius candor neque immortalis tua 
elucubracio in causa fuit, sed stolida quedam illorum qui illi 

5 presunt negligencia. Tnterim si quid hac mora peccatum, temporum 
tractu feliciter resarciri potest. 

Quod Apophtegmatum opus auxeris, erit Principi res pergratis- 

His nostris comiciis atque lentissimis consiliis Turchus, Cristiani 

10 nominis hostis truculentissimus, tandem, velimus nolimus, finem 
imponet. Presenti enim malo presens medela adhibenda ; non 
enim consiliis sed armis, vt terreatur hostis, necesse erit. Cesar 
Statibus pro conseruacione Germanie quinque equitum et viginti 
peditum milia addixit ; Cesari vero Germani proceres octona 

15 equitum, peditum quadraginta milia. Bohemos atque Austriacos 

2654. 2. puer] WilHam, son of John presumably for the first edition of 
III, duke of Cleves, 1516-1592 (see the Apophthegmata. 
Ep. 2189 introd.). The thanks were 7. auxeris] See Ep. 271 1. 


extrema eorum virtute sibi ipsis defuturos non facile crediderim. 
Pontifex bona verba dat. Gallorum Rex prorsus sua nobis 
denegat subsidia. Anglus nondum quidnam prestare velit statuit. 
Wewoda miris artibus factiones struit, et Polonorum Rex misere 
tragedie spectator futurus existimatur. Religionis negocium non 20 
armis sed generali aut nacionali concilio determinabitur. Si 
Pontifex recuset concilium, futurum spero vt Cesar sacrosancta 
hac in re atque omnibus modis necessaria ex officio tanto imperiali 
sua auctoritate sit functurus. 

26512655. From Bernard of Cles. 

Leipzig MS. Ratisbon. 

EE. 172. 5 June 1532. 

[An original letter, written and signed by a secretary.] 

Ven<erabilis> in Christo, egregie sincere nobis dilecte. Licet 
ex vestris, die Penthecostes datis, proxime accoeptis, vos eam 
aetatem attigisse cognouerimus, vt exceptis studiis vestris ad 
omnem functionem inutilis sitis, has tamen litteras ad vos dare 
nobis visum est, vt reiectis quibuscunque scrupulis vos ad idem, 5 
quod in superioribus nostris fecimus, denuo hortaremur, quum 
nullum cuiuscunque aetatis esse censeamus quin aliquid semper 
habeat quod et commode et honeste petat. Siquid igitur est in 
quo vobis apud regiam maiestatem gratificare possimus, vestrae 
partes erunt nos nullo alio requisito admonere ; et ita nos geremus 10 
vt commoda vestra nobis cordi esse intelligatis. 

Quod autem non desint qui vobis cuniculos moliantur, hoc vnum 
vobis solatio sit, quod super petra ac marmore durissimo funda- 
menta ieceritis, vt ipsorum conatus ob hanc soliditatem vestram 
omnino irriti futuri sint. 15 

Postremo quae de Henrico Glareano, viro studiosissimo, scri- 
psistis legimus ; verum an opus nuper ab ipso casligatum ad manus 
regias, quo destinatum erat, allatum fuerit nos preterit ; de quo 
quum primura certiores effecti erimus, hominis studium ( vti cupitis) 
maiestati suae tum nostro tum sui ipsius intuitu commendabimus. 20 
Et his vos bene valere cupimus. 

Ratisponae die v. lunii m.d.xxxii. 

Bernardus miseratione diuina S. R. E. cardinalis et episcopus 

Venerabili in Christo, egregio sincere nobis dilecto domino 25 
Erasmo Rotherodamo sacrae Theo<(logiae> professori. Friburgi. 

2656. From Jacobo Sadoleto. 

Sadoleti Epistolae, 1550, p. 167. Carpentras. 

LB. 1222. 7 June 1532. 

[So far as Era.smus' odition of Basil is concerned, this lettor supploments 
the thanks of Ep. 2648. But since writing to Erasmus Sadoloto had received, 

2655. 16. EE: Galerano AfS. 19. c^nnm scripsimus : quam A/S'. 

2655. 2. die Penthecostes] 19 May. of Halicarnassuspublished by Froben 
17. opus] His odition of Dionysius in 1532. 


not only the Basil, but the Declarationes (cf. Ep. 2648 introd.). The first 
part of the letter furnishes an introduction for a person whorn we are not 
able to identify.] 


Is qui tibi has literas reddidit minus mihi sane cognitus est : 
neque ego hominis mores naturaraque perspexi. Sed cum adiisset 
ad me diceretque se celebritate famae et amore quodam nominis 
tui commotura velle ad te proficisci, vt sub te magistro lautioribus 
5 literis operam daret, non potui non probare hoc eius constitutum : 
nara et rem pulchcrrimam et doctorem pracstantissiraum appetere 
raihi visus est. Proinde petonti a rae commendatitias literas 
libenter conseruaui consuetudinem raeam : ct in his quae ad 
humanitatera pertinent facilera ei nie praebui. Coraraendo tibi 

:o eura igitur ; sed ita vt, cum ipse de co feceris iudicium dignuraque 

statueris queni in amicitiara tuam recipias, tum eum sic adhibeas 

et benignitate tua complectare vt, quod sine vllo tuo incommodo 

fiat, aliquem ipse fructum sui huius rectissimi studii consequatur. 

Ego posteaquam ad te proxirae rescripseram, biduo illo aut triduo 

15 accepi libellos tuos, quoruni iara bonara perlegi partem : irapri- 
raisque sum tuis defensi()nil)us aduersus illos obtrectatores tuos 
rairabiliter delectatus ; summam enira illae doctrinara et illara 
quara ego raaxime probo egregie redolcnt animi moderationem. De 
Basilio iterum ago tibi etiam atque etiam gratias, quod me ad 

20 eorum numerum quos tui ingenii raonumentis illustrare voluisti 
aggregare dignatus es. In quo si tibi non par opera rependetur 
a me, at mea aequa certe tuae isti praestanti erga me voluntati 
reddetur voluntas. 

Vale, mi Erasme, et Amerbachiura nostrura raeis verbis saluta. 

25 Iterum vale. 

Carpentoracti, vii. Idus lunias, m.d.xxxii. 

26572682 From Viglius ZuiCHEMrs. 

Van Heussen iv. 112 (^). Padua. 

VZE. 30 (y). 8 June 1532. 


CvM Venetias rae contulissem ob solennem (vti scis) ibi Domini- 
cae Ascensionis celebritatem, commodura eodem tempore illuc 
Ephorinus cura tuis ad me litteris appulit. Eademque hora et 
alteras ab Baptista Egnatio accepi, in quibus tantura adieceras, 
5 epistolam prius missara denuo te mittere per Cyprium quendam, 
qui nusquam taraen apud nos apparuit. Et Egnatius a Bebelii 
faraulo litteras sibi traditas aiebat. Ego autem prioribus iam 
pridem antea responderam. Tali vero vicario, quando te ipso 
frui non licet, valde gauisus sum, tibi etiara non vulgares gratias 
10 agens, quod litteris tuis notitiam mihi apud ilium praestruxeris. 
Quam ego ex raea parte orani studio excolere pergara. Patauium 
autem illura deduxi, omnibusque quibus potui officiis hactenus 

2656. 14. rescripseram] Ep. 264S. 2657. 3. htteris] Ep. 2604. 

16. defensionibus] The Declara- 8. responderam] With Ep. 2632 

tiones. (where see introd.). 


adiuui. Quem et hoc amplectar arctius, quod in eandem erga te 
affectionem animique sinceritatem concurrere mihi videatur. 
Vnde et me frequentissime tui mentione exhilarat. 15 

De Germano illo non omnino male coniectasti. Quid mirum 
autem mihi cum eo parum conuenire, cum sibi temperare nullo 
modo ne apud Anselmum quidem possit, cum quo tamen illi 
coramunis patria est, et cuius iudicium pluris facere debebat quam 
meum ? Ego autem quibus cum ipso conditionibus conuenerim, 20 
nuper perscripsi. His hactenus vtcunque apud me stetit, conui- 
tiisque abstinuit. Nupcr nonnullum illi aculeum infixi, ostensa 
nuncupatione tua ad Turzonem Episcopura in Psal. 38. Ex illius 
enira beneficentia diu ille sustentatus est, et adhuc quotannis ab 
eodem viaticum poscere solet. De Italis autem ita illi penitus 25 
insita opinio est euelli vt nullo pacto queat : eos enim perpetuo 
ille vult incomparabiles esse. Porro apud caeteros dissiraulo ; 
nec ipsi satis quod sentiunt, exprimere audent, et hoc fere auctore 
vti solent. 

De Amphitheatro nupcr aliquid proniisi. De quo posscm nunc 30 
longissime scribere, nisi vererer, ne serias aures tuas eiusmodi 
nugis offenderera. Nara nc quid ignores, fuit et Viglius in Amphi- 
theatro, omniaque diligenter perspexit. Opus est ligneura raultis 
imaginibus insignitum, multisque vndique capsulis refertum : 
tum varii in eo ordines et gradus. Singulis autem figuris et orna- 35 
mentis sua loca dedit, tantamque raihi chartarura molem ostendit 
vt, etsi semper audierira Ciceronem vberrimum eloquentiae fontem 
esse, vix taraen induci ante potuissem vt crederem vnum auctorem 
tam late patere, totque ex eo volumina consarcinari potuisse. 
Auctoris nomen tibi scripsi, lulius quippe Camillus vocatur. Est 40 
autem valde balbus, et latine aegre loquitur, hoc se praetextu 
excusans, quod styli perpetuo exercitio loquendi vsum prope 
amiserit. In vernacula tamen lingua aliquid valere dicitur, 
quam etiam aliquando Bononiae profcssura eura aiunt. Cura 
rogarem de operis ratione, institutoque atque successu, cuncta 45 
religiose quasi obstupescens rei miraculo, chartas aliquas obiecit, 
easque recitauit, sic vt nuraeros omnes et clausulas, totumque 
artificium expriraeret Italicis modis, sed valde imparibus propter 
linguae impedimentum. Rex vrgere dicitur, vt redeat tandera ui 
Galliam cum magnifico opere. Sed cum latina omnia debeant in 50 
Gallicam linguam, volente sic Rege, transponi, in quara rera inter- 
pretera scriptoreraque conduxit, fit vt profectionera differre co- 
gatur, ne seraiplenum opus exhibcat. Hoc autem theatrum suimi 
auctor multis appellat norainibus, aliquando mentem et animum 
fabrefactum, aliquando fencstratum : fingit enira orania quae 55 
mens humana concij)it, quacquc corporeis oculis videre non pos- 
sumus, posse tamen diligenti consideratione complexa signis deinde 
quibusdam corporeis sic exprimi, vt vnusquisque oculis statim 

18. illi |3 : illis y. 34. multisqiie j3 : miiltis y. 43. tnmen^: autein y. 

45. atquo j3 : ac y. 

16. Germano] Georgius Logus : see 30. nuper] Ep. 2632. 182-96. 

Ep. 2568. T5n. 40. Cnmillus] Sce Epp. 2632. 1770, 

23. nuneupatione] Ep. 2608. 2682. 21-211. 


percipiat quicquid alioqui in profundo raentis humanae demersum 

60 est. Et ab hac corporea etiam inspectione theatrum appellauit. 

Cum rogarem, num aliquid scripsisset ad opinionis suae defen- 

sionem, cura multi hodie sint, qui studium hocce de imitando 

Ciceronc improbarent, respondit in eara sententiara : raulta a se 

scripta, nulla vero adhuc edita nisi paucula quaedam in lingua 

65 Italica, in Regis gratiam. Tn animo vero habere de eadem re 
suara publicare sententiam, vbi quietera impetrauerit, opere vide- 
licet pcrfecto, cui totus incumbit, et vt ipse praedicat, in quod 
mille et quingentos iara ducatos irapendit, cum Rex tantum quin- 
gentos adhuc donarit : a quo taraen araplissima munera expectat, 

70 vbi opcris fructum senserit. 

Cum Bembo nequeo eara quam cupio familiaritatem mihi parare. 
Nec enim satis adhuc Italicara linguara calleo, nec audeo esse 
raolestior, cum illc Latina non satis lubenter vtatur. Si quando 
saluto, interpretem paro, vel vt vmbra aliquem con.sector qui 

75 Italice cum eo loqui possit. Cum Egnatio non satis ei conuenit : 
causara dissidii ignoro : Berabus autera se diligenter purgat. Hoc 
autem nuper admodura intellexi. Nara cum Alciatus ad nos 
scripsisset, pestem Biturigibus recrudescere, ac se alias sedes 
quaerere, cupereque inprimis venire Patauiura, ego cum alios 

80 nonnullos tum et Berabura interpellaui, vt illius voluntatem 
adiuuaret, scriberetque Venetias ad eos quibus Academiae pro- 
curatio comraissa est ; tura etiam vt Egnatium exhortaretur, quo 
hoc negotium nominatira illi ab ipso Alciato mandatum sedulo 
obiret. In caeteris quidem operam ille omnera obtulit, ad Egna- 

85 tiura vero scribere se non posse excusauit, testatus illius erga se 
odium ; monuitque, vt si Alciati causae vellem consultum, tacerem 
apud Egnatium. 

Sucquetus quae ad te, eadem quoque saepius iam ad me ex 
Taurino scripsit, vbi hactenus omnia ei ita arrisere, vt nullis 

90 epistolis huc euocari a nobis potuerit. Lazarus Bonamicus 
Bononiam redire meditatur, credo quia Cardinalis Campegii filius, 
quem ipse hic priuatim instituit, Episcopus Bononiensis factus sit. 
Quidam quoque illius studiosi vehementer contenderunt aduersus 
Romuhim Amazeum conditionem ei parare, et quoniara Romulus 

95 cedere recusat, iam subornantur adolescentes, qui causara apud 
Praefectura Bononiensera declament. Itaque Longolianas rursus 
actiones expectamus. Bene vale optime, maxime Domine. 
Patauii. 8 lunii A°. 1532. 

67. perfecto j3 : profecto y. 98. A". om. y. 

88. Sucquetus] Cf. Epp. 2682. 60-2, where he became Secretary of State. 

2700. 159-61. He was entrusted with the education 

91. fihus] Alexander Campegio be- of Alexander Farnese by Paul iii (for 

came Bp. of Bologna in 1526-7, re- whom he wrote a funeral oration). 

signing in 1553 ; he was made a Under Juhus iii he became Papal 

cardinal in 1551 and died in 1554. secretary. Niceron (tom. 32) enu- 

94. Romuhim] 1 1552, sonof George merates his works ; to which may be 

Amazeus, was born at Udine and added Panegyricum Georgio Sauro- 

taught Greek and Latin at Padua, manno . . . diciuTO, Bologna, 1513. See 

going subsequently to Bologna, VZE. p. 93^. 

2658] 31 

2658. From John Boner. 

Leipzig MS. Padua. 

EE. 173. 8 June 1532. 

[An original letter, probably autograph.] 
Salve vir omnium quos nouit mundus doctiss. Ne ego cum 
preceptore videar ingratus. Constituimus sepe nostris te inuisere 
literis, quae, etsi sint aliene a Musis et tanto viro indigne, tamen 
grato anirao accipere dignaberis. Quod autem scribam aliud 
nichil habeo, saltem quod tibi summas et immortales agimus 5 
gratias propter commendationes tuas passim nostro nomine ad 
doctos, que nobis multura profuerunt. Cura enim domino Antonio 
Fukero tuas obtuliss<era> litteras, nos illico familiariss. complexus 
est, tara humaniss. colloquebatur vt nichil humanius, bmnia loca 
in sua domo ostendens, et ea que tibi parauit, certe elegantissima 10 
et raeo iudicio coraraodissima ; nichil magis optat quam tuam 
presentiara. Dominus Cholerus quicquid honoris exhibere potuit 
exhibuit. Dominus Viglius nos humanissime excepit, qui nos in 
suara non potuit recipere domum ; taraen contigit nobis hospitiura 
apud doctos et honestos viros, Germanos et Holandos, qui tibi 15 
omnes ex animo fauent. Stanislaus te summopere salutat. Vale 
meque cum Anselmo solito amore coraplecti non desinas. 
Patauii 8 lunii 1532. 

Tibi per omnia vota deditiss. 

loannes Bonerus. 20 

Clarissimo doctissiraoque viro domino Erasmo Rotherodamo 
theologorura principi, preceptori suo omnibus modis colendiss. 
Friburgi Brisgoe. 

2659. From Thomas More. 

De Praeparatione p. 103. Chelsea. 

N. p. 1073: Lond. xxvii. 9: LB. 1223. 14 June 1532. 

[In Ep. 2756 Erasmus tells Faber that this letter, of which he forwards 
him a copy, had been delayed in dehvery by some months, having got stuck 
in Saxony (' haeserat in Saxonia').] 


QvAM rem ad hunc vsque diem a puero pene seraper optaui, 
Desideri dulcissime, vt quod tibi perpetuo contigisse gaudeo, idem 
aliquando gauderem contigisse mihi, nempe vt, publicarura rerura 
negotiis liberatus, aliquid olim temporis viuere Deo duntaxat ac 
mihiraet ipsi possem : id nunc tandera, Erasme, Dei opt. max. 5 
benignitate ac Principis indulgentissimi beneficio consequutus 
sum. Caeterum non ita tamen sum conscquutus, vt volui. Fuerat 
enim in votis vt vltimum illum vitae colophonem quicquid 
annorum fueram habiturus, infractum vegetumque, raorbo saltera 
1658. 4. Quod acripsimus : quid AfS. 17. EE : desinat iV/jS'. 

2658. 2. preceptore] Ephorinus. 26r)9. 4. liberatus] More resigned 

5. saltem] Apparently for nisi. the chancellorship 16 May 1532. 


10 et cruciatu libcruin (quoad per actatem liceret) obtincrem. Nunc 
vero an eius voti, nimium fortassis improbi, compos aliquando 
sim futurus, Dei in manu est. Sed interira pectus mihi occupauit 
nescio quid morbi : cuius non tam sensu et dolore crucior quam 
euentus metu ac timore solicitor. Nam quum aliquot menses 

15 eodem tenore semper infestaret, consulti medici responderunt 
moram longam in morbis esse periculosam, et curam huius agebant 
celerem esse non posse : tempore sensim, victu, pharmacis, quiete 
medicandum : neque fincm medcndi praefiniebant, ncque salutera 
satis certam pollicebantur tanien. 

20 Haec ego igitur mecum versans animo, quura aut deponcndum 
mihi magistratum vidercm, aut operam meam in eo gerendo 
claudicaturam, quando negotia quae res poscebat obiri per me 
non possent, nisi mortem ipse obire periclitarer (qua si defungerer, 
vel sic omnino cura vita simul rclinquendum fuit officium), decreui 

25 mecura tandera altero potius quara vtroque carere. Quaraobrem 
vt et publicis rebus pariter et meae saluti consulerera, a clarissimi 
Principis et optirai benignitate supplex irapetraui vt raagistratu 
isto quo rae (quod tute scis), regni totius amplissimo, incredibilis 
eius in me fauor tam longe supra meritum quam supra spem ac 

30 votum omne mcum honorauerat, nunc sub eius pondere fatiscentem 
dignaretur eius pietas exonerare. Superos igitur vniuersos precor 
vt et istos indulgentissimos in me cUirissimi Regis adfectus Deus, 
qui solus potest, digna repenset gratia : et raihi quicfjuid temporis 
reliquum daturus est, ne per iners atque ignauum transigatur 

35 ocium, non eam modo mentem donet vt bonas horas bene collocare 
velira, sed eara etiam corporis addat firmitatem, qua possera. 
Nam (quae mea socordia est) infirma valetudine nihil omnino 

Neque enim, mi Erasrae, omncs sumus Erasmi, vt quod morta- 

40 lium oraniura vni propemodum tibi propitius donauit Deus, id nos 
conueniat omnes expectare. Quis enim praeter te alius id polliceri 
audeat quod tu praestas ? qui praeter aetatis ingrauescentis in- 
commoda, sic assiduis afflictus raorbis vt fatigare atque obruere 
iuuenera valentem queant, quotannis tamen totius temporis tui 

45 rationera, tanquam nihil inde neque anni graues, neque aduersa 
valetudo surriperet, aeditis libris optimis orbi toti nunquam cessas 
reddere. Quae res vna, quum reputantibus vniuersis miraculi 
vicem habeat, ad stuporem tamen vsque miraculum geminat, quod 
nihil te deterrent a scribendo (qui vel herculeum pectus oppressuri 

50 viderentur) tot vndique in te surgentes vitilitigatores tui : quales 
tibi multos indies e-xuscitat incomparabilis istius ingenii tui atque 
eruditionis, ingenium etiam tale superantis, inuidia : ad quas 
naturae atque industriae tuae virtutes quum facile se intelligant 
nunquam posse conscendere, et ferre tamen per animi tumorem, 

55 quo pene dirumpuntur, nequeant, vt infra tam longe subsidant, 
machinantur inter se nirairura, ac pro sua quisque virili moliuntur, 
si qua possint eflficere vt tua gloria ad ingloriam ipsorum vilitatem 
queat assidua detrectatione deduci. 

Sed dum saxum hoc Sisipheum iam tot annos voluunt, quid 
12. Dei scripsimus : Deo L. cf. Epp. 28g8. 6, zSgg. 2. 


aliud interim tandem tam irritus quam improbus labor efifecit 60 
quam vt saxum semp^r in ipsorum caput recideret, tu semper 
altior et sublimior euaderes ? Nam si quid interdum aliquos, qui 
neque mali suntnec indocti, commoueat, in quo fortasse tractando 
aliter abs te temperatum stilo voluissent, quid magnae rei est? 
quum id non modo nulli vnquam scriptori non acciderit, sed nec 65 
ipsi quidem, dum notarent tua, sic potuerint tamen temperare 
sibi vt non idem vitii et illustrius quam vt ex ipsorum honore sit, 
et frequentius quam pro libelli cuiusque raodo, contigerit. Qua in 
re tanto difficilius veniam merentur illi, quod ignorare non possunt 
quam ingenue fateris ipse quaedam te tractasse sic, priusquam 70 
haereses istae pestilentes orirentur, quae iam passim grassantes 
pessundant omnia, vt si diuinare potuisses tales religionis hostes 
ac proditores aliquando prodituros esse, mitius ac dilutius eadem 
f ueris propositurus : quae vt tum proponeres fortius, diuersa 
quorundam vitia, quae pro virtutibus amplectebantur, extimula- 75 
bant. Quem animum qui velit tibi vitio vertcre, is haud dubie 
sudabit satis, priusquam satis inueniat qua ratione possit sanctissi- 
mum quemque ex antiquis ecclesiae doctoribus excusare : quos 
ego certe non dubito, si nostrum hoc seculum sic vidissent vt 
viderunt suum, nonnulla suis quemque temporibus fuisse et cautius 80 
et explanatius enarraturos : quod quia non fecerunt (propterea 
quod dum praesentibus medebantur malis futura non veniebant 
in mentem), idera nimirura illis accidit, quod isti nunc calum- 
niantur in te ; nempe vt postea succresccntes haeretici quaedam 
sese iactent ab illorum scriptis hausisse : quae res tibi non cura 85 
sanctissimis solum patribus illis, et orthodoxae fidei vetustissimis 
praesidibus, sed cum ipsis etiara Apostolis et Euangelistis est, 
atque ipso etiara Seruatore nostro, communis : vt ex quorum 
verbis maxirae, imo propemodum solis, haeretici omnes dogmata 
sua falsissima conantur stabilire. 90 

Macte igitur, mi Erasme, virtutibus istis tuis, et tantum, si quid 
interdura boni cuiusquara viri anxiara solicitudinem, vel absque 
satis grandi causa, commoueat, ne te pigeat tamen ad pios eorum 
affectus quaedara atteraperare. Alioquin neglectis maleuolorum 
latratibus, perge placidus iuuandis studiis et promouendis virtu- 95 
tibus nihil reraoratus insistere. 

De illo quem raihi literarura gratia, non etiara religionis, com- 
mendaueras perquam circumspecte sane ac ciuiliter, per amicos 
quosdam adraonitus sum vt caueam ne mihi sublinatur os. Id 
profecto quoad fieri per me poterit, curabitur. Neque enim nescio 100 
quantura sit periculi, nouas istas errorura sectas adraittere, quae 
tametsi sedulo semper hactenus apud nos et Praesulura cura et 
Principis autoritate cohibeantur, mirum tamen quibus primura 
techijis irrepere, deinde quanta cum peruicacia nituntur irrumpere: 
neque cessant vnus et alter e nostri.s, male vertendo scripturas et 105 
deterius interpretando, omne genus haercscos e Belgica (quo se 

97. illo] S. Grynaous, who wciit to 2878 Erasmus tells Viglius tliat he 

England with letters of rccommcnda- intcrvcncd to prcvent Grynaeus dedi- 

tion from ]<>asmus in Marcli 1531, cating his Plato to More. 
cf. Epp. 2459, 24!^7-8, 2831. In Ep. 

452.10 D 


velut in portum aliquem reeeperunt) in hoc regnum libris nostro 
sermone conscriptis mittere. Quorum ipsi sic plerisque respondi- 
mus, vt non valde cuiquam metuam, qui vtrunque perlegerit : 

iio nisi quod quidam et noua per leuitatem, et perniciosa per malitiam 
ita libenter ct cum fauore perlegunt, vt non ideo assentiant quia 
vera credant esse quae legunt, sed quia cupiant. Scd isti hominum 
generi, quibus malos esse libido est, nulla vnquam ratione satis- 
feceris. Mihi studio est pro mea virili iis praesidio esse qui non 

115 sua sponte desciscunt a vero, sed versutorum hominum fallaciis 
abducuntur. Vale, doctissime Erasme, ac de bonis studiis optime 

Ex aedibus nostris Chelcheicis. Anno Domini m.d.xxxii. decimo 
quarto mensis lunii. 

2G60. From Gabriel Verinus. 

Breslau MS. Rehd. 254. 158. 

EE^. 102. 16 June <I532>. 

[An original lettcr, autograph throughout : the year-date is given by the 
referenoe to the Declarationes. 

Of Gabriel Verinus we know nothing ; f rom his letter he would appear to 
be one of Campegio's ' farniha '.] 


QvovsQVE tandem et acerrimis odiis pugnabitur, mi Erasme, 
vt nullus vnquam futurus sit litium finis ? Cura de pace cogita- 
bam, a tergo, a fronte, a lateribus irrumpit Academia sub nomine 
facultatis, sed non oratoriae — a qua tantum abest quantum a de- 

5 torta calumnia Erasmus. Habes inimicissimam Galliam quegallina- 
rium inuenerit, Deliacum illum, qui oua cognosceret. Sed praeter 
aculeata quaedam sophismata — sic enim appellandae sunt illius 
conclusiunculae — nihil habet salis, hoc est, modestiae, que semper 
fuit condimentum pietatis, cui germana est charitas, in qua par 

10 esse potuit vel etiam superior, si priuatis libellis tecum agere 
maluisset quam vrgere conuiciis, et maxime absentem, quem nun- 
quam licuit sceleris condemnare. 

Verum oculum torsit Academia et dum ea videt quae sibi displi- 
cerent, quae magis temporis simt quam tua, haereses putauit. 

15 Neque oculi fuit vicium, quem nisi torsisset, Eras<mum> vidisset, 
non Beguardos, mille culeis dignos. Et haec multo ante videras, 

2659. 108-9. respondimus] In 1528 Bizance and the Answer to the . . . 

More was granted a hcence by Tun- book which a nameless heretic hath 

stall, Bp. of London, to read heretical named the Sitpper of the Lord. 

books in order that he might refute 2660. 5-6. gahinarium . . . cogno- 

them. The same year he pubhshed sceret] Cic. Ac. Pr. 2. 26. 86. 

his Dialogue against Tyndale and 16. Beguardos] See Ep. 843. 62on. 

Luther; in 1529 tho Supplication of Egmondanus, Beda, and the Paris 

Souls against Simon Fish. After Censurae seem to have taken pleasure 

More's resignation in 1532 he wrote in noting Erasmus' affinities with the 

the Confutation of Tyndale's Answer, Beghardian hercsies, particularly in 

the Confutation of Friar Barnes'' respect of the view that the spiritual 

Church, and a Lettcr on the Sacra- man is not bound by forms or cere- 

mcnt against Frith. In 1533 ap- monies. See in particular Declara- 

peared the Debellation of Salem and tiones Prop. 29, 83 ; in the section 


sed qiiasi per caliginem ; perstrinxerat aciem animi Christiana 
spes que timere non potest : discussa est ista caligo. Vnde ii qui 
omnia verentur, qui spem tuam repudiant, tuam moderacionem 
pacientiamque mirantur. 20 

Desiderarem plus tibi in his literis ocii relinqui, quod ego ocium 
multorum theologorum negociis anteponerem. Quid autem inte- 
grum non est sapienti, quod restitui potest ? Cuiusuis est hominis 
labi, nullius nisi insipientis perseuerare in errore. Posteriores 
enim cogitaciones, vt aiunt, sapientiores solent esse. Quodsi est 25 
erratura spe, optimus f uit spei portus mutacio consilii. Et Aug<usti- 
num> legimus, cum multos annos aliqua sensisset, siraul ac visura 
est, sentencia destitisse. Et ita te inuidia liberasti vt me timore, 
quod animi penderem, quorsum hoc bellum euaderet, ne a nobis 
ad Luthe<rum) deficeret Erasmus, quod ii fortasse voluissent. Et 30 
qui niraiura sunt tiraidi, te hostem non metuebant, si in illorum 
castris railitasses. 

Proinde si tantopere prospiciunt his studiis, irascantur Budaeo 
et Gallorura principi, qui inter anno(tationes) in pandectas negat 
Hieronyrai esse interpretacionem no<ui) testamenti quara habe- 35 
raus. Vt tandem in eorum collegiis delitescant ingenia ! Quodsi 
in praefatione in Matthaeum loannem legerint non tara foelici 
quara audaci temeritate prorupisse ad verbura Dei, nullus erit 
veniae locus, quod teraeritatis et audaciae noraen cum euangelio 
misceat Hiero<nvraus). 40 

Sed de his hactenus. Sed quoniara aureolus est et ad verbura 
ediscendus tuus libellus, in quo ingeniose respondes ad academicas 
questiones, vt tibi dicendi facultatem reseruarem, totara illam 
disputacionera in dialoguni includo. Tu in persona Eloquentiae 
cum Academia pugnabis, in quo congressu erit tertius Hiero(ny- 45 
mus) quera seniper ardentius laudasti. Si partus bene nascetur, 
hoc est, si dignus erit vt legatur, illum dedicabo Laurentio Campe- 
gio, tui nominis studiosissimo, cui me totum dicaui. Nunc veteres 
quas ad te dederam, ad eum raitto literas. Quod nesciara, an 
vnquam fuerint allatae, peto vt curet ad te diligenter perferri, vt 50 
eliciam tuas. 

Vale. decimo sexto Cal. lulias. 

Desiderio Roterodarao, aetatis nostrae aut Ciceroni aut Erasmo, 
Friburgi vel vbiubi. 

dealing with tho CoUoquies Prop. 13, always irritated Erasmus. See Epp. 

and Erasmus' comments on the con- 2424. 342n, 2690. ig. 

clusio oi t\w 'Pa.rii^ Dcterminntio; to- 34. inter annotationes] Aniiota- 

gcthcrwiththePrf)/or/!<,stotlie.S'(/7j;3»- tioyies in xxiiii Pandectas, Lyons, 

tatio Calumniarum N. Bedae; and in Gryphius, 1551. p. 150. 

the Resp. ad Notulas Bedae, Assert. 42. hbcUus] Tho Dcclarationes (the 

32, 60. rcphes to Beda of 1526-7 secm ex- 

26-7. Augustiimm] The allusion chidcd hy the fact that thc letter is 

is to the Rctractationes, or rathcr addressed to Erasmus at Freiburg 

to a misconccption of them which rel vbiubi). 


2661. To Bertram Damus. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 10. ^P^reiburg.) 

N. p. 948 : Lond. xxiv. 25 : LR. App. 421. <c. 17 June 1532.) 

[The dato can Vje aupplied froin tho mention of Dainus' visit to Freiburg, 
see ZE. p. 215. 

Bertrain Darnus (von dein Darnine) of Brunswirk, ti543< was educated at 
Erfurti (ifuitr. 1513, B.A. 1514) and Wittenberg (inatr. 1521). Ho visited 
Fi'eiburg in June 1532 for tlie purposo of seeing Erasmus, or, faihng Eras- 
nuis, Zasius. Erasinus seems not to have rereived him ; aiuJ he went on to 
Basle witli a letter of introduction from Zasius to Bonifaeo Amerbach, 
ZE. 140. Ho loft Vjohind him, however, the verses whieh Erasmus here praises, 
and which aro printed in Cog. E. i. 416. Ho is othorwise known as a poet by 
his verse translation of the Epistlo to the Romans, dedicated to Melanch- 
thon, of which there is a copy in the Britisli Museum (s.l. 1539). He settled 
as a doctor in Brunswick, whero ho favoured the Reformers, E. Cordus 
in a letter to Lang (see Krauso, Helius Eobanus Hessus, i, p. 237) speaks of 
the difTficulties of Danius' position. (^ordus addressed to Damus a poem ; 
printed in Delic. poet. Germ. ii. 740. Damus belonged to the circle of Eobanus. 
A letter from him to Eobauus and one to Jo. Draco are in EHE. pp. 296, 
294. Coccius, who had been a fellow student of Damus at Erfurt, inquires 
after him in Ep. 2687. Basle MS. G. II. 16, f. 223 is a poem and letter of 
Damus condohng with Boniface Amerbach on the death of his daughter 
in 153--] 


NoNDVM statui, Berthrame charissime, vtri potiu.s succensere 
debeam, istine tuo pudori immodico, per quem factuni est vt 
minus prae tc ferres qualis et quantus esses, an meae incogitantiae, 
qui distractus aliis curis sero senserim quantus mihi esset oblatus 

5 thesaurus. Tandem in carmine tuo totum Berthramum velut in 
speculo contemplatus sum, magna sane cum animi mei voluptate. 
Est enim sobrium ac sanum, amabilem quandam prae se ferens 
modestiam, in eruditis raram, in nobilibus rariorem. Vnum vereor 
ne illic non sine meo dedecore legatur, in coelum ferri humanita- 

10 tem meam, quod talem hominem tantum itineris mea causa emen- 
sum admiserim ad qualecunquc coUoquium, qui t6v KvKXojva tot 
dies mensa exceperim. Deum immortalem, quantus hic mihi 
periit fructus, vel tua verecundia, vel mea socordia. Quod si in 
rem tuam foret hic commorari, scito et domum hanc, et domus 

15 dominum esse pleno iure tuum. Sin alio te vocant rerum tuarum 
rationes, tamen Berthramus mihi praecipuum locum obtinebit in 
eorum numero quos et amo synceriter et suspicio non vulgariter. 
Bene vale. 

Vereor ne nobis diuersum quiddam acciderit, tibi qui pro thesauro 

20 repereris carbones, mihi qui carbones esse suspicans thesaurum 


II. Tov KvKXwna] Polyphemus ; see Ep. 2649. 

2662] 37 

2662. From Polydore Vergil. 

Breslau MS. Rehd. 254. 123. London. 

LB. App. 367. 19 June 1532. 

[An original letter, autograph throughout. The signature (which is 
squeezed into the oorner) may be interpreted by comparison with that of 
Ep. 1666. 

The date is confirrned by the reference to More's resignation of the 
Chancellorship (16 May 1532 ; cf. Ep. 2659).] 


S. P. Nactus hunc, qui ait se venturum ad te, lieet nihil daret 
temporis scribendi, volui tibi tamen per literas dicere salutem. 
Tua Apologia in nebulones Parisienses peruenit ad nos. Bone 
Deus, quantum omnibus risum mouet stultitia illorum Doctorum 
sine doctrina, qui ausi sint tam belle quaerere nodum in scirpo ! 5 
Tu igitur gaude, qui in portu nauigas : nam isti canes morderent, 
si possent. 

Nos bene valemus. Noster D. Morus nuper se abdicauit illo 
magno Magistratu, quem gerebat, vt sic se alleuaret, et senectam 
aetatem quietius ageret. Fuit nuper nobiscum Bibelius, qui rem 10 
meam nauiter curauit ; illum docui de rebus meis et quemadmodum 
reuocor in Italiam, quapropter quod toties scripsi, tandem ali- 
quando te visam : nam consulto id extraho, cum Erasmus non 
sit ante iturus ad campos Elysios, quam suura viderit Poly. Vale. 

Lond. xix lunii 1532. T. Poly. 15 

+ D. Des. Erasmo, viro doctissimo, amico honorandissimo. 


Epistolae Palaeonaeoi p. 12. Freiburg. 

N. p. 950: Lond. xxiv. 29: LB. 1224. 22 June 1532. 

[In the absence of any indication of date, tlie date given in K. may be 

VViUiam, Count of Isenburg and Grenzau (ante 1470- ?) belonged to a noble 
Rhenish family, and was a distinguished member of tiie Order of the Teutonic 
Knights, holding many important ofifices. He interested himseh" in the 
reformation of the Order, meeting with considerable opposition. In 15 19 
while conducting troops against Poland, he visited Luther at Wittenberg : 
see Luther's letter to Spalatin, LE. 248. Ahhougli he did not join the 
Luthorans lio was much influonced by them. He entered the field of 
rehgious controversy by pubhshing in 1525 Ei/n schoner bcgriff darin kiirtzlich 
angczeygt das die xverck dcs ivaren lebendigen glauhens, so durch Gdtlich liebe 
geschehen, &c., and iii 1526 Kurtzer Bericht vnd anzcyge tcss heyliger gottlichcr 

2662. I. hunc] Probably Grynaeus. leian hbrary is a copy of the first 

5. nodum in scirpo] Plaut. Meti. edition of the Adagia, containing 

2. I. 22; Ter. And. 5. 4. 3S ; Adag. marginal corrections in Polydoro's 

1376- liand ; all of thcse are incorporatod in 

10. Bibelius] On 3 May Erasnuis tho 1532 odition. Bobel also printed 

was expocting Bebors return from for him Dc prodigiis, 1531. and tho 

England ; soe F]p. 2644. 3-4. first odition of Anglicae Historiae 

lo-ii. rem meamj In 1532 Bobol Lib. 2y, 1534. 

printed both a new (^dition of I^oly- 12. in Italiamj Ho did not return 

dore's De inuentoribus and the third to Italy till 1550, and did not there- 

edition of his Adagia. In tho Bod- fore soe Erasmus again. 


geschrifft, &c. His acceptance of the Lutheran doctrine of salvation by 
faith brought on him the attacks of the cathohc theologians, in particular of 
J. Hochstrat. He answered them by his V erantwortung . . . aujf die 
Beschuldung desTheologen, &c.; but his books were oonfiscated and the Abp. 
of Cologne, Hermann of Wied, enjoined him to keep silence. He defended 
himself against further attacks by no fewer than 7 pamphlets. In Ein ser 
niitzliche Warnting wider alle List des Teuffels vnd seiner falschcn Propheten 
he describes thc threats uttered agaiiist him from the pulpits of Cologne. 
Two of the books attacking him were issued under the name of Cochlaeus : 
Eyii warhafflige Christeliche stroffung eynes Buchlins dem hochgebornen vnd 
geystlichen hern Dutsch Ordens von Isenburg zu geschrieben and Eyn guyt 
nutzlich vermanung loannis Coclei Doctor in der heyligen geschryfft tiu aller 
frommen . . . Christen, &c. But he refused to behevo that Cochlaeus was 
the author of these works. In 1529 fie pubhshcd Ablenung der vnchristlicheti 
straff, so die prediger Monch zu Collem, unerfincklich aus yhrem Sophistischcm 
geschwetz, . . . kegenden . . . hernn von Eysenburg . . . vnter doctor Cocleus titell 
gethan, &c. This was his last pubhcation. He was warned by the authorities 
of Cologne : ' der ding miissig zu stain '. 

Agrippa in liis Apol. adu. Theologistas Louanicnses (Agr. Op. ii. 278) 
refers to Isenburg : ' Nonne gencrosus Dominus Guhelmus ab Isenberg, hcet 
homo laicus, et nulhs scholasticis discipHnis imbutus, occlusit ora Theolo- 
gorum Coloniensium et ad deprecandum vlteriorem disputationem adegit'. 
In March 1532 Hedio dedicated to liim translations from Augustine. This 
letter from Erasmus is the last trace of Isenburg. Kraf?t, pp. 202-7, gives 
a bibliography of his writings ; see also ADB. xiv. 622. 

Schreiber, Gesch. Univ. Freiburg, ii. 105 mentions a count of Isenburg who 
was a ' Tischgenosse ' of Erasmus, and had difhculties about matriculating 
at the University. For two members of the Isenburg family, see Ep. 2298, 


Clarissime vir, nec pietate minus illustris quam maiorum 
stemmatibus, reddidit mihi Polyphemus abs te pugionem sane 
quam elegantem, cum hoc elogio, vt Si minus possem calamo pro- 
tiigare hostes meos, ferro rem gererem. Lubens agnoui morum 
5 tuorum comitatem, quam hic vno atque altero colloquio sum ex- 
pertus. Petrus habebat duos gladios, eosque Christus putauit 
esse satis. Verum aducrsus tot phalanges vndique coniuratas in 
Erasmum vix Caesaris arma suffecerint. Videor mihi, iuxta vetus 
prouerbium, asinus in apes, vel in crabrones verius incidisse. 
10 Indies se densius conglomerant furiosa examina. Nunc Pelusii 


2. Polyphemus] See Epp. 2649. Amerbach (Basle MS. G. II. 13. 49) 

26n, 2661. ii,and 2130 introd., 2609- saying that Eucharius Holzach, a rich 

10. citizen of Basle, has sent a dagger to 

pugionem] Among the things the Regent of the ' Collegium Bur- 

which belonged to Erasmus, now in gundiae' in Paris, where his son and 

the Historisches Museum at Basle, the Amerbachs were studying. ' Xos 

is a Venetian ' Langdolch ' (Major, volebamus in communi soluisse, sed 

Plate 22). Dr. A. Hartmann informs ipse solus exoluit ; non voluit, vt 

us that this bears no 'elogium'. apponeremus: voluithonoremhabere 

J. Poppenruyter sent a ' gladiolus' solus.' 
as a gift to Erasmus in return for 6. duos gladios] Luke 22. 38; but 

Erasmus' gift of the ' Enchiridion ' Peter is not specifically mentioned. 

(see Ep. 1556. 42-8). For a dagger ■ 9. asinus] See Adag. 442. 
sent as a gift of compliment Dr. 10. Pelusii] Parisiis ; see the Collo- 

Hartmann cites a letter of John quy Exsequiae Seraphicae init. 


quidam sodales gladiatoriis animis ad me aflfectant viam. Nec 
video fore finem, nisi forte, hirudinum more, expleti meo san- 
guine, tandem sponte defluant. Animat illos in me mea imbecil- 
litas atque etiam solitudo. Hinc imbecillis sum, quod nulla digni- 
tate maleuolos submoueo. Crabrones enim nulla re melius quam 15 
fumo depelluntur. Solus videor, quia nulli me sectae addixi, nec 
sum addicturus, modo Deus hanc mentem mihi seruet. Prouolant 
vndique libelli, ex Italia, e Gallia, ex Hispania, e Germaniae variis 
partibus : quibus nihil aliud proficiunt, nisi quod traducunt suam 
indoctam malitiam, et dissidiorum incendium exasperant. Equi- 20 
dem, quod vnum possum, opto illis mentera meliorem. Nam mihi 
in hac harena standum est vsque ad extremum vitae diem. Quid 
facias ? Ita visum est fatis. Tuae profecto virtuti gratulor, qui 
magno animo, parique successu rem geras, partes ad mediocritatem 
reuocans, tam cauta moderatione vt nec in Scyllam impingas 25 
nec a Charybdi sit periculum. 

Enchiridion tuum non patietur animo meo obrepere tui obliuio- 
nem, vir amicissime. Vicissim haec epistola meis descripta digitis 
interdum te commonefaciet Erasmi, quem tuto potes inter eos 
connumerare qui tibi precantur omnia fausta laetaque, quibus 30 
profecto viridis ista floridaque senectus cumprimis digna est. 
Videtur enim natura mentis pulcherrimae simulachrum in ipso 
corpore expressisse. Dicas istuc esse futurae olim immortalitatis 
specimen quoddam. Sed heus tu pugionem misisti Petri, qui 
videtur idoneus amputandis auriculis : magis opus est qui ^-mputet 35 
linguas, nam ea parte nocentissimum est hoc animantium genus. 
Sed desino iocari tecum. Bene vale. 

Datum apud Friburgum xxii. lunii, Anno a Christo nato 


2664. From Caspar Ursinus Velius. 

Leipzig MS. Innsbruck. 

EE. 174. 26 June 1532. 

[An original letter, autograph throughout. The dato may accordingly be 

S. D. Quod nihil ex quo Friburgo a te profectus sum scripseris, 
boni, vt par est, consulo. Non enim ex eo tempore a me tu pro- 
uocatus es, cum praesertim tot negotiis occupatus distinearis, vt 
vix respondendi, nedum lacessendi ad hoc offitii reliqua sit tibi 
facultas. 5 

Ex literis quas superioribus diebus dedi ad Glareanum, eruditum 
ac probatum virum, nimirum cognouisti me quasi rude donatum 
ex aula inquieta concessisse tanquam ex arena in domum tutara 
et ociosara, demandato mihi munere erudiendi ab optimo Rege re 
vera maximae spei et praeclarissimae indolis regios liberos. Quam- 10 
quam hoc otium minime vacat cura ; et est prouincia hacc non 
leuis, quemadraodum tu, homo singularis plurimaeque lectionis et 
experientiae, exiatimare potes. Phoenix aliquis aut Aristoteles 

2664. 1. Friburgo] For Vehus' visit 13. Phoenix] Nestor. 

see Ep. 2543. in. 


talibus contingeret praeceptor, non Velius. Sed dabitur tamen 

15 opera vt tantae principis erga me fiduciae maiorem partem satis 
videar fecisse. Quam quidem ad rem non parum tu me iuueris, 
partim iam olim editis a te hoc ad negotii praeceptis, partim con- 
siliis, quae te queso quam potes recta tam fida prono animo ac 
libenti impertias et hoc laboris communiter mecura vna capessas, 

20 quandoquidem nihil aeque videris cupere et elaborare quam vt 
reip. Christianae, cuius quidem salus in sahite et pietate horum 
principum magna ex parte constabit, quam maxime prosis. 

Glareano salutem, cui doleo vehementer me non potuisse grati- 
ficari. Quantum equidem potuissem, commendassem optimum et 

25 humaniss. virum inclyto Rcgi Ferdinando ; quera tamen puto per 
se gratum esse et acceptum. Bene vale, doctissime et idem 
sanctissime Erasme, ac Velium tuum tui amantiss. et obseruantis- 
simura esse ac fore, C{uoad erit, persuasiss. habeto. 
Datum Ynsprug die xxvi mensis lunii m.d.xxxii. 

30 De homine t^i' qua nomen ducit eius rei interdum expertis, quem 
tibi obtrectare scribis, mallem equidem coram multa colloqui 
quam vt literis committam. Quod si nactus fuero hominera 
fidum, aut dicenda tibi ei credam aut ipse s(c)ribara. Sed caue 
putes tantura illum posse apud incorruptiss. principem vt ex- 

35 cusserit ex anirao eius syncerissirao obseruantiara erga te ac 
precipuum amorera. Teraporura horura tristissimorum iniquitas 
in culpa est, non tcDv dXoyojv obtrectationes, quo minus perrexerit 
ostendere re ipsa erga te singulare studium ; exploratura habeo 
quantura vir ille sanctiss. inuidentibus aliaenae laudi tribuat ac 

40 credat, et rursus non rae fallit quanti te faciat, certe raaxirai, et 
est omnibus in rebus constantia singulari. 

Tuus Vrsinus. 

Excellentissimo et doctissimo viro D. Erasmo Roterodamo, 
oratori ac theologo principi <a>mico in maioribus obseruando. 
45 Friburgi Prisgaiae. 

262826652757 From John de Pins. 

Nimes MS. 215, f. 165 v". <Toulovise.> 

<c. July 1532.) 

[For the circumstances of this letter see Ep. 2569 introd. ; and for the 
manuscript from which it is printed see Ep. 2628 introd. A precise date 
cannot be assigned, but the position of the letter in the correspondence 
niakes the summer of 1532 probable.] 


Redditae sunt mihi iucundissimae et optatissimae literae tuae, 
Erasme mi suauissime : quae difiicile credas quantam primo sui 
aduentu tragoediam excitarint, quod in quorundam hominum 
2665. 2. Erasmi MS. 

2664. 30. homine]Presumably Ale- 31. scribis] Whcn the body of 

ander. Thegeneral senseof theclause Vehus' letter was written he had not 

immediately following seems to be heard from Erasmus (11. 1-28) : when 

that the name of the person spoken he wrote this postscripta letter from 

of can be easily divined by someone Erasmus (not extant) would seem to 

familiar with the business referred to. have been delivered. 


manus inciderant qui tibi non satis aequi videantur et apud quos 
tu quoque raale admodum audias. Libuit clanculum odorari si 5 
quid alicunde causae ^ut comniinisci aut elicere possem. Sed 
ego nihil aliud in causa esse existimo quam quod illi viri, alioquin 
boni, quorundam hominum notae sunt addicti, vehementiusque, 
quos tu passim in tuis libris offenderis, [at] vel laceraris potius et 
vexaris immanius, vt ipsi et apud me et apud alios saepe sunt 10 
questi. Hi quod sc magni aliquid in his inuenturos sperarant, 
quasi vero inter Erasmum et Pinum per literas nihil nisi de regno 
aut regni coniuratione agi deberet, primo tumultum ingentem 
mouerant, et me inscio atque etiam absente (nam tum forte ab 
vrbe paulisper rusticatum abieram) librariolos quosdam qui eas 15 
literas Parisiis attulerant in carcerem coniecerant, quoniam hi et 
tergiuersari nonnihil [et] neque satis propere eas literas eorum 
manib-us reddere viderentur. Verum illico illi, qui primum quo- 
dam veluti furore perciti videbantur, ad sanitatem atque ad 
modestiam redierunt, literasque non nisi me praesente aut assen- 20 
tiente resignare voluerunt. Quod cum his facile annuissem, hique 
in literis nihil nisi de losepho quodam scriptum reperissent, tum 
vero illis et labra concidisse crederes et plane cornicum oculos 
confixos esse. Ipse vero interim mecum coepi ridere fabulam 
quam neque tibi ipsi ignotam esse volui, vt tu, si quo pacto potes, 25 
aut si id forsan quicquid est tanti totum existimas, id genus 
hominum tibi resarcias gratiam, nisi eam forte adeo concisam 
putas vt difficile posthac coituram ac cicatricem inde obducturam 
existimes. Scis quos innuam, eoque apertius nihil loquor. 

lamque ad tuas literas, quibus quod apud me Frobenii tui 30 
causam agis, de losepho cogor et ipse altius repetere, quo tibi res 
tota innotescat. Proximis annis Petro Gyllio, viro eruditiss., 
Episcopi Rutenensis, homini<s) nobis multis de causis amicissimi 
familiari ac domestico, losephum meum vtendum dederam : qui 
posteaquam bona fide ad dominum postliminio rediisset, coepi ego 35 

22. repiissent MS. 30. Forbonii AIS. 

15. librariolos] In the first three tumeodemGyllioluculcntiscCccessioni- 

monthsof 1532 aconsiderablenumber bus aucti lib. xvi de vi et natura ani- 

of suspected Lutherans were arrested malium. Eiusdem Gyllii Liber vnus, 

by the Inquisitionand theParhament de GaUicis et Latinis nominibus 

at Toulouse ; see R. C. Christie's piscium, dedicated at d'Armagnac's 

Etienne Dolet, p. 76. suggestion to Francis i. It was 

32. Gylho] Peter GylH of Albi, owing to this work that Francis sent 

1490-1555, prior of Durenque. He him to the Levant, where ho was 

seems, c. 1521 (when he hacl already engaged in collecting mss. and explor- 

pul>lished liis edition of Antonii ing antiquities. After adventures 

Nebrissensis Dictionarium oppi- which read Hke a romanco, he re- 

dorum etc), to have entored tlie ser- turncd to France, subscquently join- 

vico of Georgos d'Armagnac. Ho was ing G. d'Armagnao in Rome where he 

still with d'Armagnac in 1530 (see died. Several of his works wero pub- 

BE'. pp. i88-<), 230); to him in 7532 hshod aftor hisdeath and einbody tiie 

iie dodioatcd liis LcxfVoH (/;-a('ro-/.«^ ; rosults of his travels ; tlic chief of 

and in 1533 his translation of Thoo- those boing tho Dc iopographia Con- 

dorefsComment, itixii prophetasmin. stuntinopolcos, Lj-ons, 1561. Gj"lli's 

Iri 1533 ho published Ex Acliani hist. name appcars in Rabelais v. 31 

per Pct. Gyllium latini Jacti, itcmque among a ' pack ' of ' plodding ' dons. 

ex Porphyrio, Heliodoro, Oppiano, 34. loscphum] See Ep. 2569 introd. 


multorum literis ac precibus fatigari, vt eundem Lugdunum formis 
excudendum mitterem. Quod etsi et graue admodum mihi ac 
permolestum esset, quoniam eo libro aegre admodum carerem, 
quem et redemeram magni olim Venetiis, et duorum doctissimorum 

40 saeculi nostri hominum, Philelphi ac deinceps Leonardi lustiniani, 
V^eneti fuisse rescieram, proinque eum mihi castigatissimum esse 
persuaseram, vicerat tamen amicorum assidua quaedam et inde- 
fessa sedulitas, meque vel inuitum in ea re herbam porrigere 
coegerat. lamque a me librum abstulerant, quum ecce Rutenensis 

45 episcopi literae ad mc, quibus tuae quoque ad ipsum inclusae 
erant ; quibus a me petebat, sed tam obnixe vt nihil fieri vehe- 
mentius potest, vt tibi ad aliquot menses libri eius copiam ac 
potestatem facerera. Ego vero vbi primum Erasmi mei, amicorum 
vetustissimi ac iam quoque literarum facile principis, mentionem 

50 audiui, exilui sane gaudio, sed quod paulo post subito moerore 
mutatum est. Nam quid facerem aliud cum me nec tibi nec 
Rutenensi nostro gratiiicari posse conspicerem ? lam liber do- 
minium nostrum exierat, nec reuocandi spes vlla reliqua facta 
videbatur. luuit nos tamen Deus Opt. Max. ac negocium ipsum 

55 repente in melius vertit : nam denuo mihi praeter spem libri 
potestas facta est. Noli quaerere quanam id ratione sit factum, 
nam si dicere coepero, et audienti tibi et mihi ipsi quoque dicenti 
fastidium pariam. Misi itaque librum confestim ad Rutenensem 
nostrum, nam et is forte sub id tempus in vrbem aduenerat, 

60 Armoniacam Aquitaniae prouinciam petiturus, in qua summum 
pro Rege Nauarrae magistratum gerit : qui se fideliter curaturum 
est pollicitus vt ad te liber sanus et integer perueniat. Proin tu, 
si ita videbitur, hominem literis tuis appella : quanquam id minime 
omnium necessarium existimem. Scio enim eum pro ingenita sua 

65 bonitate fidem praestaturum quam dederit. 

Venio iam ad extremam epistolae tuae particulam, qua petis 
a me vt, si de Bombasio communi nostro amico certi quicquam 
habeam, velim te certiorem faeere. Ego vero iam plusculos annos 
de eo nihil audiui, nisi quod fatali illa Romanae vrbis disreptione 

70 periisse hominem rumor quidam (vtinam falsus) vulgauerat. Quo 
etiam excidio Petrum Alcyonium Venetum interfectum narrabant ; 
neque huc posthac de his certius quicquam allatum est. Quare 
coepi non paruam ex epistola tua consolationem, quod scribis a 
Bombasio literas accepisse quibus se Bononiam petere nuntiabat. 

75 Subduc, amabo, rationem temporis, vt scire possim id ante an 
post excidium fuerit. Quod si post acceperis et vanum fuisse 
rumorem intelligam, et hominem nobis amicissimum viuere adhuc 
et saluum esse sperare nobis licebit. Qua vna re nihil in vita 
nobis iucundius aut gratius contingere posset. 

80 Vale, Erasme carissime, et me, vt facis, ama. 

45. me scripsit P. S. Alle)i : meae MS. 

67. Bombasio] It is remarkable on 25 Aug. 1534 (O^ p. 123), Erasmus 

that de Pins also had not received asks him to try and find out in 

certain news of Bombasius' murder Bologna whether Bombasius is still 

in the Sack of Rome in 1527. Two hving. 

years later, writing to Damian a Goes 71. Petrum] See Ep. 450, agn. 

2666] 43 

26662667 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f". B*. <Freiburg.> 

<c. July init. I532.> 

[The letters in the Bellaria are, for the most part, printed in chronological 
sequence ; see Ep. 2169 introd. Epp. 2666-77 scem to form a series concerned 
with Pelargus' ludicium . . . dc Declarationibus D. Erasm.i Rote. ad Censuras 
Lutetiae (Bellaria By-GSv".), offered by Pelargus in response to Erasmus' 
request for criticism before the publication of the second edition of the 
Declarationes, Basle, Froben, Sept. 1532. We have therefore pls^.ced this 
group early in July.] 


CoGOR recognoscere Declarationes meas, typographis eflflagitanti- 
bus. Quare te rogo, mittas quae notasti, vt videam si quid faciant 
in rera meam. Non enim est animus Lutherana meis admiscere. Si 
placebunt, non est quod labores de describendo. Habeo famulos 
qui nihil non legunt. Quod si tu voles describere, non fuero in- 5 
gratus. Nolim tamen hoc laboris suscipere, nisi post gustum rei 
fuerimus colloquuti. 

Bene vale, Pelarge charissime. 

Erasmus Roterodamus tuus. 

26672668 From Ambrose Pelargus, 

Pelargus, Bellaria £«. B^ vo. <Freiburg.> 

<c. July init. i532.> 


LiBERAVi tandem, vir exiraie, fidera meam, et Censuras Sorbonae 
Parisiensis cura Declarationibus tuis, de quibus me meum rogasti 
iudiciura, diligenti opera contuli. Adieci et ex Genesii censuris, 
quae raihi quidera notatu digna videbantur. Porro quaedam non 
attigi, siue quod ipse ea iaradudura reposueris, siue quod parum 5 
aut nihil faciant ad rem theologicara, siue quod veriora sint quam 
vt vel Moraus carpat. Si quid est quod ea in re gratura tibi feci, 
satis gratiae habitura mihi arbitror, si me et amare non desinas, 
et haec nostra, quae<(cum)que sunt, pro tua facilitate boni con- 
sulas. Quanquam nunc primum video, quam duram cepi pro- 10 
uinciam, quara vellera aut non a te esse traditam, aut mihi non 
susceptam. Nara dura tibi obsequor, dura de scriptis tuis extimare 
aggredior, pracsentisco quantum raihi raaloruni ipse accersara 
atque etiara attraham, itidem vt Caecias nubes. Nam praeter 
inuidiae litiumque materiara, quam hoc mihi argumento paraui, 15 
hoc quoque futurum prospicio, vt multorum mihi subeunda sit 
censura, eorum vel maxime, qui prius habent pertinaciter con- 
tendere quara veritati concedere. Ad haec nulla ratione vitare 
potui, quin alterara partcni offensara raihi habeam. V^trius enim 
scripta creta (quod dicitur) notaui, necesse erat alteram atro 20 

2667. 3. Genesii] Sopulveda — the Sepulveda's Antapologia (see Ep. 
censurac are presui7iably taken from 2637 introd.). 


carbonc notari. Atque ita fit vt, quoquoucrsum me vcrto, in 
eodcm luto hacsitem. Quanquam quod ad te quidem attinet, 
raeliora milii ])olliccor.- et quod pracfatus sim libertatis veniam, 
et quod id laboris te cfflagitante a nobis desudatum sit. Quod 
25 nisi tu obtrusisscs, decretum erat silentio multo pcrtinacissimo 
meae quieti consulere. 
Bene valc vir ornatiss. 

■^66726682669 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f". H. <Freiburg.> 

<c. July init. I532.> 


CoNTVLi Annotationcs tuas. Mitto grati animi symbolum exi- 
guum, quod vtinam tibi midtiplicetur in "mille ! Reliqua coram, 
quum tibi commodum crit colloqui'. Vale. 

Erasmus Rot. mea manu. 

-"^6^2669. From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. H. ''Freiburg.> 

<c. July init. 1532. > 

amb. pelargvs erasmo rot. svo s. 

De honorario munerc, neque exiguo neque non opportuno, 
gratiam habeo, sed ex epistolae tuae Laconismo subolet mihi 
nescio quid oflfensionis, cuius causam addiuinare non possum, nisi 
forte exhibitus libcllus stomachum tibi exasperauit. Quod si est, 

5 aut adhibeto spongiam, aut si videtur, libcllum submoue. Malo 
enim de illo periclitari quam amicitiac nos.trae iacturara facere. 
Fieri forte potuit vt liberius interim aliquid dixerira. Certe 
praeter verum et decorum nihil vspiam me dixisse confidaTn. Quod 
si aliundc stomachum in me conceperis, obsecro vt significes per 

10 puerum, quo aut meara tuear innocentiara, aut si quid forte est, 
oflfcnsum placem aninium. Per pituitam fluoremque capitis non 
licet vt ipsc tibi hodie congrcdiar. V^ale. 

2670. From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. H. <Freiburg.> 

<c. July init. 1532. > 

amb. pel.\rgvs erasmo svo. s. 

QvvM decimo ab hinc dic, colloquii causa te conueni, videbare 
tu quidcm erga me frigidior cssc quam pro raore, quo raihi suspitio 
iniecta est veheraens, te nonnihil in rae concepisse storaachi. Vbi 
causam expiscor, causaris me vno et altero loco non satis bona 

2668. I. symbolum] It seems im- knowledging it. Like the gift of Ep. 

possible to deterrpine the nature of 2832 it seemstohavebeensymbohcal ; 

the gift, either from this letter, or and to have symbohzed multiplica- 

from Pelargus' lettcr (Ep. 2669) ac- tion of blessings. 


fide tecum egisse, de fide scilicet et Cereraoniis, de quibus quod 5 
tum quidem potui, sed tamen quod satis erat, respondi. Verum 
an tibi persuaserim, scire vehementer cupiam. Vale. 

2671. From Ambrose Pelargits. 

Pelargus, Bellaria fo. H v^. <Freiburg.> 

<c. July init. 1532.) 


Hesternvm colloquium inter nos vltro citroque habitum, 
Erasme suauissime, cum ipsa rerum quibus de contulimus varietate 
oblectauit animum, tum hoc quoque nomine multo fuit suauissi- 
mum, quod cum omnia libera fronte nobis dicerentur, tamen nihil 
datum sit stomacho. Demirabaris quid acciderit vt quum in tam 3 
seuero exactoque Declarationum tuarum examine, singula quae- 
que sursum deorsuraque versarira, illud ne attigerim quidem quod 
in Declaratione Propositionis quinquagesimae quintae visum tibi 
sit, ex proprietate sermonis Hebraici dici, Credo in Ecclesiam 
sanctam, quemadmodum et illud quod in euangelio promiscue 10 
dicitur, Confitebor eum et Confitebor in eum. Respondi tum 
quidem aliud nihil quam alium alio videre acutius, ac plus vi- 
dere oculos quam oculum. Sed vt quod res est ingenue fatear, 
prudens locum preterii, quod scirem in re incerta non pronuncian- 
dum temere. Ac ne nunc quidera ea in re quicquara mihi sumo, 15 
quod hoc non cuiusuis sit, sed eorum qui sancta illa lingua iara 
inde vsque a cunabulis imbuti sunt. Enimucro si quis-contendat 
idiotismura esse Hebraicum, vereor non defuturos qui ex aduerso 
respondeant, eadem licentia dici posse illud Christi verbura, Cre- 
ditis in Deura et in rae credite, serraonem esse idioraatis Hebraici. 20 
Quod '"^i negent, vicissim audient et hoc Symboli verbura extra 
idiotismum debere accipi. Nara et eandem fere ex analogia in- 
telligentiara recipit, quara inductura mox Christi verbura : vt 
quod dicitur, Credo in Ecclesiara, eiusraodi sit, Credo et credendo 
inseror atque etiam incorporor corpori Christi, quod est Ecclesia. 25 
In hunc fere modum exponit articulum hunc fidei Berengarius. 
Cuius interpretationi album addo calculum,qualisqualis ipse fuerit. 

Multum te amo de piscibus illis, malis (ni fallor) citreis, aliisque 

2670. 5. fide] Prop. 16-21, Bellaria added a new paragraph {Sed obsccro 

D-D3V0. . . . datur crimini). 

Ceremoniis] Frop. 58, BeUaria ig-20. Creditis] John 14. i. 

E3-4. 26. Berengarius] Of Tours(t 1088). 

2771. 8. Propositionis quinqua- His prinoipal work i)c socra cena arf?^. 

gosimae quintaoj The reforonco is to />an/rancu?/i, writton c. 1070 and pre- 

that section of the Declarationes servod in m.s. in the Bibl. Nat.. was 

which deals with tlie errors of tlie edited in 1834 by A. F. and E. T. 

Co/Zo^ri/a. In tliat section Proposition Vischer. Seo Harnack, Dogrncn- 

numbered 55 in the first edition Cesc/iic/iie, vi, pp. 45-54; J. Schnitzcr, 

corresponds with tliat numben>d Berengar v. Tours,J>lun'wh iSgo. Ho 

52 in the second edition and LB. is mentioned by Erasmus, Dc Bcllo 

But in the second cdition Erasmus Turcico LB. v. 356 u. 


eius generis aromatibus opipare conditis, quos hesterno die iamiam 
30 coenaturo misisti. Sed cui tandcm rei obsecro ? Vt coena esset 
splendidior ? Verum longe aliara rationem institui, illosque inter 
amiculos partitus sum, quo humanitatis tuae in me oflficium pateret 
latius. Bene vale. 

26722673 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f°. H-. <Freiburg.> 

<c. July i532-> 


Benedictvs deus : quod nec principes, nec episcopi, nec theologi 
praestare potuerunt, praestat mulier. Id quoniam scio tibi magnae 
voluptati futurum, visum est libellum mittere. Bene vale. 

26^2og73_ From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. H^. <Freiburg.> 

<c. July I532.> 


Mire amantem tui esse eum oportet, qui te hoc tam eleganti 
xenio literario donauit. Quod si, siue natura siue moribus ita 
comparatum sit vt dona quae amici missitant, multo nobis gratiora 
esse soleant (praesertim si et per se magna sint, et mittentis cum 
5 vohmtate, tum autoritate commendata) quam vt recens etiam 
accepta aliis inferioris praesertim notae amicis largiaraur — quin 
potius penes nos illa tanquam ii.vr]y.6uvva quaedam perpetuo esse 
voluraus — , vereor omnino vt hoc tam magnifico munere aut me 
non donaueris, aut certe non satis liberali animo. Quod si eo 

10 animo libellum misisti vt pastis oculis remittam, iam oculos paui, 
sumque a sijectando plus satur. 

En tibi tuas delitias, eas ipse serua tibi. Attaraen gratiara 
habeo quod illura, siue dono siue pascendis oculis ac raox repeten- 
dura, niiseris. Scd reraitto vel hoc noraine ne tu spretae liberali- 

15 tatis ingratique adeo anirai arguare. Vale. Si quid ego quoque 
olfacio, subolet eius libelli autorera Chartusianura esse aliquem 
aut certe foerainara Chartusiano adraodura farailiarera. Vtruni 
sit, tibi qui eraunctioris naris homo es, et mirificus diuinandi 
artifex, iudicandum relinquo. Iterum vale. 

20 Ex Musaeo nostro. 

2672. 3. libellum] Neither tliis thusian or to 'a woman well ac- 

letternor Ep. 2673, in which Pelargus quainted with a Carthusian'. The 

acknowledges Erasmus' gift, fur- whole subject of the 'libellus' is 

nishes any clue to the cliaracter of treated as a joke. and it is possible 

the 'libellus'. Erasmus attributes that what Erasmus sent was some 

it to a woman, Pelargus to a Car- literary skit. 

2674] 47 

26742675 From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria i°. H^ v». <Freiburg.> 

<c. July I532.> 


Hoc velira tecum expendas, Erasme doctissime, num satis tutum 
sit neglectis probatae fidei autoribus, Augustino, Hieronymo ac 
aliis aliquot Ecclesiae proceribus, pendere ab Ethnicorum autori- 
tate, praesertim posteaquam iam vsus Ecclesiae obtinuit, vt 
coelibatus vocabulum vitam castam atque omni venere absti- 5 
nentem significet : id quod Prisciano quoque probatur, cui coelebs 
dicitur quasi coelestium vitam ducens. Et Hieronymus coelibem 
eum esse dicit, qui coitu careat dignamque caelo vitam viuat. In 
hunc modum Augustinus item scribit. Breuiter, nullus est om- 
nium Ecclesiasticorum, qui (quod equidem sciam) aliter coelibatus 10 
vocabulum accipiat. Addo quod et iureconsultis coelibes dicti 
sunt quasi coelites, a quibus longe abest coitus. 

Sed vt forte sit quo te tuearis, qua ratione hinc te expedies, 
quod paupertatem monasticam a Christo consultam misces cum 
ea quae a Christo praecepta omnibus ex aequo communis est ? 15 
Non tam obscurum est quo id artificio feceris. Verba tua in 
Milite tuo sic se habent : ' Tu credebas solis monachis interdictam 
esse proprietatem, indictam paupertatera. Errasti. Vtrunque ad 
oranes Christianos pertinet. Enimuero si paupertas monastica 
(expedita videlicet illa, quae non iara intra praeparati anirai 20 
poraeria concludi patitur, quin reipsa potius oranem haereditatera 
abdicat et abiicit, nirairura ad priraitiuae Ecclesiae exeraplar) 
oranibus Christianis indicta est, consequens fit vt omnes quotquot 
vere Christiani sunt, Monasticem professi sint.' An non ex his 
verbis tuis pericukira itera est vt perfidiae suae occasionera Ana- ~5 
baptistae inde arripiant ? Si potes, ex hoc erroris pelago, ex his 
denique huc illucque propellentibus fluctibus, in portura te vindica. 
Nam hic neque consilio neque auxilio prodesse quicquara possura. 
Certe quod vnum possura, opto tibi vt tete feliciter explices, ac 
tandera eraergas. 30 

Quod Hieronymus alibi dicit loseph viginti aureis venditum, tu 
quasi operarum incuria mendura irrepserit, reponendum putas, 
argenteis. Atqui hic merainisse oportebat Hieronyraum sua nun- 
quam, vbique autem Septuaginta versione vsura. Taraetsi quod 
isti vertunt, Hieronyrao non admodura probatur : id quod plane 35 
testantur ipsius verba. Etenira in Traditionibus eius in Genesim 
in haec verba legitur : ' Vendiderunt loseph viginti aureis. Pro 
aureis in Hebraeo habet argenteis, neque viliore metallo Dominus 
vendi debuit quanj lo.scph.' Et in Matthaeum : ' loseph *, inquit, 

6. Prisciano] 2. 18. 10. 1529 and subscquont editions the 

9. Augustinus] c. lulianiitn 4. 99 words do not appear. 

(Opp. vol. x). 31. HieronjTnusJ The references 

17. MiUte] Presumably the collo- are to Jerome'snotcson Gencsis^y. 28 

quy Militis et Cnrtusiani. Wo have and Matt. 26. 13 (Hebr. Quaest. in 

not seen the edition of 1523, but in Gcnesin 364, Comm. Matt. 214). 


40 ' non vt multi putant iuxta Septuaginta interpretes viginti aureis 

est venditus, sed iuxta Hebraicam veritatem viginti argenteis. 

Neque enira preciosior seruus esse poterat, quam dominus.' 

Causam fornicationis apud Euangelistas, non vidcre mihi eo 

referre, quo referenda est. Etiam veteres non quo tu eam rcferunt. 
45 Decimo ad Hebraeos capite, Christo fidom tribuis, quod palara 

cum veritate pugnat. Locus est in Annotationibus. 

Caeterum scire aueo quid in Aulo Gellio significet Insubidum, 

quae itera sit eius vocis etymologia. Petrus Mosellanus nihil ea 

de re notauit. Arbitror aliud illi contigisse exemplar. Nara 
50 variant exeraplaria eo quidem loco. Quaedara habent insubide, 

alia insolite. Locus est libro prirao capite secundo. Vale. 

Vix consequi queara, quam me felicera existiraem : quamque 

ipse raihi eara fortunara gratuler, quod semel et iterum nos di- 

gnatus sis inuisere. 

-•^^'^eTSge^e To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. H^ v". <Freiburg.> 

<c. July 1532.) 


Imo coelibatum nullus latine loquentiura aliter vsurpauit. 
Exerapla sunt innuraera. Nam quod iureconsulti adferunt etymo- 
logiam, Coelibes dictos quasi coelites, non castitatera coraraendant, 
sed indicant esse felix, ac vitara deorura, non habere vxorem. De 

3 paupertate scribens, non confudi monachorura professionera, sed 
per occasionem indicaui, paupertatis professionem esse quadantenus 
omnibus Christianis comraunera, quod vulgus ignorat ac dissiraulat. 
Quod colligis vt absurdum, quoniara innititur verbo non intellecto, 
non consistit. De viginti aureis Cartusianus quidara adraonuerat, 

10 cui (vt video) nimium tribui. At habeo gratiara, quod indicaris. 
De causa fornicationis non memini, inspiciara locum. De obedi- 
entia fidei, nemo raagis obediuit patri quara Christus secundura 
huraanara naturani. Ncc est nouum in scripturis, tribui capiti 
Christo, quod est corporis. lam an fides nullo modo in Christum 

13 corapetat, dispiciendura est. Fides raihi interdura sonat fidutiara. 
Insubidura appellant stupidura ac stultura. Vnde veniat nec ipse 
scio. Posteaquara reliqui Basileara, pauper sura librorum, nec 
habeo quod nunc mittara noui, praeter hanc epistolam, quara 
opinor te vidisse. Bene vale. 

2674. 50. loco scripsimus : loci Bellaria. 

2674. 45. ad Hebraeos] Hebr. lo. 560 introd. His edition of Gellius 

37. was published at Cologne in 1526. 

47. Gellio] I. 2. 4; cf. 19. 9. 9. 2675. 18. epistolam] Perhaps the 

48. Petrus] Peter Schade ; see Ep. Tragoedia Basiliensis (Ep. 2698). 

2676] 49 

267526762677 From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. H''. <Freiburg.> 

<c. July I532.> 


De coelibatus significantia facile mihi tecum conuenit, vt proprie 
dicantur coelibes qui viuunt extra matrimonium, etiamsi foedis- 
sime scortentur, ac pariant. Attamen prudentis esse arbitror ita 
discere artem vocumque proprietatem vt vsum interim teneat, 
cui se accommodare pulchrum, ac pacificum. Age vero, dic qui 5 
consistat, quod tu (quum tuendae vocis proprietati totus incumbis) 
dicis ea etymologia quam iureconsulti adferunt, non commendari 
continentiam, sed vitam quandam deorum indicare eos voluisse, 
eorum qui non sint alligati vxoribus. Certe si coelitem esse, id 
est quod vitam deorum agere felicem, quidni dicamus et eos 10 
deorum vitara meditari qui extra matrimonium viuentes foedae 
Veneri indulgentius dant operam ? Nisi hac illos felices forte 
dicas, qua sunt ab oneribus ac molestiis matrimonii immunes ac 
liberi. Quod de paupertate monastica, de fide item Christi, de- 
fendis, simili artificio facis, hoc est pro more tuo elabendi rimas 15 
queris. De significatu simul et etymologia, insubidus et insubide, 
sciscitatus sum ex Luscinio : verum nihil certi respondet, sed 
diuinat vocabulum ducere originem ab obscoena subandi passione 
seu extimulatione in venerem. Certe quod diuinauit Luscinius, 
Picus Mirandula vir acri ingenio, et moribus grauis, palam docet 20 
verba luliani Rhetoris exponens, qiiae sunt apud Gellium, libro 
decimo nono capite nono. Subidum (inquit) id est quod vCTiustum, 
a verbo subare, quod venere extimulari significat. Contra in- 
subidum inuenustum, atque adeo a Venere alienum significat. 
Locus in Pico Mirandula nudiusquartus forte fortuna occurrit 25 
videlicet nihil tale cogitanti, sed aliud querenti. 

Tu priori ad Thessalonicenses epistola quam iamdudum praelego, 
videri potcs illud Pauli ^//Liet? 8e d8eA</iot a-rTopcf^ainodevTes d(f)' vfMwv 
minus apposite reddidisse in Annotationibus, Nos autera fratres 
velut orphani facti. Neque cnim pater qui orbatus est filiis, 30 
orphanus recte dicitur, scd hoc filiorum potius est epitheton 
amissis parentibus. Hunc mihi scrupum exime, obsecro, si quid 
forte rectius compertum habeas. Vale. 

2H762677_ To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria i°. H\ <Freiburg.> 

<c. July i532.> 


Adeo tum obrutus eram studiorum laboribus, quum tibi quoque 
respondendum erat, vt vix viuere liceret. Tantum abfuit vt de 

28. i7^tov Bellaria. 

2676. 19. Luscinius] His edition of Spanish rliotor, contomporary and 

Gollius appeared at Strasbourg in f riond of Aulus Gcllius ; his writings 

1531. havo not survived. 

zi. luHani] Antonius JuHanus ; a 27. Thessaloniconses] i Thcss. 2. 17. 

452.10 E 


vocularura significantiis et aetymologiis cliuinare vacaret. Con- 
sului Suidam de loco Pauli per te adducto. Verum quod illic 
5 reperio, a te stat potius. Nec vspiara inuenio Orphani vocabulum 
in orbos parentes competere. Ego dum dictionera Graecam graeca 
reddo, paulo fui inconsiderantior. Tametsi cum addo, et orbati 
vobis ceu filiis, velut corrigo quod exciderat. Atque ita sane 
habet aeditio. Caeterum nos fratres orbati vobis &c. Quanquam 
10 non perinde refert vtrum legas. Vale. Si hora poraeridiana libet 
colloqui, per me licebit. 

26782688 To BoNiFACE Amerbach. 
Basle MS. AN. III. 15. 39. Freiburg. 

Q. 72. 4 Juiy 1532. 

[An original letter, autograph throughoiit. During the next two days, as 
it would seem, Erasmus shaped it into the claborate consolatio which he 
printed in K (Ep. 2684).] 

S. P. Nae tu vnepBoXLKa)? candidus es, vir egregie, qui quum orania 

leta magis cupias esse amicorura quam tua, tamen si quid acerbius 

accidit, celas amicos, quum recte dictum sit et illud : kolvo. rwv 

<j)iXoov dxrj. Non dubito quin veheraenter discruciet aniraum tuura 

5 filiolae desideriura, quara sic adamabas, sic in deliciis habebas. 

Sed homo iureconsultus, qui alios doces Caesarura parere legibus, 

aequo anirao parere debes naturae legibus, quae ' ducunt volentem, 

nolentem trahunt '. Quantumuis autem exaggercs hoc damnum, 

tamen negare non potes, esse reparabile, modo tu cum vxore sis 

10 incolumis. Quid si tibi pro filiolaDeus reddat filiolum haeredera 

non tantura facultatura, verum etiam istius eruditionis exiraiae, 

cura orani virtutum genere coniunctae ? Neque enim necesse est, 

opinor, vt me admonitore discas, nihil esse diligendum immodice, 

ne dolor erepti succedat immodicus. Scis, quid optimo viro fratri 

15 tuo Brunoni acciderit. Quid quod Deus interdum ob hoc ipsum 

eripit nobis quod haberaus, quod preter modura amamus, et fin- 

gimus esse proprium ac perpetuum quod est commodatitium ac tem- 

porarium. Dicas in rebus humanis et hic esse Nemesim quamdam. 

Tuus morbus de quo sero sum admonitus, rae magnopere solli- 

20 citura habuit, nec eara sollicitudinera adhuc ex anirao possum 

extundere, nisi tuis litteris factus fuero certior. 

Post triduum mittam isthuc proprium famulum, per quem 

poteris tuo commodo quae voles scribere. Nuper misi litteras 

Sadoleti, nunc raitto tres fasciculos epistolarum ex Italia, ni fallor, 

25 datos. Ad me peruenerunt ex Augusta Vindelicorum. Basilio, 

vxori caeterisque tibi charissimis salutem pluriraam. 

Bene vale. Friburgi. 4 die lulii. 1532. 

Erasmus Rot. tuus. 
Clariss. viro D. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 
2678. 2. quidQ: quis MS. 6. dohciis M5. 

2678. 5. fiHolae] Boniface's elder plained by Ep. 2684. 1 16-18. 

daughter, Ursula, died 20 June 1532, 23. Utteras] See Epp. 2648 introd., 

agpd 3J ; see Am. E. p. 99. 26S4. 130. 

7. ducunt] See Adag. 4090. 24. fasciculos] See Epp. 26S4. 131, 

14-15. quid . . . acciderit] Ex- 2686. i, 2688. 25. 

2679] ^l 

2679. From Jerome Aleander. 

Vatican MS. Lat. 8075, f. 72 \°. Ratisbon. 

4 July 1532. 

[The MS. is a copy, preserved in Aleander's MS. letter-book : see Ep. 2638 


S. P. D. Polyphemus tuus, imo vero iam noster, referet quot 
quantisque tantum non discerpor negociis, vsque adeo vt quam 
saepissime nec csse nec bibere, sed ne dormire quidem mihi liceat, 
tum quum maxime his naturae subsidiis indigeo. Et nunc dum 
calamum in manus sumo vt tuis literis respondeam, vidit Poly- 5 
phemus adferri ad me ex Vrhe Roma et Venetiis vicenas amplius 
literas et eas longissimas et molestiarum plenissimas, atque haud 
ita multo post aduenisse vnum Caesari a secretis qui mecum de 
iis quae in conuentu principum tractanda sunt conferat. Qua- 
propter ne expectes oportet a me longiores literas priusquam 10 
Italiam attigero, nisi forte quid interim accideret quod te scire 
tua potissimum interesse cognoscerem. Tunc enira non solum 
scriberem quod opus esset, sed etiam tabellarium dedita opera 
istuc mitterem ; contra vero ego abs te et eam quam mihi pollicitus 
es iusti voluminis instar longissimam epistolam expecto, et alias 15 
quandocunque vsu eueniat vt de te, de tuis rebus atque etiam de 
republica scribas, vt inter tot curas et pericula non nihil percipiam 
solatii e lectione tuarum literarum, quibus mihi nihil potest esse 

Nunc quamuis ita occupatus non possum tamen non significare 20 
molestissimum mihi fuisse quod e Polypherao audiui, fuisse 
tibi a nescio quibus male auguratis persuasura, repetiisse me 
ante aliquot annos Lutetiam, tum vt eos animarem qui in te 
scripserunt, tum vt Albertum non nihil iuuarem rerura copia et 
stilo. a> Xpiark dei Kal acoTep rjfj-a)v, quae portenta audio ? Post 25 
decem et octo annos Lutetiara non vidi, et interea ad neminem 
qui illic ageret scripsi praeter Cyprianum nostrum, nihilque ad 
eum nisi de sacerdotiis duobus meis quae haud longe a Lutetia 
habeo, non minus ipsius quam temporura culpa raale adrainistratis. 
Alius quidam qui se tibi amicissimura iactitat, post acceptara 30 
tiiam a me epistolara, ostendit mihi in tuis scriptis sex (puto) loca 
vbi me male tractas, licet interdum suppresso nomine, ita tamen 
vt nullus non intelligat in quem intorqueas spiculura : ad quae 
nihil aliud respondi nisi improbe eum faccre qui in alieno libro id 
de aliis interpretetur quod auctor ipse libri non e.xplicauit ; quod 35 
si alicubi et nomen raeura expresseras, imputandum id esse ali- 
quorura raalignitati (cuiusraodi forsan ille erat qui niihi hec loca 

22. repctiisse] For this delusion of tibinotusCyprianus,Parisiisdcgeiis', 

Erasmus, seo Ep. 2565. ^n. to whoso ' correspondcnt ' Aleander 

26. decem et octo annos] Sinco 29 may safcly dircct lottcrs. His name 
Nov. 1514. occurs tvvice in the Journal, Omont, 

27. Cyprianum] A letter of G. do pp. 18, 20. 

Blocquerio to Alcandcr (Al. E. ii. 30. .\hus] Soe Ep. 2630. 5in. 

p. 147) mentions a ' homo fidehs, 31. loca] Seo Ep. 2638. 13-14^. 


notauerat) qui te fictis mendaciis et calumniis reddiderant mihi 

40 Alia pluscula huiuscemodi contuli cum Polyphemo, quae nec 
curae publicae nec lex illa inter nos d/xvTjcTTta? patitur hic describi, 
nisi forte yLvrjaiKaKos haberi velim. Proinde, mi Erasme, si amici- 
tiae nostrae eam quam tu reconciliationcm, ego continuationem 
interpretari soleo, seruatam perpetuo optas, fac ista tua epistola 

45 vel, si mauis, libello cognoscant homines vel me eum non esse 
quem tuis coloribus ita depictum suspicantur vel alienis dolis fuisse 
tunc te a me abalienatum ; ego vero quantum in me est dabo 
operam sedulo vt percipias multis modis nullum esse qui te magis 
amet quam ego, id quod libentius faciam quum perfecte videro 

50 yLT] ovTwg eirat ae TaxvTrcLdrj, id quod dc te solum apud araicos vel 
vno verbo conqueri aliquando consueui, quum de iis quae abs te 
in rae haud amice scripta essent in sermonem incideremus. 

Sed considerar6 deljes, mi frater, multos esse qui, quum neutrum 
nostrum araent, nos inter nos hostes facere studeant ; alioqui si 

55 vel te solum araarent, nequaquara horainura mei similium animos 
in te concitarent. Debes et illud tecum reputare, malo fato meo 
me vel inuitura in aulica vita versari, in qua quura d (f^dovos SeLvos 
Tvpavvo? maxime dorainetur, nihil rairum videri debet multos esse 
qui mihi male velint, non raagis quia in rae aliquid inuidia dignum 

60 videant, aut quia se a me vel hilura offensos cognoscant, sed quia 
tanta est iraprobitas iniquitasque istius stupidi raalique secli, vt 
cura Catullo epistolara finiara, neque alias causas raultis recenseam 
quibus isti, ignauum fuci pecus, sibi auferri vel nihil agentibus 
putant quidquid tot raeis laboribus, tot periculis a principibus 

65 datur. 

Vale et posthac a rae epistolas expecta ex Italia iucundiore 
arguraento, vt spero, et veris araicis verisque fratribus Germanis 
dignas. Iterum vale et saluta praeceptorem mihi charissimum 
dominura Berura, si istic est, meo nomine, vel per literas, si abest. 

70 Datae Ratisbonae iiii. nonas lulii. m.d.xxxii. 

2680. From Jerome Aleander. 
Vatican MS. Lat. 8075, f. 73 v". 

[The letter-book of Aleander (see Ep. 2638 introd.) from which this letter 
derives, contains five letters of Aleander to Erasmus ; of which the first, 
Ep. 256, is separated from the other four by twenty foUos. The others, 
Epp. 263S-9, 2679-80, are copied consecutivelj'. The fact that this letter 
follows immediately on Ep. 2679 led Paquier to suppose that it was a post- 
script to it ; but (i) it bears neither date nor place ; (z) Ep. 2679 seems 
to have been carried by Polyphemus, whereas the letter to which this is a 
postscript is stated to have been carried by the imperial post ; (3) it seems 
unlikely that Aleander writing from Ratisbon in 1532 would mention in a 
merely casual fashion the likelihood of his seeing Erasmus in person at a 
near date. On these grounds, though for convenience we have placed the 
letter here, we are inchned to date it as belonging to the period 1520— i. At 
that time Erasmus and Aleander had frequent opportunities of meeting 

2679. 53. debes scripsimus : habes MS. 

2679. 62. Catullo] Perhaps 43. 8. 


(see Ep. 1195, 47 n.). They met in Cologne in November 1520 (seo Ep. 1155 
introd.). They were both in Bruges with the Emperor in August 1521 (see 
Epp. 1223 introd., 1233. 171 n.). They met again at Brussels in September 
1521 (Ep. 1238 introd.) and in that month and year spent several days in 
the same inn at Louvain (Epp. 1244. 1-4, 1342. 100-10).] 


ScRiPSi ad te heri pluscula per Caesaris tabellarios in responsio- 
nem earum literarum quas Carolo ad me dedisti ; sperabara enim 
ea via tibi meas citius reddendas, quum presertim non certum 
Carolo esset viseretne prius parentes quam ad te rediret. Nunc 
etsi non erat quod ei aliquid ad te literarum darem, haec tamen 5 
vel paucula scribere volui, tum ne omnino vacuus a rae discederet, 
tum vt eis que tibi meo nomine referet, fidem haberes. Quod 
autem hominem hic biduum detinuerim, fecere negocia ex negociis, 
quae me quotidie tantum non obruunt, et quia multa quae spera- 
bara rae scripturum mutata nunc sententia reseruanda quae 10 
coram referam tutius putaui. Vale. 

268I2708 To PiETRO Bembo. 

Vatican MS. Barberini Lat. 2158, f. 108 (o). Freiburg. 

Van Heussen, iv. 119: de Nolhac p. 127. 5 July 1532. 

[An original letter, autograph throughout ; the address is by a secretary. 
There is a copy in the Ghent MS. 479; see Ep. 2101 introd. Erasnius, when 
he wrote the letter, had received Ep. 2657 (see Ep. 2682) ; so that he knew 
that Bembo and Vighus were already acquainted. The date is confirmed 
by comparison with Ep. 2708.] 

FoRTVNA non solum iuuat audaces, vt est in prouerbio, verum 
etiam timidis audaciam suppeditat. Bene cessit quod tibi com- 
mendaui Carolum Vtenhouiura, inuenem apud suos honesto loco 
claroque genere, sed litterarum nec admodum diuitem nec valde 
cupidum. Nunc te rogo vt ne graueris propius aliquanto inspicere 5 
Vigilium Zuichemum Phrysium, qui istic absoluit studia iuris, 
Dolae et apud Biturigas sub eximio viro Andrea Altiato felicissime 
coepta ac propemodum absoluta ; tantum abest koXo^ojv. In eo 
me non fallit amor, quandoquidem iuuenem antehac ignotum non 
prius amare coepi quam cepi proprius introspicere. Mira ingenii 10 
dexteritas, candor incredibilis. Tot anirai dotes in vnura congessit 
natura, vt interdum metuam apud rae (ne sit) /xivuv^aStos-. Solent 
enira fata eiusraodi rairacula ' terris tantura ostendere '. 

Patria illius Corao dedita est magis quam Minerue. Tamen 
gignit solida ingenia, quaeque perdurent vsque ad maturitatera. 15 
Rodolphura Agricolara arbitror vobis non esse ignotura. Ego si 

2681. 12. <no sit> scripsimus, cf. Ep. 2yi6. 125. a: awar^aStos v. Heusscn. 

2680. 2. Carolo] Probably Harst. the Vatican Ubrary ; cf. Epp. 2144, 
When Erasmus left Louvain in 1521 2290. 

Harst accompanied hiin to Coblonz 12. ixivwddBios] See II. 15.612; cf. 

and carried lotters back for him, see Adag. 2096. 

Ep. 1342. 176-8. 13. terris . . . ostcndere] Cf. Verg. 

2681. I. Fortuna] Adag. 145. A. 6. 870. 

2-3. tibicommondnuij In Ep. 2106, 14-15- Como . . . maturitatem] Cf. 

preserved in the samo collection at Ep. 2586. 21-4. 


quid iudico, suspicor Vigiliurn, modo viuat, illo non inferiorem 
euasurum. Quare te rogo, rai Bembe, vt iuuenem propius con- 
templere et currenti stimulos addas. Bene vale. 
20 Friburgi Brisgoe, quinto die lulii, an. 1532. 

Erasmus Rot. ex tempore mea manu. 
Ornatissimo viro Petro Bembo. Patauii. 

2632, 265726822;i6 To VlGLIUS ZUICHEMUS. 

LB. App. 370. Freiburg. 

<c. 5 July 1532.) 

[This letter is printed only by Leclerc, who gives the date as 1533. The 
references to the recent pubhcation of Scahger's book and to the corre- 
spondence with Aleander make this date impossible. The statement (1. 58) 
that Erasmus had written to Bembo commending VigUus, seems to point to 
a date about the same time as Ep. 2681. Confirmation of this is found in 
Van Heussen, Leovard, p. 128, where a collation of the letter is given (see 
Ep. 2356 introd.) and a note of the endorsement : ' ad latus inuenitur, 
Patauii redditae 5 Augusti 1532 '. From Van Heussen's collation we have 
adopted, besides the year-date, five readings which aro plainly better than 
those of Leclerc. 

The letter answers primarily Ep. 2657; but parts of it, e.g. what is said 
about the misfortune of Hermann Phrysius, show that Erasmus was replying 
at the same time to Ep. 2632.] 


MiHi videris idoneus, Vigli carissime, qui vel amplissimam 
rempublicam modereris, vel ingentem regas exercitum : tam cal- 
lidis stratagematibus et aduersariorum consilia explorasti, et 
temet ipsum ab illorum improbitate vindicasti, professus velle te 
5 ad tempus Bartolicum esse : siquidem illi putant eos qui se profi- 
tentur Ciceronianae dictionis candidatos non aliter venisse in ius 
ipsorum quam solent Franciscanum professi institutum in alienum 
transire. Amphitheatrum nae tu scite depinxisti, opus profecto 
tali Rege dignum. Nunc haud admiror si quosdam male habuit 

10 meus Ciceronianus. Hinc videlicet, hinc illae lacrymae. Equidem 
illis istam gloriam non inuideo, sed vereor ne molitores isti non 
leuiorem tragoediam excitent in studiis quam Lutherus excitauit 
in religione. Praecipuum tyrannidis telum est inter ciues ac ciui- 
tates serere dissidia : at ille dpxi-rvpavvos nullum non mouet lapidem, 

15 vt omnem Christianorum vitam discordia raisceat. 

Quid ais ? Herraano nostro tripode commitigatum caput : 
magis adrairor illura non vapulasse nudis natibus, qui tantum 
flagitium admiserit, pro Latina tueri dictionera quae non sit apud 
M. Tullium. At quid si in lucera eraergant aliquot Ciceronis libri, 

20 qui adhuc latent ? an tuus Daedalus exstruet nobis nouura Ara- 
phitheatrura ? Quid istis tumultibus insulsius ? De lulii Camilli 
libro rairor istic raussari, quura Lutetiae excusus volitet per omnes 
2682. 20. IsLtent V. Heussen: suntlatentesLB. 21. luhiLi?: lustiv. Heussen. 

2682. 5. Bartolicum] See Epp. 134. 21-2. Camilli hbro] Scahger's Ora- 

26n, 1649. 14. tio. Vighus seems to have taken 

16. commitigatum] Ter. Eun. 5, 7. seriously the notion that Camillus 

4. For the incident referred to see had written the book (see Ep. 2716. 

Ep. 2632. 155-7. S^^-^S) ; ^iid t'^® misunderstanding 


regiones. Non perlegi totum, tantum carptim degustaui : totus 
a oapite vsque ad calcem scatet impudentissimis mendaciis, et 
plusquam furiosis conuitiis. Neque sibi constat, neque quicquam 25 
cohaeret. Assumit me hoc egisse, vt oblitterato M. Tullii nomine, 
mea vnius scripta legerentur. Ait meos libros Lutetiae publicitus 
fuisse exustos, ignem subiiciente carnifice. Ait me apud Aldum 
serui hominis fuisse functum officio, hoc est, lectoris, quum apud 
Aldum nihil legerem praeter penultimam formam, si quid vellem 30 
addere. Aldus legebat post me, idque tantum in meis Adagiis, 
quae simul et a me scribebantur et ab Aldo excudebantur. Ait 
vix temperatum a manibus, quod in ea mensa sederem, quum 
sederem supra Asulanum et Aldum, quumque summo studio hoc 
egerint vt absolutis Adagiis me menses aliquot remorarentur. 35 
Quodam in loco citans Aristotelem, ait, Haec tibi non dico, tu non 
legisti Aristotelem, quum plus trecentis locis citem Aristotelem 
Graece ac Latine. Quid multis ? Omnia superant quemuis Orestem 
atque Aiacem. Est Lutetiae Bedda tibi notus, qui sic furit odio, vt 
nihil sit tam insulsum aut insanum, quod non curet excudendum, 40 
modo male tractet Erasmum. Sed interim se praebet omnibus 
deridendum. Is quaedam venena addidit libello lulii. Titulus 
erat lulii Caesaris Scaligeri. Fingit se esse Gallum, et nominat 
locum quendam obscurum. Ex phrasi, ex ore, et criminatione 
conuictus Aldini, aliisque conuitiis mihi persuasi hoc opus, maxima 45 
saltem ex parte, esse Hieronymi Aleandri : nam mihi genius illius 
domestico conuictu adeo cognitus perspectusque est vt ipse sibi 
non possit esse notior. Continuo per litteras cum illo expostu- 
laui : verum is ex Ratisbona litteris amanter scriptls sancte 
deierat se semper fuisse amicum et futurum. In Apologiis ad- 50 
uersus Pium frequenter attactus est, licet suppresso nomine. 
Hunc dolorem vlcisci voluit. Sed tale exemplum facile fuerit 
imitari, tametsi Beddae magis irascor quam illi quisquis fuit 

Petro Bembo paucis commendaueram Carolum Vtenhouium 55 
iuuenem bene natum, sed parum eruditum, ac ne studiosum 
quidem. Is hominem mira humanitate complexus est ; nec dubito 
quin libentius complecteretur si nosset. Ei de te nunc scribo 
tria verba. 

Sucquetus ad me copiose describit suum triumphum ; nullus 60 

44. criminatione v. Heussen : loquutione LB. 45. conuitiis v. Heussen : 

compluribus LB. 

propagates itself into Ep. 2736. In lacks the beginning) addressed to 

Ep. 2632. 178-80 Viglius had told Erasmus, finding fault with the 

Erasmus that Camillus was proparing Ciceronianus. In Ep. 2657. 63-5 Vig- 

a criticism of his Ciceronianus (cf. hus says that Camillus has written 

Ep. 2716. 59-60). When this was much and pubhshod httlo, and that 

written we donot know ; but in 1544 only in Itahan. 

Farri printed at Vonice Duc Trattati 48. htteras] Not oxtant. 

delV eccellenti3,simo M. lulio Camillo : 49. httoris] Epp. 2638,9. 

Uuno delle Materie : Ualtro della 51. attactus] See Ep. 2638 introd. 

Imitatione. Tho sccond of these two 60. Sucquetusj Cf. Epp. 2657.88- 

items is a short pamphlet (which 90, 2700. 


tamen adhuc contigit per quem illi rescriberem. Quid illic venetur 
non video. 

Alciati fortunam doleo, qui toties cogitur vertere solum. 
Scripsi Georgio Paumgartnero, et loanni Chrysostomo. Francisco 
65 Rupilio plurimam ex me salutem dices, cui scribam alias. 

Cum Anselmo Ephorino tibi conuenirc gaudeo. Quid Hermano 
nostro acciderit ? iam sesquiannus est quod nihil scribit, oi5Se ypO. 
Quid suspicer, iam tibi significaui, nec puto rae falli. 

Vale. Friburgo, Anno ti533- 

2683. To JoHN George Paungartner. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 17. Freiburg. 

N. p. 954 : Lond. xxv. 4 : Lb. 1225. 5 July 1532. 


Pater tuus, optime Georgi, me primum vicit humanitate, quod 
per excellenti doctrina virum Zasium prior ad amicitiam prouo- 
cauit, quam crebris literis amantissime scriptis hactenus diligenter 
alit fouetque. Ego vero inter praecipuas felicitates meas numero, 
5 quod hominis tam candidi tamque benigni beneuolentiam nactus 
sum, nec alio nomine magis perspicio Zasium mihi ex anirao arai- 
cum esse quam quod tam singularem amicum mihi secum voluit 
esse comraunera. 

Hanc meam felicitatem auxisti, mi Georgi, qui literis tua manu 
10 descriptis in hoc nostrum foedus temet insinuaris, in quibus quum 

2682. 64. Chrysostomo v. fleussen : Chrystonio LB. 68. suspicer v. 

Heussen : suspicor LB. 2683. g. qui ^ : qui te K. 

2682. 64. Scripsi] The letter to Uahed his AdCarolu7n v Imperatorem 

George Paungartner is Ep. 2683; panegyricus(s.a.) (YZKl.c.). 1^1541 

that to John Chrysostom is not ex- he printed at Venice, and dedicated 

tant. to Bembo, his principal work De 

loanni Chrysostomo] Panfilo Orobiorum siue Cenomanorum origine 

Zanco (1490 ?-i566), son of Paul situ ac Bergami rebus antiquis libri 

Zanco, was born at Bcrgamo, of an iii. He wrotealsoa number of Greek 

ancient family. Becoming a canon and Latin verses, which he did not 

regular in 1524 he took the names print. In 1532 he sent an elegy on 

John Chrysostom. In 1529 he was the death of his father, with other 

sent by his Order to Padua ; meeting poems, to VigHus, who passed them 

thereboth Bemboand Vighus(Bembo on to Logus (Brussels MS. II. 1040I, 

he had already known in Bergamo f. 43). Tiraboschi^ vii, c. i, sect. xxx. 

where Bembo's father had been 65. RupiUo] See Ep. 2867 introd. 

'podesta'). Four years later he which shows that Erasmus did not 

movedtoRavenna(seeEp. 2885). On fulfil his promise of writing until 

25 Feb. 1536 VigHusaddresses aletter Sept. 1533. 

to him at Ravenna, VZE p. 206 : 66. Hermano] Haio Hermann 

from a letter of Aretinus (and froin Phrysius (see Ep. 903. I2n). Erasmus' 

Zanco's reply) we know that he was most recent letter to him, Ep. 2261, 

still therein i540(Aret. Epp. II. 150). was dated 31 Jan. 1530. For Eras- 

In that year he was appointed Prior muS' suspicions cf. Ep. 2587. 85-8. 

of the Holy Spirit at Bergamo. In 2683. 2-3. prouocauit] See Ep. 

1559 he became General of his Order, 3602. 

dying seven years later in his native 9. Hteris] No letters of J. G. Paun- 

town. In, or before, 1536 he pub- gartner to Erasmus are extant. 


alia multa sum exosculatus, tum praecipue indolem istam libera- 
lem, ingenuumque pudorem, qua factum est vt quod tuo iure 
licuit postulare, id tam verecunde, tamque reuerenter putaris am- 
biendum. Mihi vero posthac et ipse loannes Paungartnerus erit 
charior : qui talem habeat, non modo facultatum haudquaquam 15 
exilium, verumetiam egregiarum virtutum, quibus multo speciosius 
diues est quam possessionibus, paratum haeredem. Etenim si, 
quod arbitror, haec epistola tuo vnius marte /cat dvev ©rjadojs 
scripta est, nihil mediocre de te nobis pollicemur, nec dubitamus 
quin tu, qua coepisti pergens, sis et maiorum splendori et omnium 20 
tuorum expectationi abunde responsurus. Respondebis autem si 
solidam eruditionem cum integritate morum coniunxeris. Ad 
quod quum tibi et domestica progenitorum, atque affinium ex- 
empla, et praeceptoris eruditi vigilantia, et quicquid a fortuna 
suppeditari potest, abunde suppetat, non veremur ne tute tibi sis 25 
vnquam defuturus, praesertim quum adhuc in herba tam prae- 
clarum de te specimen dederis. 

Superest vt Deum Optimum Maximum comprecemur, vt tibi et 
vitam incolumitatemque largiatur, et istum animum quem inspi- 
rauit semper in maius prouehat. Haec scripsi inter varias occu- 3° 
pationes, ne non haberes meae in te non iam beneuolentiae tantum, 
verumetiam pietatis chirographum. Nam si mihi cum patre tuo 
ictum amicitiae foedus postulat vt inter illum et me sint omnia 
communia, aequum est profecto vt in te parentis sumam affectum. 
Id quod facio perquam libenter, quia non perinde ex amicitiae 35 
legibus atque pro tuo merito. Dominus tuam indolem sospitet 
ac prosperet, Georgi charissime. 

Apud Friburgum Brisgoae v. die lulii. m.d.xxxii. 

26842688 To BoxiFACE Amerbach. 
Epistolae Palaeonaeoi p. 3. Freiburg. 

N. p. 942 : Lond. xxiv. 16 : LB. 1226. 6 July 1532. 


Nae tu fj.dXa inTep^oXtKO)? Kal uTrep/xeTpo»? candidus ac modestus 
es, Amerbachi charissime, qui quum omnia laeta magis cupias 
esse amicorum quam tua, tamen si quid accidit acerbius, miro 
studio celas amicos, quum recte dictum sit et illud kolvo. tlov 
<j>iXwv dxr}. Solus dolere vis, si quid vulneris tibi fortuna inflixit : 5 
at si quid nobis obtigit tristius, non sat habes in moeroris \'enire 
societatem, grauius commoueris quam si proprie esset tuum infor- 
tunium. Decessit tibi filiola, et quod nobis multo est acerbius, 
illi tu ^ovov ovxl avvaTTedave?, tu jSeAriaTe, nec alia morbi causa quam 
dolor. ic 

Tantum malum mihi sero scire licuit, nec id sane pcr te, sed 
per medicum tuum huc forte fortuna profectum. Itaque nos 
2683. 36. pro add. N. 2684. tit. clariss. doctoki om. N. 

2683. 18. ©rjatcos] Adag. 427; cf. Ep. .^453. 22. 


pene tecum perieramus imprudentes. Noui, mi Bonifaci, quam 
sis (fyiXoaTopyo'?, et priuatim erga tibi sanguine aut affinitate iunctos, 

15 et publice erga patriam, eoque facile diuino quara acerbe discruciet 
animum tuum infantulae desiderium ; quam sic adamabas, sic in 
sinu gestabas, sic in delitiis habebas, quippe coniugii primitias, 
quaeque tibi prima dulcissimum patris nomen dedit, eflfecitque ne 
te poeniteret semper tibi gratissimam tt^? dya/xta? libertatera cum 

20 matriraonii corapedibus perrautasse, a quibus initio sic abhorrere 
videbatur aniraus, vt ad vxorera aegre quiueris perpelli, idque 
duabus validissimis machinis, haeredis amore, et araicorum hor- 
tatu. Nam apud istam mentcm sanctissimam, ttJ? TjSovrJ?, wanip 
Meyapcojv, (f^aaLv, oi3Sei? Xoyo^. 

25 Itaque quum raihi genius tuus satis esset perspectus, facile ex- 
pectabam grauem aliquara au/xv^d^etai', dAAd t6 ovwoaelv Kal avvano- 
6vqaK€Lv ne raetuerem, fecit caeteris in rebus mihi perspecta 
haud vulgaris tui pectoris constantia. Verum aequum erat, vt 
homo iuris prudentia clarus, qui surama cum laude publicitus 

30 doces alios Caesarum parere legibus, ipse aequiore animo pareres 
naturae legibus, quae ducunt volentem, nolentem trahunt. Quan- 
tumuis autem tibi dolor tuus damnum istuc exaggeret, inficiari 
certe non potes esse reparabile, modo tu cum vxore sis incolumis, 
quum vtrique sit aetas non integra modo, verumetiara fiorens Kal 

35 d/</xd^ouCTa. Quid si tibi obtigisset sterile coniugium, quod, quoniam 
accidit compluribus, non oportuit tibi viro prudenti esse imprae- 
meditatum '.'' Quisquis enim vxorem ducit, ad humanos com- 
munesque casus aniraura praeparatum habeat necesse est, coniugis 
dyovLav, orbitatem, solitudinem. 

40 At tu nondum orbus es, altera superstite filia. rt 8e Seivov eVa- 
^es-; Quid aliud quam candidissimam stellam virgmum coelestiura 
choris addidisti ? Illa gaudet, exultat ac tripudiat, quod in 
aeterna gaudia recepta est, priusquam huius infelicissimae vitae 
malis contaminaretur, et tu inconsolabiliter ploras, imo non ploras, 

45 sed coraraoreris. Surculus modo, vel flosculus magis, ab arbore 
decerptus est, incolumi stirpe, illaesa radice. Quid si Deus ista 
iactura tentare voluit aniraum tuum, quam ab ipso pendeas ? 
Quid si tibi pro erepta filiola reddat filium, non solum facultatum, 
sed istius etiam exactae eruditionis, cum omni genere virtutum 

50 coniunctae haeredem ? Nam istis opibus longe beatior es, mi 
Bonifaci, quam agris aut nummis, quanquam et haec fortunae 
commoda tibi suppetunt a maioribus relicta ov p.6vov vpo? ttjv 
avTapK€Lav, aXXd Trpos ttjv Xap.TTp6Tr]Ta. Inter externa bona minus 
obnoxia sunt fortunae ludibrio, quae a vobis dicuntur, res soli. 

55 At si res soli est quod imraobile est, in sola animi bona conuenit 
istius cognominis honor. Domos praeter bellorum immanitatem 

24. Meyapiojv] See Suidas s.v. ; cf. pupil and .successor as Professor of 

Adag. 1079. Law, by whom she had 7 children, 

40. altera . . . fiHaj Faustina, b. 25 {2) John Oporinus, the printer ; see 

Nov. 1530, see Boniface's notes in his Am. E. p. 115. 

Horae (Ep. 408 introd.), where Boni- 54. res soh] Digest. 50. 16. 122 ; 

face also entered the birth of his son, Gaius 2. 54 (see Heumann-Seckel, 

Basil, on i Dec. 1533. Faustina Handlexikon zu den Quellen des romi- 

married (i) Ulrich Isehn, Boniface's schen Rechts, s.v. solum). 


aufert incendium, agros alluit mare, vix etiam parcens saxeis 
montibus : in vnam virtutem fortuna nullum habet ius. 

Proinde si istud Domini fidem tuam explorantis vulnusculum 
patienti feras animo, confido futurum vt ille qua est benignitate 60 
infantulae iacturam penset scito puero, qui possit istius opulen- 
tiae tuae longe Croeseas opes superantis successionem in solidum 
capessere, qui te nobis congeminet, qui te nec senescere sinat nec 
intermori. Hacspe fulciendus erat animus, vir eruditissime, nec 
oportuit oculos semper habere fixos ad id quod ereptum est, si 65 
tamen hoc est eripi, in coelum praemitti ; sed reputandum erat quam 
multiadhuc in te liberi essent reconditi. lam mihi finge non obti- 
gisse liberos, an Deum vocabimus in ius, quia non dedit quod auspi- 
canti matrimonium non est pollicitus ? Pone contigisse ttoAAou? t 
ayadovs re, sed mox ereptos, quid habituri sumus iustae querelae 7° 
aduersus Deum ? Quod dedit, gratuitum est ; quod, quum voluit, 
datum repoposcit, suo iure fecit : neque enim id perpetuum esse 
voluit, sed commodatitium. 

Apud Anglos noui loannis Coleti matrem, rarae pietatis matro- 
nam : ex eodem marito suscepit filios vndecim, filias totidem ; 75 
totus ille chorus ereptus est, vno excepto Coleto, qui fuerat natu 
maximus. Ademptus est et maritus senex anui : iara accedebat 
ad annum nonagesimum, facie tam integra, moribus tam alacribus, 
vt diceres illam nec luxisse vnquam, nec peperisse. Denique, ni 
fallor, et Coleto superuixit. Tantum animi robur foeminae prae- 80 
stitit, non eruditio, sed pietas erga Deum. Et tu vir ista doctrina, 
ista prudentia, ista caeteris in rebus animi praesentia, infantulae 
commoreris ? Quum hac lege nascamur omnes, quum isti casus, 
quocunque te vertas, nusquam non occurrant oculis, cuius obsecro 
prudentiae est, si quid humanitus accidit, velut ad rem inopinatam 85 
ac prodigiosam exanimari ? Aliis in rebus turpe visum est priscis 
dicere, Ovk aiixrjv, hic extremae vecordiae sit dicere, Non putaram. 
Quid enim is aliud dicat quam non putaram me esse hominem ? 

Scio dices me serum esse consolatorem, imo pro consolatore 
obiurgatorem agere. Alterum, mi Bonifaci, tibi ipse imputes 90 
oportet, qui me domesticam calamitatem tuam scire nolueris : 
alterum fortassis eo profecerit, vt in posterum aduersus humanos 
casus sis instructior. Miratur ille Terentianus Mitio, quenquam 
posse instituere in animum quod sit charius quam ipse sit sibi. 
Et est quidem (^LXoaropyia humani mansuetique animi indicium. 95 
Sed arbitror ne Mitionem quidem, si quis casus eripuisset Aeschi- 
num, prae luctu in morbum fuisse coUapsurum. Nunc tu de 
tuo ipsius periculo securus, et in tuo malo fortis, alieno morbo 
deiiceris, ac vereor ne et immoriaris. Quid tandem obsecro pro- 
fecturus ? An illa lacrymis in vitam reuocari poterit ? Si Deus 100 
teipsum a te reposcat, aut non satis noui te, aut aequo animo sis 
obtemperaturus. Repoposcit infantulam, et dolore contabe- 
scis ? nec cogitas quot orbos vnius interitu facturus sis, si quod 

74. Coleti matrem] Dame Christian Colot had diod i6 Sopt. 1519. 
Knyvet. In 152 1 Erasmus wroto of 93. Mitio] Ter. Ad. i. i. 38-9. 

her (Ep. 1211. 256-62) as still living. 


abominamur acciderit, vxorem, filiara, fratrera, sororem, socerum, 

105 nos amicos, tibi prorsus ofiotpvxov? ac tecum periclitantes. 

Denique quam amabili thesauro patriam tuam sis spoliaturus, 
cui non minori praesidio es quam ornamento, cuique merito es 
TToXXcuv dvTd^Lo? dXXojv. Si tibi salus tua est vilis, certe horum 
respectus te raouere debet, vt incolumitatis tuae rationem habeas. 

iioNullus tibi melior vel consolator vel admonitor fuerit quara tu, 
raodo teipsum tibi adhibueris, eademque tibi dicas quae dicturus 
sis alteri in casu siraili. Adhibeas autera non iKelvov t6v Xiav 
(fjiXoaTopyov, sed philosophum illum erectum ac ix(.yaX6tjjvxov , quera 
hactenus in te sum adrairatus. Recte praeceptum est a priscis 

115 sapientibus in rebus humanis nihil esse mirandum, hoc est, nihil 
nirais araandura, ne si eripiatur, dolor succedat iramodicus. Terret 
me germani tui Brunonis exemplum, qui desiderio coniugis amissae 
periit. Quantura autera bonorum in illo viro perdidimus ? Quid 
quod Deus interdura ob hoc ipsura eripit nobis quod haberaus, 

120 quia praeter raodura amamus, nobisque fingimus esse proprium 

ac perpetuum quod erat commodaticium, atque id quoque ad 

diem incertura, vt liberura sit coramodatori mox repetere quod 

dedit. Dicas in rebus humanis et hic esse Nemesin quandam. 

De aduersa valetudine tua sero sum factus certior, conualuisse 

125 nondum audiui : quae res me magnopere solicitum habet, nec eam 
solicitudinem ex animo potero extundere, nisi tuis literis auto- 
graphis iubeas me tranquillo esse anirao. Post triduura raittam 
isthuc vnum e propriis famulis dies aliquot apud vos commora- 
turum, per quem poteris tuo commodo quae voles scribere. Nuper 

130 misi literas lacobi Sadoleti, quas communi cum meis tunica obuo- 
lutas accepi. Nunc mitto tres fasciculos epistolarum ex Italia, 
ni fallor, datos. Ad me peruenerunt ex Augusta Vindelicorum. 
Basilio, vxori, caeterisque tibi charissimis salutem plurimam. 
Bene vale a> (f^iXTaT-q /j-oi. Ke(f)aXrj. 

135 Friburgi Brisgoiae prid. nonas lulii Anno m.d.xxxii. 

2685. From Bernard of Cles. 

Trent MS. Ratisbon. 

7 July 1532. 

[An autograph roughdraft : for the ms. see Ep. 2515 introd. The date is 
supported by what is said of Polyphemus, who presumably carried not only 
this letter but Epp. 2679, 2687.] 


Revertitvr ad vos Polyphemus vester : cui has nostras ad vos 
dedimus : ex quibus vobis compertum erit per ipsum non stetisse 
quin citius isthuc aduolauerit. Verum negociorum suorum expe- 
ditionem indies expectantem ardua Regiae Maiestatis negocia spe 

2684. 108. TToAAaJi' . . . aAAtui'] Hom. 130. meis] Ep. 2648. 

II. II. 514. 131. fasciculos] Cf. Epp. 2678. 24, 

118. periit] Boniface in his Horae 2686. i, 2688. 25, 3in. 

notes that Bruno died 22 Oct. 15 19. 2685. i. Polyphemus] See Ep. 

His wife died 10 days before him. 2649. 2611. 


sua frustrarunt : de quo vos certiorem reddere voluimus, ne qua 5 
huius tarditatis suae suspicio falso ipsum redarguat. 
Ratisponae. die .7. lulii. 1532. 

26860688 To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 40. Freiburg. 

Q. T^. 8 July 1532. 

[An original letter, autograph throughout. The date is cdnfirmed by the 

S. p. Ex epistolis quas ad te nuper misi, puto te scire, quo in 
statu res sint Alciati. Pestis exigit illum rursus e Biturigia, et 
ambit conduci Patauiura. 

Epistolam meam Sadoletus acceperat sine libris. Post scripsit 
et libros fuisse redditos. 5 

Sollicitus exp<ecto> quoraodo valeas ; adeo metuo istam iramo- 
dicam philostorgiara. 

Per hunc famulum mcura potes rescribere, si commodum est. 
Heruagius a me discessit iratus. Ad te deferetur querimonia. 
Sed rem accipe. Presente Episcopio egit mecum, vt prefarer in 10 
Demosthenem. Respondi, me in hoc nimium indulsisse typo- 
graphis, posthac nolle prostituere nomen raeum simili modo. Ille 
instabat. Pernegaui. Interim Episcopius petiit Epistolam ad 
Goclenium de Ammiano. Dum hanc scribo, Heruagius obturbat, 
oro te, oro te. lussi illum valere, addens : Scis mentera meam ; 15 
quid opus est pluribus verbis ? Abiit. Nam comites illorum 
vrgebant. Misi post famulum, qui mitigaret responsura, dice- 
retque me de prefatione deliberaturum. Ibi stomachum suum 
effudit in sinum farauli ; se huc venisse te autore, vt de multis 
raecum communicaret. At satis diu sumus confabulati, quum ille 20 
tantum de prefatione loqueretur, de qua numquam cogitaram. 
Nam de aliis quibusdam illi scripseram. Et si volebat mecum 
colloqui, non poteram simul et epistolam scribere et cum illo 

2686. I. epistolis] The letters men- heading perhaps intentionally mis- 

tioned in Ep. 2684. 131. leading — ' Ex recognitione Des. 

4. Epistolam] Probably a oovering Erasmi Roterodami ' ; and the pur- 

letter, not extai i , to be sent with the chaser had to read the book to dis- 

books. Sadoleto' thanked Erasmus cover that Erasmus had not edited 

first with Ep. 2648, after he had Ammianus (Schanz, Gesch. der rom. 

received the books with Ep. 2656. litt. iv. 8og, still speaks of Eras- 

6. exp<ecto>] There is a hole in MS. mus' edition of Ammianus). InJuly 

8. famuhim] Cf. Ep. 2O84. 127-g. 1533 Jerome Froben issued tlio book 

II. DomosthenemJ Erasmus in fact in a ncw edition, incorporating the 

yielded to HerwageiTs solicitations, nowly discovered books 27-30 of 

writing for him Ep. 2695. Ammianus (which had already beon 

14. Ammiano] John I^Vobon had j)rinted by Accursius in May of tho 

printed Ammianus in tho Ilintoriac sarne year). The editor of Froben's 

Augustae Scriptoresoi i^\^. In that 1533 Ammianus was Golcnius ; Eras- 

voluma Erasmus had edited Suo- mus' Ooclenium is conceivably a sHp 

tonius, with a Prcface (Ep. 586). Tho for Oelenium. 

title-pago of the book had a generai 


confabulari. Qiiod si serio iratus est, facile feram, modo ne 
25 posthac mihi obturbet. Bene vale cum tibi charissimis. 
Frib. 8 die. lulii. 1532. 

Agnoscis tuum. 

Clariss. Doctori D. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 

2687. From Ludolph Coccius. 

Leipzig MS. Ratisbon. 

EE. 175. 9 July 1532. 

[An original letter, autograph throughout ; carried, Hke Epp. 2679, 2685, 
by Polyphemus. 

Ludolph Coccius was born at Bielefeld and matriculated ,at Erfurt, Easter 
1508. Wo havo no other information about him beyond that furnished in 
this letter.] 

S. D. Ante annos plus minus viginti, quando tuus Paraemia- 
rum libellus inter doctorura hominum manus primum versari 
cepit, ab Erffordien. gymnasio, vbi tum phylosophiae operam 
dedi, tui videndi salutandique desiderio ductus, desyderatiss. 
5 D. Erasme, ad inferiorem Germaniam me contuli ; qua spe fru- 
stratus Middelburgi apud M. Nicolaum Buschiducensem, tum rei 
literariae prefectum, aliquamdiu me continui, donec amicorum 
subsidio iusto viatico consequuto ad Pariseorura Lutetiam pro- 
fectus, vbi prima grecarum literarum rudimenta vtcumque per- 

10 cepi, Hieronymo Aleandro preceptore, qui in episcopalem accitus 
aulam docendi reliquit prouinciam. Tum Rutgero Rescio, quem 
filium appellitare soles, priuato sum vsus preceptore, homine vere 
candido et mihi amicissimo, apud quera Lauanii honestiss. habitus 
nostrae peregrinationis tempore, Panagaea nempe Diana, id quod 

15 de D. loan. Vlatteno principis nostri Cliuen. etc. consiliario pri- 
mario scribis, fere factus modo apud superos modo inferos versatus. 
Ex qua re si nihil aliud fructus assequi datur, hunc quidem vberri- 
mum censeo fructum, amicis ditior factus, inter quos insignis 
multiiugaeque eruditionis Bilibaldus Pirckhamerus censendus, qui 

20 ante biennium, quando Nuremberga ad Augustana coraitia iter 
feci, dicere nequeo quam amice candideque homuncio a Bilibaldo 
tractatus sim, mihique tamquara sibi coetaneo equalique loquutus 
sit. Et quidera de orani negociorum statu temporuraque con- 
ditione laconice summatiraque disseruit. Inter alia de Erasmo, 

25 omnium studiorum veraeque pietatis et amatore et restitutore, 

2687. 16. scrit) MS. 

2687. 1-2. Paraemiarum] The Ad- chancellor to Erard de la Marck, Bp. 

agia. Between Aldus' edition, 1508, of Liege. 

and the first Froben edition, 151 3, 11. Rescio] He had been a pupil 

there are six pirated editions by of Aleander in Paris, going from Paris 

Martin Schiirer. to Louvain in 1515 (Ep. 546 introd.). 

6. Middelburgi . . . Buschiducen- He is not spoken of in the warm 

sem] See Ep. 616. i^n. termsindicatedanywhereinErasmus' 

10-11. episcopalem . . . aulam] letters. 

Aleander entered Poncher's service 14. Panagaea] See Ep. 2454. in, 

4 Dec. 151 3, and remained there which Coccius had prosumably read 

till he left Paris in Nov. 1514 to be in the Epistolae Floridae. 


egregium attulit preconium, non posse inquiens rem christianam 
fere collapsam restitui, nisi tibi tuorumque similibus plerique 
articuli in Christianismo excutiendi tradantur. Idque partius 
tibi scribo, ne blandiri videar. Tum eruditis sacerdotia et vir- 
tutis et eruditionis premia conferenda esse decreuit, procul procul, 30 
inquit, harpyiis istis Rhomanensium ablegatis etc. Dein cum 
reuerendissimo d. Laurentio Campegio, legato apostolico etc, 
consuetudinem co<n>traxi, qui honorario munere Augustae me 
donauit, vt est munificus in studiorum sectatores. 

Bilibaldi quoque commendatione Hermanni a Noua aquila 35 
comitis et prepositi etc^, qui tum egrotauit Augustae, amicitiam 
sat feliciter nactus (vtinam fata hunc virum orbi Christiano non 
inuidissent, cuius manibus, et Bilibaldi, bene precandum), tandem 
cum clariss. principe Francisco comite a Waldeck, Minden. epi- 
scopo et nuper in Monasterien. et Osnaburg. episcop<at>um accito 40 
designatoque, amicitiam, quam Erffordiae studiorum caussa con- 
traximus vtcumque, bonis foelicibusque auibus confirmatam certis 
accepi argumentis. Porro hic veris episcopi dotibus ornatus 
ditiones illas administrandas suscepit ; quod bonum foelixque 
Christus op. max. faxit, amen. Huic, si visum fuerit (singulari 45 
nempe tui desiderio amoreque ab ineunte etate ducitur), aliquando 
t<ua> prudentia scribere dignetur, admoneaturque oportunitate 
data sui officii et studiorum rationem habeat. Hactenus Mona- 
sterii frequentiss. auditorium fuit, quod hac tempestate rariss. 
factum. Osnaburgi quoque Carolus ille magnus singulari cauit 50 
priuilegio, hebraicarum, grecarum et latinarum literarum profes- 
sores publico stipendio conducendos qui in d. Petri ludo quem 
summum vocant traderent ; porro teraporum infoelicitate hacte- 
nus parura curatum est, stipendia quoque in alium vsum versa. 

Verum relicta Erffordien. Academia, ne ocio marcesserem, ante 55 
aliquot annos non infrequenti gymnasio Osnaburgi docendi pro- 
uinciara suscepi ; quam et meis et amicorum negociis prepeditus 
deserui. Eo quoque literaria res interim redacta quod actum fere 
ea de re videatur, nisi huius episcopi presidio succurratur. Ad 
hunc, si integrum tibi fuerit, optime doctissimeque vir, de studio- 60 
rum ratione scribere non graueris, doctorumque hominum ratio- 
nem habeat admoneatur : ipse perspicis in quo discrimine res 
christiana, iraprimis Saxonica, cui Vuestphalicam connumcro, ver- 
setur. Habet apud sc D. Thomam ab Hallis prepositum ecclesiae 
62. discriae MS. 64. Hatl MS. 

38. cuius . . . Bilibaldi] Hermann Official in the of Munster ; 
of Neuenahr (Ep. 442 introd.) died on see Hoynck I. i. p. 13. A letter to 
20 Oct., Pirckheimer on 22 Dec. 1532. Paul lii, in which tho bishop asks for 

39. Franciscoj Francis (c. 1492- assistance in the siege of ^lunster is 
1553) Count of Waldeck,heldtho.sees printed VZE, p. 321, and is possibly 
of Minden, Miinster, and Osnabriick acompositionof Viglius. In 1542 the 
simultaneously, and in all of them bishop granted some concossions to 
was engaged in combating tho Re- the roforming party and a complaint 
formation. Miinster, thechief strong- against him was made to tho Popo. 
holdof tho Anabaptists, was bosiegod 64. Thomam ab Hallis] A bitter 
by him in 1534 and, after a ycar's opponent of tho Reformation : 
rosistance, conquered. In 1534 ho brother of Franz v. Halle, see EE. 
had appointed Viglius Zuichemus his 


65 Mindensis et D. Borchardum Buschium, fratrem germanum Her- 
manni Buschii, Decanum, D. lo. Smysinck canonicum Mona- 
steriensem, D. loannem a Carsenbrock, D. Thedericum ab Ghel. 
scholasterem et canonicum ecclesiae Osnaburg., non abhorrentes 
a bonis literis, et plerosque alios eruditione et pietate insignes. 

70 Quod si episcopalis aula huiusmodi viris locupletata fuerit, non 
dubium est quin et literae in pristinum statum restituantur. 
Habito tam oportuno Mercurio, Felice Poliphemo, vtcumque ad te 
scribere volui, quo testarer amorem erga te meum. Idque pro tua 
pietate et raansuetudine boni consulas queso. Propter animorum 

75 turbationes, que vel sapienti imponere solent, fusius scribere 
nolui. Ante aliquot dies quorundam hominum improbitate omni 
fere fortuna exutus, idque Ratisponae vesperi me domum repe- 
ten<te). Commenda me D. Episcopo Monasterien. literis tuis, 
nec erit quod penitebit te commendationis factae. Optarem, si 

80 fieri potest, t<ua) sapientia mihi vnis literis, quas omnibus etiam 
sacerdotiis rebusque fortunae preferrem, rescribere dignaretur. 
Bene vale, mi Erasme, animi dimidium mei, quem vel nolentem 
amare quoad vixero non cessabo. D. Bertraraura Daraum, si 
adhuc apud te agit, saluum cupio cum tota familia. Poliphemus 

85 de rebus Ratisponae in comitiis actis te docebit. Rescius, vt mihi 
scripsit, versatur excudendo magnifico quodam opere cuiusdam 
theologi Lauonicensis, intra annum vix absoluet ; facile diuinabis 
quisnam sit. Campensis qui hic apud lo. Dantiscum, epis. Cul- 
mensem, oratorem regis Poloniae etc. agit, se vidisse aliquando 

90 Louanii ait planeque nugas esse asseruit. Bene valeat t<ua) 
sapientia cui rae iterum atque iterum coraraendo. 

Ex Ratispona anno 1532 die Martis post Visitationis D virg. 

E. T. D. 

95 Ludolphus Coccius Biluelden. deditiss. 

Conradus Goclenius oriundus est ex ditione Comitis a Waldeck. 
Ad Eobanum Hessum Nurembergae aut Othonem vel loannem 
a Falkenberck fratres germanos, insignis ecclesiae Spirensis cano- 
nicos, aut Coloniae ad aliquem. 

100 Omnibus modis ornatissimo viro veraeque pietatis instauratori 
Erasmo Roterodamo theologo insigni suo. Friburgi Brisgoae. 

2678,2684,26862688. From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VI». 73. 13. Basle. 

10 July <I532>. 

[An autograph rough-draft, much corrected, replying to three letters of 
Erasmus, from which the year-date can be supphed. The month-date is 
altered from 8 to 9 and finally ' x luhi '.] 

S. P. Ad consolatoriam illam tuam, Erasme clarissime, reuixi. 
Tametsi protinus a filiolae morte in mentem venisset Christum 

2687. 66-7. Monaste. MS. 

2687. 66. lo. Smysinck] Hoynck i, i539 was dean of Mvinster. 
p. 123, refers to a Smysinck who bore 83. Damum] See Ep. 2661. introd. 

the name of Rutgers, and who in 98. Falkenberck]SeeEp. 2439.580. 


aequissimo iure mecum agere, quod accommodato dedisset pro suo 
iure denuo repetentem, item et abunde exempla veterum recolli- 
gerem summam liberis amissis aequanimitatem prae se ferentium, 5 
postremo nec satis conuenire viderem vt apud litterarum studio- 
sum non id ratio efficere posset quod apud plebeios tempus, ad 
hec tamen me compositurus nihil promoui, adeo adfectus ille 
paternus inualuerat, quem excutere quot[t]i cuiusque sit ignoro, 
mihi certe tum fuit impossibile. Huic cum par non essem, ipse lo 
quoque in morbum incidi, quo cum iam xviii diem conflictor. Si 
queres morbi genus, nec medicum vere pronunciare posse credo ; 
quod enim febrem pestilentialem coniectamur, mihi propterea non 
fit verisimile, cum propter praedicta, tum quod caput nunquam 
dolui, sed solum immodico in principio ita correptus fui calore 15 
vt totus mihi ardere viderer. Verum is Christi beneficio altero 
statira die pharmacis sumptis subsidit. Nunc evKpaaia initae cum 
firraiore valetudine societatis signum sustulit : cui promouendae 
non parura adiumenti tuae attulerunt literae. Nara siue is 
meus in te est amor, siue ea tua apud me authoritas, siue vtrumque 20 
potius, flexanima illa tua oratione imrautatus, si quid moeroris 
supererat, si non penitus excussi, aequiore tamen animo ferre 
didici, iranio protinus nubes habere cepi. Itaque pro antidoto, 
nerape pro literis ago tibi gratias immortales, sed et non minores 
quod maioribus occupatus in Sadoleti et aliorum literis huc trans- 25 
mittendis tantum negocium mea causa subire non sis grauatus. 
Cura, mi Erasme, vt valeas. Si te quam rectissime valere intel- 
lexero, iara conualui. 

Basileae x Tulii. 

Heruagius hinc abiens mecum non fuit : eum serio iratum non 30 
credo. Alciati sortem dolerera, nisi tam magnifico stipendio 
Patauium vocaretur ; nec enim minus, vt audio, offertur quam 
apud Bituriges. 

2689. From Johx Carondelet. 

Esterhazy MS. 331. Brussels. 

OE. 222. 19 July 1532. 


Salvebis plurimum, vir ornatissime. Commonstrauit mihi 
D. Nicolaus Olaus, a secretis et consiliis Ser<e>nissimae Reginae 
Regentis, complures literas tuas, presertim nouissimas, quibus re- 
spondes hiis, quae ipse D. Olaus secretarius Maiestatis suae ad te 
scripsit, confuse tamen, nihil certi renuntians. Ait D.T. se edifi- 5 
care Friburgi ; vino Burgundiaco carere non posse. Queritur 
itinerum molestiam et longam intercapedinem, cura aliis id genus 
nonnullis, quibus facile prospici poterit, suppressa taraen animi 

2688. 31. AlfiatijBonifacenodoiibt ably from Viglius. 
lia(i hia nows in tlio bundio of lcttors 2689. 3. literasj Epp. 25S2, 2613, 

from Italy (seo Ep. 2OS4. 131) prob- 2646. 

452.10 F 


sui resolucione, quam operepreeium est nobis nouisse, antequam 

10 apud Maiestatem suam super stipendio tuo et caeteris, quae ad te 

pertinere possint, vlterius agamus. Eam ob rem licet vniuersa 

haec prouincia cum coramuni, tam primatum quam infimatum, 

expectatione aduentum tuum magnopere desideret, ipsaque patria 

te reducem cupiat : non est tamen quod praefatus D. Nicolaus et 

15 ego D.T. certo renunciare ac polliceri valeamus, donec animum 

tuum, puta venturus sis necne, quibus legibus ac conditionibus, 

anne veteri pensione deinceps quottannis prompte persoluenda 

contentus esse voles, an vberiorem exigas, nobis absolucius tran- 

scribas. Quod vt facias, diligenter petimus, effecturi deinde cum 

20 T>. Olao vna apud Reginam, vt relictae Germaniae, molestiarum 

itineris, aut tantae Principi obsecutum fuisse non penitebit D.T. ; 

cui me ex animo commendo. 

Bruxellae ig lulii 1532. 

Quod superioribus temporibus rarius scripserim, occasionem 
25 sumpsi ex tuo silencio. Non quod propterea accusem tuam 
negligenciam, sed excuso meam intermissionem. 

2690. To Thomas de Vio. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 14. Freiburg. 

N. p. 952: Lond. XXV. i: LB. 1227. 23 July 1532. 

[This is the only letter extant between Erasmus and Thomas de Vio ; it 
evidently answers a letter from the Cardinal, which may be presumed to be 
his reply to the letter, mentioned in Ep. 2779 (possibly contemporary with 
Ep. 2579, i.e. Dec. 1531), where Erasmus speaks of having complained to de 
Vio of Beda. From Ep. 2779 we also learn that the present letter was shown 
by de Vio to the Pope, and that de Vio replied to it in af?ectionate terms, 
assuring Erasmus of the Pope's goodwill. Another letter from de Vio to 
Erasmus is mentioned by Gumppenberg in Ep. 2929. This is possibly the 
same letter as that in which Daniehs enclosed Ep. 2935, when in May 1534 
the Cardinal acknowledged Erasmus' gift of De Ecclesiae concordia. 

Early in 1521 Erasmus had spoken with extreme harshness of de Vio's 
conduct — ' quid Caietano Cardinale superbius aut f uriosius ? ' (Ep. 1188. 23), 
but a few months later he had praised warmly his De diuina institutione . . . 
Romani Pontificis (Ep. 1225. i^Sn ; cf. Ep. 1275. 77). De Vio's earher work 
on the same subject De auctoritate papaeet concilii, Rome, M. Silber, 151 1 (Ep. 
256. 45n) Erasmus had disparaged (Epp. 1006. 147, 1412. 49). In the spring 
of 1532 Caietanus sent Erasmus a copy of his De communione, de confessione, 
de satisfactione, de inuocatione sanctorum . . . adu. Luteranos tractatus, Rome, 
1531, see Ep. 2619. 7-14. Erasmus says that he has handed the book (which 
he praisos highly) to the printers — the first edition was printed in Rome, 
1531, and we have not been able to trace any edition of it printed either at 
Freiburg or Basle.] 


Ipsa re comperio verum esse quod scripsit Beatus Augustinus, 
esse errorem aliquem bonum. Nam vt illi itineris error fuit saluti, 

2689. 12. prinatum 3/5'. 20. relicti AT^'. : corr.OE. 

2689. 12. infimatum] Carondelet penitehit ioT paeniteatX. 21. 

presumably takes this comic forma- 2690. 2. esse . . . bonum] Enchi- 

tion from Plaut. Stich. 3. 2. 37. ridion ad Laurentium Aug. Op. 6. 

18. voles] Apparently for velis, cf. 353B. 

2690] TO THOMAS DE VIO 67 

dum per ignorantiam a recta via deflectens euitat Donatistarum 
insidias, ita mihi Ambrosii Gumpenbergii error, qui credebat tuas 
ad me literas fasciculo admixtas esse, viam aperuit ad T. R. digni- 5 
tatis amicitiam. Siquidem tuam erga me beneuolentiam haud 
alio argumento euidentius perspicio quam quod prudenti simul et 
amico consilio rationem ostendis qua pariter et hominum vel suspi- 
ciones vel offensiones valeam abolere, et studiis meis ac senectuti 
ab oblatratoribus quietem redimere. 10 

Quod suadet tua R. D. iam mea sponte magna ex parte praestiti, 
notatis et correctis locis compluribus, in quibus indubitatus erat 
lapsus, vel meus, vel typographorum. Moderationem autem quam 
requiris, iam omnium iudicio praestiti, respondens censuris Theo- 
logorum Parisiensium, quae nuper facultatis nomine prodierunt, 15 
quum reuera sint vnius hominis irrequieti, ac eiusmodi moribus vt 
suo collegio vix sit tolerabilis. Toties mihi occinitur Augustinus, 
at ego non paulo fui seuerior in meas lucubrationes quam in suas 
fuit Augustinus, qui retractationem appellat, non palinodiam, sed 
recensionem suorum operum, ne quid intcrcideret. Quanquam 20 
obiter quaedam corrigit haud magni momenti, nonnulla defendit 
haud absque specie tergiuersationis. Neque vero recusem idem 
facere in vniuersa scripta raea, si modo constet quae loca vel 
errorem habeant, vel ob afiinitatem erroris probabile offendiculum. 
Sed quid faciam ad loca reprehensoribus non intellecta, quid ad 25 
deprauata, quid ad malitiose in alienum sensum detorta, quid ab 
alia persona ad aliam, ab aliis temporibus ad haec translata? Et 
huius generis sunt pUieraque quae mihi comphires obganniunt, vel 
odii, vel inuidiae, vel gloriae causa. Fingunt illi quidem ecclesiae 
zehim, sed tamen nunquam me capitalius, inuaserunt, quam id 30 
temporis quum in CJermania maxime depugnarem cum sectis inua- 
lescentibus. Et sunt quorundam tam sinistra iudicia vt, si illis 
seruire velim, ea mihi tollenda forent e scriptis meis, quae homines 
docti iuxta ac pii iudicant esse optima. 

Si mihi vel mica esset haereticae mentis, iampridem tot impro- 35 
bis oblatrationibus efferari, et in haereticorura castra transire 
poterara. Nunc ne vnum quidem discipulum mihi vnquam 
adiunxi, sed si quos potui auelk-re, tradidi ecclesiae. condiscipulos 
illius raalens (piani meos discipulos. Multis obticui, nuUum non 
vici moderatione. »Sed vtcunque haec habent, quod suadet 40 
T. Reuerenda prudentia, quanquara id raea sponte destinarara, 
hoc tanien faciara alacrius, quod tantura habeara huius instituti 
comprobatorem. Ora obloqucntiura, quod tu speras, nunquam 
prorsus obstruam, duntaxat eorum, (pii id raorbo animi faciunt. 

20. (luid scripsimus : quod K. 

4. Gumponborgii] Soe Kp. 26if). his Now Tostnmont. For tlie rost ho 

II. Quod Kuiulotl Froni Kj). 2j2<). ninkos cloar (11. 31-5) thut ho had for 

12-10 itwould soom thnt do Vio had soino timo liad in inind lo reviso his 

urgod ui)on Erasmus a genoral ro- controversial works in the spirit of 

vision of hisbooks; cf. Ep. 2728. 84-8. inoderation for whioh the Cardinal 

WluMi l<]rasinus says tliat in part lio jtlinidod. 

hns dono tho work alroady aiul hojios i(). vnius] Beda. 

to finish it beforo next Easter, ho 19. rotractat ioncm] Soo Ep. 2660. 

may bo thinking of tho revision of 2b-ju. 


45 non iudicio. Mihi abunde satis fuerit, si >)onis satisfaciam, sed 
inprimis Christo. 

Illud etiam atque etiam sibi persuadeat velim R. T. dignitas, 
suam admonitionem mihi fuisse multo gratissimam, quam breui 
faxo vt intelligas non fuisse inanem. Nam his nundinis autumna- 

50 libus hoc absoluere non possum. Ad Pascha, fauente Christo, 
perfectum curabo. Decreuerara et illud, e scriptis meis colligere 
in vnum quae palam aduersantur quorundam calumniis et impro- 
batis dogmatibus ; deinde, loca suspecta vel interpretari, vel emen- 
dare, sic vt interim nullius hominis aut ordinis nomen vUo conuicio 

55 perstringatur. Scio quosdam hinc adornaturos triumphum, et 
Erasmum deiectum clamitaturos. Sed mihi prius est quod con- 
ducit ecclesiae tranciuillitati quam meo nomini. 

Si Christo probor, si tibi tuique similibus, qui veram eruditio- 
nem cum vera pietate coniunxerunt, satis vici. Dignitates ac 

60 sacerdotia nihil moror, ecfyy^fxepos homuncio, i^ergratura taraen erit 
si hoc agenti summus Pontifex faueat, idque aliquo declaret argu- 
mento. Roma multos iara libellos sycophanticos nobis raisit, 
quura ab ista pietatis arce racliora expectet orbis. Dissidiorura 
plus satis est vbique. Tales libelli nihil aliud sunt quani dissen- 

65 tionura seminaria. Bene vale. 

Datum Friburgi Bri.sgoie .x. Calendas Augusti, Anno m.d.xxxii. 

2691. To Adolphus Eichholz. 

Buschii Flora (1550) f". B' v». Freiburg. 

24 July 1532. 

[This letter occues in a collection of cxtracts from ancient antl modern 
writers in praise of Cologne, which is printed at the end of Flora Hermannl 
Buschii Pfisiphili in . . . vrbis Agrippinac Coloniae laiidem, Cologne. H. 
Mamcranus, 1550 : the book being dedicated on the title-page and in a preface 
by Nicholas Mameranus to Adolphus Eichholz (Roborius or Dryoxylus). 
For Eichholz see Ep. 866 introd. P. S. A.] 


Gratissima fuit epistola tua, Dryoxyle chariss., grataque charta 
totam Coloniam representans. Munus hoc tuum exiguum dici 
non potest, quura vrbem Agrippinam et araplissiraara et opulen- 
tissiraara raiseris. Scribara alias copiosius. Bene Vale. 
5 Friburgi, pridie diui lacobi Apostoli. anno. 1532. 

2692o737 To CoRNELiu.s Agrippa. 

Agrippae Opera ii p. loio. Freiburg. 

Jortin ii, p. 468. 25 July i53-- 

[The date is confirmed by the reference to Polyphemus ; see Ep. 2649. 26n.] 

QvvM huc rediisset Polyphemus e Ratisbona, et languebam et 
aedificabara, quo mihi nihil molestius : et obruebar studiorum 

2690. 57. ecclesiae tranquilHtati] the De Ecclesiae concordia which was 
The reference is to the composition of pubhslied in the autumn of 1533. 


laboribus. Itaque mallem serius ad te scribere quam committere 
vt iure queri possis te non accepisse iustam epistolam. Bellum 
cura Turca suscepimus cunctis male ominantibus. Eo mittendi 
erant illi robusti bonis lateribus ac bene vocales. Bene vale, 
Corneli doctissime. Ex nundinis scribam et alacrius et copiosius. 
Friburgi, lacobi, Anno 1532. 

26-162G93. From Nicholas Olak. 

Esterhazy MS. p. 234. Brussels. 

OE. 224. 26 July 1532. 


CvM expectarem sollicite famulum, qucm scripseras te a Pas- 
chate praeterito huc missurum, qui certa tibi renunciaret et nidum 
prepararet aduenturo ; nihilque interea ad tuas litteras prius 
cogitarem rescribere, vt a scruitore pocuis tuo redeunte quam ex 
litteris meam voluntatem et alia, quae ad rem tuam pertinerent, 5 
cognosceres ; ecce praesto mihi fuit Gandaui Gerardus Henricus 
Amsterdamensis medicus cum tuis litteris. Quo viso gauisus non 
parum primo fueram, arbitratus eum esse tuura illuni faraulum, 
quem te huc raissurura eras pollicitus. Verum cum et literas tuas 
legissem, et cum eo fuissem tum de te, tum de ipsius rebus, quas 10 
apud me agebat, locutus, cognoui rae frustra gauisum fuisse. 
Nolui igitur comraittere, quin post ademptam aduentus hominis 
tui expectationera diucius silerem. 

Scribis literis tuis tibi esse magnopere gratura, quod Leuino 
adfuerira. Non ei solum, cuius eruditio et raores iara mihi per- 15 
specti sunt, sed multis eciara aliis, quos tu comraendas, quantura 
in me erit, sura pro posse meo adfuturus. Cui quidera Leuino 
curaui vt Reginae noraine singulis diebus octo grossi nuraera- 
rentur, interea dum aliquis, praereptis aliis nunc omnibus apud 
Reginam officiis, status ei conuenientior, de quo prouideri possit 20 
vacaturus cssct. Quem Regina apud me reliquit, vt in rebus ex- 
pediendis eius vtar opera. Quo indies vtor familiariter, tum quod 
tuus est aluranus et per te commendatus, tum quod nihil in eo 
video, quod esset magnopere deuitandum. 

Sed heus audi, quid contigerit. Nuper dum perlustratis Bra- 25 
bantiae et Flandriae oppidis cum Regina vcnisseraus Gandauura, 
casu exceptus fui hospicio in domo Anthonii Clauae illius, cuius 
consuctudine olim, duni ille viueret, te vsura intellexi. Is 
ex filia nepteni reliquit annos natara decera et octo vel circiter : 
virginem non deformem, honestis moribus et, vt mihi visa est, 30 
non paucis ornatam animi dotibus. Huius vitricus est Damianus 

2693. 16. muhis scripsimun : nullis il/5. 17. adfutuius scri'psi'?7iMs : 

(iefuturus MS. 

2693. 6. GerarduslSeeEp. 2645.4111. Vissenacus (of Vissenuc in Brabant; 
27. Ciauao] S(>o Ep. 175. lon. called also Dcpapolitanus and Decoo- 

31. DamianusJ Tertius Damianus copolitanus ; ? from Dieuze, Decem 


Vissenacus raedicus, vir in literis versatus. Hanc virginem me 
inscio Leuinus, et illa hunc, deperire coepit. Fuimus ibi tribus fere 
hebdomadis. Et interea niliil mihi certo constare poterat de 

35 ipsorum amore, praeterquam quod vnus et alter ex meis, nescio 
quid in aurem meam hac de re insusurrauerat. Ego id silentio 
preterii, existimans ea de re, si verus esset inter eos amor, ipsos 
mecum loquuturos. Triduo antequam reuerti huc pararemus, 
lacobum Danum t6v K-jpvKo. -e Kal 7Tepi(f)opov laudum tuarum, qui 

40 et ipse apud rae est, Leuinus ad rae mi.sit rogatum, vt curarem 
apud Daraianuni raedicum efficere, quo virginis raatrimonio potiri 
posset. Ego multa prius Leuino depredicans, plurimaque matri- 
monii et coramoda et incommoda, si aliter res caderet, enumerans, 
praecibus tandem, vt saltem animum Damiani experirer, eius 

45 victus, sum hac de re illum allocutus. Qui habito prius, vt iusse- 
ram, cum vxore consilio, respondit : virginera ipsara iam ab annis 
duobus aut tribus non vltimae sortis procos habuisse, et non de- 
esse nunc quoque quosdara satis diuites, qui illius ambirent raatri- 
moniura : tamen mea caussa quatenus sua interesset se facturum, 

50 vt consultis prius consanguineis ipsius virginis paternis et raater- 
nis eam raihi daret, in Leuini tamen vsum. 

Sic re semiperfecta huc reuersi sumus. Vis.senacus consultis 
suis domi afhnibus rediit huc ad me post decimum fere diem. 
Qui eadem quae prius mihi respondit, se scilicet meae voluntati 

55 ob.secundaturum, aliosque raaioris longe quara Leuinus fortunae 
procos reiecturum, quod vix aliorum gratia facturus esset. Quem 
hinc remisi cum Lcuino, vt postquam et dies et noctes animo 
meditaretur illius virginis connubium, Gandaui dotera et here- 
ditates puellae experiretur, ac conuocatis suis aniicis ea de re 

60 tractaret, cognitisque hiis quae dotcra ipsius conccrnerent re inte- 
gra ad me reuerteretur, et postea quod ei et commodius et vtilius 
futurum esset, te prius consulto id faceremus ; ne si ob intempe- 
stiuum amorem indotata illi ea contingeret, peniteret se cum tem- 
pore sui facti. Commiseram autem ei, vt nequaquam se istic, 

65 antequam ad rae rediret, et hac de re ad te scriberenius, tuamque 
experireniur voluntatera, aliquo [se istic] obstringeret vinculo. 
Is tandem reuersus retulit, cum raagno certe meo dolore, se spon- 

38. huc scripsimus : hinc AIS. 

Pagi, on the Seille) pubhshed in 1541 hi.s book. A note on f. 27 v". glances 

Theoricae Medicinae, appending to disparaginglyat the Dominicans (and 

it LibeUus Trepl tov ISpojvovaov (Ant- monks generally). who ' hteratos vel 

werp, Dumaeus). He had for patron christianissimos Lutlieranae sectae 

Erasmus' friend Adolphus of Veere, insimularesolent'. Other notes speak 

f rom whose castle he dates the of professional and personal enmities 

preface to his book (dedicated to (ff. 70-2), and of attempts to drive 

Nicolas Perrenot • de Granvelle). the author out of Planders. On 

The preface speaks in terms of f. 9 he expre.sses his dishke of the 

comphment of Linacre and Wilham Louvain medici. In July 1532 he 

Cop. Among his fricnds Dami- addressed, from Ghent, two letters 

anus mentions (f. 64) Erasmus' to Olah on tlie subject of Livinus' 

friend Audomarus Edingus (see Ep. marriage. These are printed, with 

2060 introd.). Scraps of rather 01ah's rephes, in OE. pp. 219-24. 
trivial autobiography are scattered 39. Danum] See Ep. 2570 introd. 

up and down the marginal notes to 


salia cum virgine contraxisse. Quem cum obiurgarem accusa- 
remque neglectae meae commissionis, nihil aliud respondere sciuit 
quam se meae commissionis bene fuisse memorem, non potuisse 70 
tamen aliud facere siue amore insano, qui per se incantamentum 
est satis durum, siue aliorum cantibus, quin sponsalia contraheret 
verbis solennibus. De dote interrogaui, dixit nunc illam annue 
habiturum ad decem et octo ducatos, et post mortem matris suc- 
cessuram in aliquam partem reddituum et hereditatum. Heus, 75 
inquio, putas hac exigua pecuniola cum vxore viuere te posse 
annue ? Et quam spem nunc ponis magnam in bonis post socrus 
mortem ad te venturis ? Et quid interea et tu et vxor, cui et victus 
et amictus est parandus, quottidie facietis ? Quamuis post rem 
iam ita perfectam vt mutari non possit, visus sum aerem verbe- 80 
rare, tamen non potui id non facere, partim non parum commo- 
tus, partim cupidus status ipsius foelicioris. 

Cepipostremoei consulere, vt nupcias differret ad tempus aliquod 
longius, dum conditioni suae melius et cercius prouidere possemus, 
et ad te ea de re scriberemus. Dixit se ex Gandauo post spon- 85 
salia contracta diuertisse ad Decanum Brugen., qui nuper non 
vulgarem mecum contraxit amiciciam, et eum aliosque suos iam 
inuitasse ad nupcias ad scxtum diem Augusti futuri. Ego audiens 
eum rem[que] suam hoc modo sine consilio precipitasse : Age, 
inquio, fac vt vis, perage tuas, vt coepisti, nupcias. Vereor tamen 90 
ne aliquando facti tui te peniteat. 

Habes Leuini negocium, doleo eum tam subito incidisse in 
casses. Virgo honestis, vt audio, nata est parentibus, modestis et 
laudatis, vt visa est, moribus, laboriosa et ocio minime assueta. 
Sed dos illius tenuis ad se virumque mediocris fortunae alendum. 95 
Modico post tempore contingere fortasse potuisset vt, sub nomine 
Reginae apud me existens, laecioris ipse consequi potuissetfortunae 
virginem. Si igitur bene aut male ipsius successerit connubium, 
insaniae illius et imprudentiae tribue, ac nemini alteri. 

De rebus nunc tuis accipe, mi Erasme doctissime, mihique 100 
charissime, breuiter. Ego tui nominis et quietis studiosissimus 
scripsi ad te antea de reditu, atque cx animo cupiens tuo com- 
modo et quieti consulere te admonueram vt mihi significares, an 
haberes animum redeundi, vt scirem apud Reginam meam agere 
de tuo statu et quiete futura. Tu fortasse diffisus mihi ambigue 105 
binis tuis literis ad me rescripsisti ; quibus vtrisque tuas 
rationes et valetudinis incommoda enumerans, nihil certi pre- 
finisti. Videris et velle et nolle reuerti. Inter alias caussas te 
iam propter etatem impacientem esse laboris aulici. Putasne me 
omnem tuam conditionem ante non precogitasse quam proximas 110 
ad te darem meas litteras ? Syluagii exemplum te non moueat. 
Si redieris, a nemine cogeris, nisi tua sponte id facere velis, ad 
subeundam aulicam seruitutem. Siue hic, vbi Regina est, siue 
alibi malis, licebit tibi deligere locum ad habitandum (meo tamen 
77. 0£' : annuo Af(5. 78. venturis scripsimus: venturam A/S. 

80-1. aerem verboraro] i Cor. 9. seeEpp. 201. 2n, 2404. 4, 2499 introd. 
26. 106. literis] Epp. 2613, 2646. 

86. DocauuinJ Marcus Lauriiiua, 


115 iuditio hic apud Reginam locus est tibi futurus multas ob caussas 
commodior), et dare operam, vt nunc istic facis, litteris remque 
Christianam tuis curare augereque vigiliis. Interea tuam habi- 
turus esses in patria pensionem sub nomine reginali in quiete, in 
ocio ; dumque tibi placeret, aut Reginae esset voluntas, eam 

120 inuiseres. A nemine alio quam. ab ea penderes. Verum tiraes 
monachos, ne tibi maledicant et obloquantur. Id nunquam, 
vbicunque sis, dum spiritum trahes, vitare potes, maxime multis 
a te iure editis scriptis in falsos monachos. Quis enim aliorum 
maledicentiam mortalis effugere potest, Christo etiam talia in 

125 carne ad mortem vsque passo ? 

Quare vt non ego solus te vocarera, Dorainus Panorraitanus 
eciara ad te scribit. Ei, postquam nihil certi a te habere potui 
responsi, litteras tuas ad me datas ostendi. Fac igit\ir resolue tuura 
aniraura, et significa nobis an reuerti velis. Habebis hic non 

130 raodo vinura Burgundiacura, cuius te vsus istic detinet, sed 
orania alia vina, quibus antea es vsus et tuara nutriuisti olira 
aetatem. Habebis eciara aliquando Hungaricura, non peius neque 
insuauius Burgundiaco ; quod ex Hungaria Reginae huc naui 
allatum est et, si pax in raea Hungaria secuta fuerit, afferetur 

135 annuatira. Si quippiam in venditione domus isthic tuae araiseris, 
solatiura, quod habiturus es in solo patrio cum tuis aliaque tua et 
tuae regionis comraoda ; et nos araici C{ui suraus tui id cum foenore 

Scribe igitur certi aliquid. Ego quicquid in rae erit faciara, vt 

140 tu ipse iudicare possis boni araici officium in tuara rera rae ex 
anirao praestitisse. Nara quoad dubie fueris voluntatis, et non te 
nobis aperueris, nec honestum est, nec licet ad aliquid de te 
agendum rae Reginara hortari. Non vsque adeo Caesar deraessuit 
segetera, quin et Reginae suara raessem reliquerit ; ex qua bonis 

145 viris subuenire posset. 

Non Episcopus solura Culraensis, sed ego quoque pluriraum 
succensuerara Dano meo propter epistolam tuam circuralatara. 
Sed id fecit suo more ; veniara itaque raeretur. Ego vtor eo in 
rudiraentis solis Grecae gramraatices, ad caetera parcius. Est 

150 enim a puero in illis versatus in ludis literariis. Tu si vis ad te 
ornandum et nomen tuum efferendum eius vti opera, scribe ad 
eum, et vtere eo rai iyKcofiLdaTT), laudatissimo viro. Gerardura 
medicura libenter vidi, curaui vt haberet responsura a Regina 
non omnino ingratura. Reginae in te fauorera, vt petis, pergara 

155 alere. 

Hanc verbosiorera inconditamque hystoriam pocius quam episto- 
lara, libertateraque scribendi ex pectore syncero apertoque pro- 
fectara, boni consule ; quara nisi viceris tuis prolixioribus, scribam 
deinceps longiores, vt taediura tibi eas lecturo aiieram. Vale, 

160 raeque ama. 

Bruxellae 26 lulii Anno 1532. 

152. fyK(x)iJ.i.daTT] MS. 

127. scribit] Ep. 2689. 147. Dano] Cf. Ep. 2644. 2411. 

2694] 73 

2694. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 41. <Freiburg.> 

Q. 74. 2 August 1532. 

[An original letter, autograph throughout. The ms. is torn in one place.] 
S. Rursum <m)isi famulum meum, vt certo gaudeam te conua- 
lui.sse, adhuc enim anxius et anceps sum animi. T6 iTTLaroXiov 
ivddSe iyKeKXeioixdvov Sia to€ oIkItov aov XdBpa TTcynjjeis to) 'lepco- 
vJ/MO) Opo^evLO), scd x^P'-^ admoneto, cu? p.6vo<; dvayLyvujaKT], Iva ixrj 
[6] ovrog ifxo? TTapip.iapo'; aiaddYi\voiro. Bene vale. 5 

Postrid. Cal. Aug. 1532. 

Doctori Amerbachio. 

2695. To JoHX George Paungartner. 

Demosthenis Opera 1532. a-. Freiburg. 

Lond. xxviii. 26: LB. 1228. 2 August 1532. 

[The preface to Herwagen's Demosthenes, Basle, Sept. 1532. For the 
reluctance of Erasmus to write this preface see Ep. 2686.] 

DES. erasmvs rot. ornatissimo adolescenti, ioanni georgio 


Vt antehac pessime de studiis merebantur isti qui praesentis 
lucelli cupiditate maledicis ac futilibus libellis implebant orbem : 
ita bonorum omnium fauore digni sunt, qui curam omnem atque 
industriam huc conferunt vt vetustos multorumque seculorura 
consentientibus suffragijs probatos autores nobis reuocent, idque 5 
cum dignitate. Demosthenem autem inter Graecos rhetores sic 
esse primum, vt vix inuenias quem cum illo possis conferre, ma- 
gnus eruditorum omnium consensus est. Neque non recte prae- 
ceptum est illud, Ab optimis auspicandum esse. Eoque quondam 
apud Latinos e probatissimis poetarum pueri discebant literanun lo 
elementa. Nec id dissimulat Horatius, ita de suis poematibus 

Hoc quoque te manet, vt pueros elementa docentem. 

Occupet in vicis Sosiorum balba .senectus. 
Pluriraum enira refert, qui succus rudem etiamnura ingenii tcstu- 15 
lam irabuat. 

Vtiliter quidem primara Latini sermonis institutionem a selectis 
poetis auspicabantur, quod hi praeter virtutes oratorias habent 
aliquid proprii nitoris ac iucunditatis, qua, velut esca, dulcibus 
magis quam sakibribus gaudens aetas alliciatur ad studiortira 20 
araorera. Itaque quisquis Latinos poetas intelligit rectius intel- 
liget oratores. Apud Graecos diuersa ratio est. Tantura enira 
discriminis est inter poctarum et oratorum dictionem vt credas 
illos diuersa lingua lo(iui. Eoque fit, vt qui a poctis fecerunt 
institutionis rudiraentura, quinn ad oratorura lectionem sese con- 25 

2694. 4. admonito MS. avayLyvwaKr} AIS. 

2694. I. famulum] ?tho lacobusof 2695. 11. Horatius] Ep. i. 20. 17- 

Ep. 2652. 8n ; and the Tra/ijuiapos iSmisquoted; cf. i. 20. 2. 
reforred to in 1. 5. 


tulerint, subinde velut in peregrino sermone restitent ; et licet 
quid quaeque vox declaret non ignorent, tamen sensum non per- 
cipiant. In causa est schematum, troporum, et idiomatum pro- 
prietas, in quibus haud ita multum opitulantur Lexica. Hac 

30 quidem in parte praeclaram operam toIs (fyiXoyXujrTois nauauit Guil- 
helmus Budaeus. 

Verura vt puerilibus ingeniis Romanae linguae non statim 
accommodus est M. Tullius, qui Fabio iudice, nulli vakie placet, 
nisi qui iam egregie profecerit : ita Graecarum literarum peritiam 

35 ambientibus non arbitror admodum conuenire Demosthenem, qui 
plus artis habet in recessu quam prima fronte prae se ferat. Hic 
enira, quod honorifico ioco dixit Demades, scripsit ad aquam, nec 
nisi a sobriis ac vigilantibus potest intelligi. Proinde quod de 
M. Tullio scripsit Quintus Fabius, pari iure de Deraosthene dici 

40 potest : Is se sciat in arte dicendi profecisse, cui Deraosthenes 
valde placere coeperit. Quemadmodura tabula raagno artificio 
depicta nerao magnopere delectatur artis imperitus, ita Derao- 
sthenis diuinura illud, et quod facundissimi quique semper in eo 
mirati sunt, t6 Seivov, non sentitur, nisi et rhetoricis praeceptio- 

45 nibus exercitatis, et historiarum cognitione instructis. 

Itaque patiar, vt puer quidera degustet Deraosthenera, sed ad 
eum serio redeat, iam factus oculatior, quo perspiciat illam vere 
Atticam venerem, illud excussum iudicium, illa surarao artificio 
contorta enthymemata, postrerao vim illam omnibus adrairabilera, 

50 vix vlli iraitabilem. Elegans interim fuerit exercitatio, quod a 
veteribus nonnullis factura est in Homero ac Vergilio, si quis idem 
faciat in Deraosthene et M. Tullio, vt ex collatione locorura depre- 
hendat, quid hic ab illo sit mutuatus, et vbi noster sit Graeco 
par, vbi superior, vbi ab exemplari nonnihil degeneret imitatio. 

55 Vix alia res aeque conducit ad parandum iudicium. 

Non hic sumpturus sum operam in laudando Demosthene, ad 
quem pro dignitate praedicandum opus esset eloquentia Demosthe- 
nica : irao nulla potius opus est eloquentia, ad eum laudandum, 
quera vno ore in coelura ferunt oranes : nec tibi calcar addere 

60 studebo, Georgi charissirae, quera conspicio in hoc pulcherrirao 
stadio tuapte sponte haud segniter currentera. Quaeres vnde 
raihi cognitus cursus tuus, qui te nunquam viderim. Optimam 
tui partem vidi, adulescens fortunatissirae, adeo evapyaJs te mihi 
suo penicillo depinxit Viglius Zuichemus, haud vulgaris artifex, 

65 cui domestica consuetudine penitus cognitus ac perspectus es. 
Quin tute mihi teipsum tuis ad mo literis sic expressisti vt, si 
coram adesses, plus videre nequeara. Illic exosculatus sura istara 
felicera indolem tuam, qui vix egressus annura decimum sextum, 
scribas epistolas primum bene Latinas, deinde, quod pluris facio, 

70 sensibus argutis, et apte sibi connexis. Quid autem collaudem 
istum ingenuum ac liberalem pudorera, quid singularem istam in 
rae pietatem, quam tota spirat epistola ? 

Et hic agnosco germane germanara ornatissimi viri loannis 

37. Demades] See Apophthegmata, 66. literis] Not extant. 

LB. iv. 303E. 


Paungartneri prolem. lampridem enim mihi cum eo viro ictum 
est amicitiae foedus, quam ego sane rem inter praecipuas foelici- 75 
tates meas numero. Quid enim illo candidius, aut amabilius ? 
In huius foederis consortium temet tuo iure inseris, mi Georgi. 
In hoc enim possessionum genus, et phas est et aequura est viuo 
etiamnum patri haeredem existere. Vttali parente multo beatior 
es, quam paternis opibus : ita istis egregiis animi dotibus, quas 80 
tibi partim largita est propicii numinis benignitas, partim indu- 
stria tua tibi paris, longe verius ac splendidius locuples fueris 
quam maiorum tuorum quamlibet amplis facultatibus. 

Accipe igitur Demosthenem, qui nunc prodit ceu 

positis nouus exuuiis nitidusque iuuenta, 85 

simul et mutuae meae in te pietatis yivriyioavvov, et studiorum 
tuorum incitamentum futurus. Multum debemus Aldo, qui nobis 
primus oratorum principem dedit ; plus deberaus Heruagio, qui 
non parura addidit illi, tura dignitatis, tum etiam comraoditatis, 
haud raediocribus impendiis parique vigilantia, vt iam raerito 90 
possint omnes adrairabundi dicere, OvTog iarLvo eKelvog Arjfioadevrjg. 
Posthac igitur expectabimus abs te cpistolas semi-Tullianas ac 
serai-Deraosthenicas. Vale. 

Datura Friburgi Brisgoae, postridie Cal. Augusti. Anno 

M.D. XXXII. 95 

2096,2697 To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. yy. <Freiburg.> 

Q. 20. <August init. I532.> 

[An original lettcr, autograph throughout. This letter seems to answer 
a letter, not extant, writtcn by Boniface from Neuenburg (cf. Ep. 2697), 
announcing his recovery f rora illness. no doubt the ilhicss mentioned in Epp. 
2678, 2688, 2694. The illness, brought on by grief for the dcath of his 
daughter, was serious. On 13 Aug. 1532 Boniface wrote to Boner : ' Aegro- 
taui capitahter et vix tandem reualesco ' ; and letters to Beatus {16 Aug.) 
and Jeromo Lopis {23 Aug.) tell the same tale (Basle MS. C. VI^'. 73. 194, 
II v°. 17). A date early in August 1532 seems certain. Boniface's answer 
was written before 23 Aug. (seo Ep. 2697 introd.).] 

S. Reuixisse te magnopere gaudeo. Si quid raeus lacobus isthic 
effutiuit temulentus aut designauit quod rae rcferat scire, poteris 
per hunc tuto scribere. Est enira raihi spectata hominis fides. 
Bene vale. 

Clariss. Doctori Bonifacio Araerbachio. Neapoli aut Basileae. 5 

26962697. From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VI». 73. 8. Basle. 

<August init. 1532.^ 

[An autograph letter, with numerous marginal oorrections, ono of whicli 
(11. 8-9n) is important as showing that tho letter answcrs Ej). 2696. It was 
written bcforo Ep. 2706 (29 Aug. 1532) sinco the rough-draft of that letter is 
scrawled, upsido-down, in the margins of this. There is no address.] 

2695. 85. positis . . . iuucnta] Demosthcnes issued from Aldus' 
Verg..i4. 2. 473. pross in 1504. 

87. Aldo] Tho cditio princeps of 269G. i. lacobus] Seo Ep. 2652. 8n. 


S. P. Eo consilio nuper Neapolim iter institueram vt istuc 
quoque tua causa proficiscerer. Verum institutum negocia quae- 
dam interceperunt, vti ex literis meis illic scriptis soceroque 
commendatis intelligere potuisti. Reuixi vtcunque, et vel eo 
5 melius habeo quod te quam rectissime valere intelligo. Faxit 
Christus vt tam firma valetudine quamdiutissime fruaris, Mathu- 
salem annis, immo immortalitate, dignus. 

lacobus tuus honorifice admodum de te hic locutus est me 
praesente. Suspitionem fortassLs aliquam tibi proximae meae 
10 literae iniecerunt, si non satis tibi commodus esset famulus, hone- 
stissime ablegandi occasionem adesse significantes. Sed vt sic 
scriberem Hieronymus in causa fuit, qui et illum in Sapientiae 
domo locum ambire et tc illo, quatenus ex tuis ad se literis intel- 
ligeret, carere posse mihi clam indicauerat. 
15 Cura, mi Erasme, valetudinem tuam. 

Cursim Basileae Sabatho. 

2G98. Tragoedia Basiliensis. 

Esterhazy MS. 332 (a). <Freiburg.> 

OE. 235. <5-io August 1532.) 

[Erasmus seems to liave eneloscd copies of thls in letters to at least four 
of his friends : Olali, P. Tomiczki, Cochlacus, and Christopher of Stadion. 
Only the letter to Olah is extant (Ep. 2707) and the text given here is that 
of tiie Esterhazy MS. Thisdoesnot differ materially froni that found among 
Tomiczki's papers in the Zamoyski Library at Warsaw, MS. Teki Gorskiego 
3642 (/3). Tho vcrsion sent to Cochlaeus was printcd in his Commentarla pp. 
181-2 (y). A copy (8) is prescrved in Lcningrad MS. Lat. F. xvii. 57, f. 9 v°. 
(see Ep. IQ54 introd.) and woukl secm tlicreforc to liave hcen scnt to John 
Lasky. Ellenbog in his lettcrbook (Paris MS. BibL Nat. Lat. 8643) has 
copied the account sent him by Christophcr of Stadion, who received it from 
Erasmus (this ms. we have not collatcd). Avcntinus printed the Tragoedia 
in his Panegyric on Charles v, Louvain, 1532. The date given here for the 
composition of the piecc seems to foUow from the first sentence, Erasmus' 
authorship is estabhshed by the words witli which Coclilacus introduces his 
narrative : ' Mira et horrcnda tragocdia Basik-ae quam scripsit priuatim 
Erasmus Rotcrodamus, vir doctissimus, ad lo. Cochlaeum '. Cochlaeus sent 
a copy to Alcander on the 7 Oct. 1532 ; Friedensburg, 27. J 

SvPERioRiBvs hisce diebus, quarto die Augusti, is erat domini- 
cus, accidit Basileae quiddam vere tragicum ac propemodum cum 
Thyestea coena conferendum. Ciuis quidara honestus ac diues, 
Christophorus Bomgartnerus, vxorem suam Elizabetam, prae- 
diuitis negociatoris filiam, nomine Henrici Dauidis, suspectam 
habebat, quod furtiuam consuetudinem habcrct cum famulo 

2697. 3-4. soccroquecommendatis] answering Erasmus' question more 

Crossed through in the draft. but exactly. 

with nothing substituted for it ; so 12-13. Sapientiae domo] The 

that it is possible that Boniface Collegium Sapientiae founded at 

dealt with his letter in some other Freiburg by John Krerer (tifo^), 

way. see H. Schreiber, Gcschichte dcr 

8-g. lacobus . . . praesente] In the Universitdt Freibnrg, i, p. 56. From 

margin Bonifaco has substituted : Ep. 2735. 47 it would seem that 

' lacobus tuus nihil me praesente hic Jacobus became a resident scholar. 
designauit quod te scire referat ', 13. Hteris] Not extant. 


nomine Angelo. Zelotypia tantum erat, nullis certis argumentis 
nixa. Ea per occasionem incruduit. Quum famulus abesset, 
a domino iussus colligere a certis debitoribus pecuniam, vir" in- 
gressus est illius cubiculum, venans, opinor, argumentum quo quod 10 
suspicabatur conuinceret. Reperit in famuli indusio ligulas ali- 
quot sericas. Mox accersitam vxorem percontatur agnosceretne 
eas ligulas. Ait. '. Vnde ' inquit ' has nactus est? nam meae sunt.' 
Confessa est a se donatas. Tum maritus, vt verum extorqueret, 
pugionem intentauit in ventrem vxoris, promittens nihil futurum 15 
raali, si verum fateretur ; mortem presentem minitans nisi pro- 
fiteretur. Quoque magis illam proliceret ad confessionem, ipse 
prior fassus est se commisisse adulterium, idem de vxore suspi- 
cari, nec aliud tamen quam suspicari. Illa primum inficiari, 
tandem vrgente marito confessa est et ipsa : et confessam maritus 20 

Illa territa confugit ad sororem in pagum nomine Prattelen. 
Actum est per affines et propinquos de reditu in graciam. Maritus 
se placabilem exhibuit. Rediit mulier Sabbato ^'^ die Augusti, 
deducentibus eam aliquot cognatis et propinquis, quos maritus 25 
accepit hilari compotatiuncula. Discessum est cum gratulatione, 
et vt aiunt ea nocte fuit viro et v^ori lectus communis, ne quod 
offensionis vestigium residere videretur. 

Postridie, qui dies erat dominicus, simili familiaritate vna pransi 
sunt. Rumor addidit et cognatos aliquot eodem acceptos con- 30 
uiuio : quo peracto egit illis gratias, rogans vt adesse vellent in 
coena, se paulo laucius illos excepturum. Verum is rumor incerta 
est fide. Ilhid certum : mox a prandio ablegauit faraulam ad 
concionem, liberos ex priore coniuge susceptos ad emenda pyra. 
Ita nactus soHtudinem obdit pessuhim ianuae, grauidam vxorem 35 
transfodit, mox filiolam vix quadrimam. His peractis ipse scripsit 
epistolam ad Senatum, confestim in sumraam aediura partem con- 
scendit, ac ter inclamato noraine lesu, se precipitera dedit, adeo 
vt cerebro disperserit viara, iuxta comici dictum sed nimiura 
tragice. 40 

Caligis vna ligularum alligarat epistolam de qua modo dixi, qua 
continebatur quid quo consilio fecisset ac facturus esset. Occidit 
adulterara confessara : illa penara coraraeruerat. Occidit filiam, 
ne quis in posterum illi raaternum paternumque criraen obpro- 
braret. Sibi fuit carnifex, ne longo cruciatu periret, daranatus 45 
iudicura sententiis. Nara in corpus saeuitura est, fractis ossibus 
impositum est sublimi rotae, deinde inclusum ligneo culleo demis- 
sum est in Rhenum : ([uid acciderit animae, nouit Deus. Facinus 
tam atrox et inopinatura socerum vxoris patrera ita perculit vt 

13. eas ay : illas /5. AitaS: 0771. y. 14. oxtorquorot a : oxtorquoret 

metu /3. 15. pugionom a : pugionis mucronom ^. 16. fatorctura: 

profiteretur /3. 20. merit o y. confessam a5 : confestim y. 23. est 

om. /38. 27. quod a8 : quid y. 32. laucius ay : latius|3. 

accopturum j3. 40. tragico ay : tragici |3. 

22. Prattclen] A villago 5 miles 39. comici] Torcnce, Ad. 3. 2. 19. 

south of Basl(>. 


50 totus factus sit attonitus. Frater mariti Tacobus Bomgartnerus 
prae dolore sihi excidit, vt iam sit in vinculis. 

Exemplum quamuis impium non inutile fuerit ad deterrendum 
ab adulterio, quod iam inter Euangelicos quoque ceperat esse 

26082699. From Stanislaus Turzo. 

De Puritate p. 103. Kremsir. 

N. p. 1105: Lond. xxvii. 37: LB. 1229. 8 August 1532. 

[A lotter of thanks for the dodication of Enarratio psabni trigesimi octaui; 
see Ep. 2608.] 


QvoD iampridem Vrsinus Velius pollicebatur, atque nos ipsi quo- 
que auidissime expectabamus, mi integerrime atque candidissime 
Erasme, videmus tandem abs te cumulate repraesentatum esse. 
Accepimus enim literas tuas suauissimas, vnaque Psalmum trice- 
5 simum octauum, a Dauide spiritu vere prophetico decantatum, 
tuaque diligenti lucubratione ita feliciter temperatum vt nihil 
prorsus cordae hic a cithara discordent, nomini nostro pro tua in 
nos Christiana beneuolentia dedicatum. Studium hoc tuae erga 
nos fraternae charitatis, imo verius ingens et nunquam interraori- 

10 turum beneficium, certo scias nobis esse gratissimum : quo in primis 
tuo Velio, de te optime merito, gratificari, nosque praeterea miri- 
fice exhilarare voluisti ; vtroque igitur noraine, Vrsini videlicet 
et nostro, tuae integritati raagnas agimus gratias. Atque pro hac 
tua amica voluntate, proque nostra veteri erga te obseruantia, 

15 cratercm ina-uratum, fxvrjnouvvov et pignus nostrae erga te grati- 
tudinis certissimum a nobis vicissim aequo anirao accipies. Nos 
interea tuam citharam in surarais habebiraus deliciis, vt quae 
coelestem nobis et plane diuinam resonet arraoniam, vtiuamque 
non auribus raodo, veruraetiam toto corpore et animo sequi valea- 

20 mus quo illa nos nititur pertrahere. Sunt quidem non pauci hoc 
nostro seculo cpii scite et eleganter phiriraa scribant. Nerao tamen 
est (absit verbo inuidia) qui id faciat Erasmo syncerius, doctius, 
fidelius, facilius atque fehcius. Eo fit vt tuis hicubrationibus 
nihil nobis soleat esse oblectabilius, vt nunquam libelli tui tuaciue 

25 volumina e manibus nostris excidant, vt denique nihil aliud cum 

tam salutari fructu perlegamus. De nostro autem erga te, mi 

obseruande Erasme, amore, fide et integritate, quamuis longo ter- 

rarum spacio disiungamur, nihil est quod subdubites, salua sunt 

2698. 52. quamuis ay : quantumuis /3. 2699. tit. des. om. N. 

2699. II. Velio] See Ep. 2517. 35^. inventory taken 22 July 1536 after 

15. eraterem] The inventory of Erasmus' death : ' Item ein vergulter 

Erasmus' household stuff made Stouff vom Bischoff von Olmutz 

10 April 1534 mentions among the gebcn '. When Erasmus died it 

gold cups : ' Ahud magnum cum passed to Boniface Amerbach. See 

operculo, munus Turzonis Episcopi Major, pp. 41. 53. 
Olmuccnsis '. It apj)ears again in the 


et integra tibi apud nos omnia. Nec est tam procaci quisquam 
lingua, qui aliud quiduis ac oporteat de te nobis persuadere possit, 30 
quando probe intelligamusquo animo, qua fide et integritate singula 
scribas, quaecunque scribenda aut interpretanda susceperis. 

Sed dum haec ad te scribimus, ecce tibi certissimus venit ex- 
plorator, qui nos vehementer de Turca exterruit ; celeri inquiens 
itinere, vastata prius Pannonia, in Syriam irrupisse, eamque pro- 35 
uinciam ferro, igne et caede vexare, multaque iam in cinerem 
redegisse, sicuti passim omnibus facit regionibus, ad quascunque se 
receperit. Proinde cogimur huic epistolae finem imponere, et quod 
erat in pectore in aliud seponere tempus. Nisi enim propicius nos 
Deus respexerit, metuendum est, ne nos hic praepotens tyrannus 40 
male mulctet. Verum ab hac parte vanum cupimus agere vatem. 
Vale igitur felix et incolumis. 

Datum Cremsirii octaua Augusti. m.d.xxxii. 

2700. To Charles Utenhove. 

Epistolae Palaeonaeoi p. 150. Freiburg. 

N. p. 1064: Lond. xxvii. 5 : LB. 1230. g August 1532. 


AccEPi literas tuas mire querulas atque etiam iurgatrices, 
Carole charissime, quibus adeo non sum offensus vt hinc potius 
perspexerim flagrantissimum tuum in me amorem, ac pene dixe- 
rim immodicum, eoque zelotypum. Scito nihil esse quod mihi 
tui obliuionem induxerit, aut meum animum abs te alienauerit, 5 
multo minus quod iritarit. Sed te non potest latere, cjuibus 
semper studiorum vndis, quibus pene semper fasciculis epistolarum 
obruar. His accesserunt curae domesticae, a quibus quo magis 
abhorret genius meus, hoc eas fero molestius. Accrescit labor, et 
decrescunt vires. Quid quod perquam raro obtingunt qui hinc 10 
petant Flandriam, et in iis qui obtingunt pauci sunt quibus possit 
aliquid tuto committi. Hoc multis experimentis.didicimus. Neque 
non vides, cuiusmodi sit hoc seculum. Itaque quemadinodum 
expostulas mecum quod nihil scribam, possem aliquanto iustius 
tecum expostulare quod hoc rerum statu, quum nullum sit argu- 15 
mentum, requiras a me literarum officium, quae nihil habeant nisi 
Si vales, valeo. Satis arbitror si tu salueas, etiamsi non iubeam 
saluere, et valeas etiamsi non iubeam valere. 

Tantum ad tuam expostulationem, hoc gratiorem, quo est 
liberior. Risi satis quod scribis de Seraphicis histrionibus, qui 20 
me toties occisum lingua, denuo isthic sepelierunt, videlicct ictum 
fulmine, simulatque non sum veritus in sacrosanctum Francisci 
Ordinem debacchari. Ego vero nec in aurigarum ordinem vnquam 
sum debacchatus, tantum abest vt Franciscanum Ordinem inces- 

2700. TiT. GANDAVo om. N. 

2700. I. literas] Not extant. Seraphicae, addod iii the Froben 

23. debacoharij The Colloquies editionofi^^i.hadespeciallyincenscd 
Concio siiic McrJardus and Exsequiac tho Franciscans. 


25 siuerim. Quos ego noto reor ipsi Ffancisco magis inuisos esse 
quara sint vlli mortalium. Tndignantur, opinor, quod in Colloquiis 
attigerim Medardura. Quin ipsi raagis indignantur, qui magno 
ordinis dedeeore tam impudenter publicitus seurram egit, et adhuc 
agit ? Quasi parum esset sic fuisse scurratura Augustae, scripsit 

30 epistolara in aulara Regis Ferdinandi, quara ipsius digitis depictam 
ad me miserunt regii proceres. In ea de rae insunt haec verba : 
Expecto libelhim a d. v. ' Domini doctoris Eras. mus contra Mer. 
dardum '. Sed satis sperat, qui semper desperat. Quanto magis 
sobria apud Horatium loquuntur Nomentanus et Balatro quam 

35 hic Seraphicus illius modestissirai Francisci discipulus ? Putant 
raihi Franciscum iratura, quod eos notarira, qui coehira promittunt 
iis, qui in veste Franciscana sepeHuntur. Atqni nuper in somnis 
mihi post mediara noctera apparuit beatus Franciscus, vultu sereno 
atque araico, egitque gratias (juorl ea traducerera corrigenda, quae 

40 ipse seraper fuisset detestatus, raeque inter Ordinis araicos nume- 
rauit. Nec erat eo cultu, quo nunc illum depictum ostentant : 
vestem habebat non ex lanis diuersi coloris permixtam, sed ex 
Lina fusca, queraadmodum ab ouibus detondetur intincta, seu 
Graece mauis a^a^cp, nec habebat rostratara cucullam, sed capero- 

45 nem tunicae a tergo atfixura qui poterat in caput reuocari, si forte 
pluuia veheraentior fuisset oborta, quod hodie quoque videraus in 
cultu quorundam Hybernorum. Nec funis habebat nodos arte 
factos, sed enodis ac simpliciter rusticanus erat funis : nec tunica 
defluebat vsque ad terram, sed pahno, aut eo amplius supra talos 

50 erat. Nec calceos habebat fenestratos, sed plane nudis erat petii- 
bus. Quinque vestigiorum quae pingunt, nulhira omnino vidi 
vestigium. Abiens dixit, dextra porrecta, MiHta strenue, breui 
meorum eris. Quanquam de cultu non arbitror laborandum, si 
modo Patriarcham suum iis virtutibus referant, in quibus ille 

55 sitara existimauit eius ordinis perfectionem. IHi sex alas Sera- 
phicas appellant. Primum est Oraniraoda obedientia, secundura 
Paupertas EuangeHca, tertiura Castitas immaculata, quartum 
HumiHtas profundissima, quintura SirapHcitas pacifica, sextum 
Charitas Seraphica. Haec vtinam omnes in pectore circumferant, 

60 queraadraodura circumferunt in sinu. Tum iUos haud secus atque 
angelos pacis, non muHerculae tantum, sed cordatissimi quique 
complecterentur. Nunc quam rari sunt qui pure doceant euange- 
Hcam philosophiam, quanta porro turba per aulas Principum, per 
diuitura domos oberrantium, qui nec docent, et iis sunt moribus 
65 vt aedes in quibus versantur nihilo sint puriores. InteUigit hic 
prudens lector quid hic sileam, et quid silendo magis loquar. 
Vtinani nihil coramittant ipsi quod silentio tegendum sit. Osten- 
tant chirographum fratris Leopoldi, fratris Bernardini, quos nemo 
natos nouit. Hoc abunde satis esse putant, vt pro bonis viris 

42. lanis K : lana A'. 

30. epistolam] Nothing is known of Wiele. John Faber, Cles, and Botz- 

this letter. The correspondents of heim (Epp. 2408, 2503, 2504, 2640). 
Erasnius who had kept him informed 34. Nomentanus et Balatro] Hor. 

of Medardus' behaviour wero Adrian Sat. i. i, 2. 8, 2. i, 2. 3. 


habeantur. Atque in lonsinqua profectione flagitant pecuniara, 70 
quam linteolo tamen excipiimt, non contingunt nuda cute. Quis 
hoc cordatus absque risu videre possit ? 

lam et illud a nonnullis repertum est, persuadcnt diuitibus 
imperitis animam agentibus non tantum vt sepeliantur in veste 
Franciscana, dataque mercede veniant in consortium omnium ab 75 
ordine bene gestorum, verumetiam vt testamento ius faciant 
omnibus et singulis qui de grege sunt Obseruantium ad illorum 
aedes diuertendi, vocatis et inuocatis vt sit locus. Ac primum 
hic haeredi sua libertas, quam suae cuique domi saluam esse 
par est, eripitur, praeter naturae ius ac ciuile. An non grauis 80 
est seruitus, hominem cui sunt liberi, adolescentes ac puellae, 
vxor aetatis integrae, pedissequarura chorus, obstrictum esse, 
vti, velit nolit, subinde recipiat in aedes suas homines ignotos, 
Hispanos, Italos, Gallos, Anglos, Scotos, Hibernos, Germanos 
et Indos, etiamsi in eadem ciuitate habeant Seraphici sodalitii 85 
monasterium ? An non videraixs quanta cautione curent ipsi ne 
quis e vicinia qualiscunque prospectus sit in ipsorum monasteria ? 
quas hinc queriraonias, quas tragoedias raoueant ? Ethnicus ille 
fabro talenti mercede pollicenti se effecturum ne vllus in ipsius 
aedes e vicinia prospectus esset, decem talenta obtulit, si qua 90 
posset efficere vt, quicquid in aedibus suis ageret, oranibus vicinis 
esset conspicuura. 

Dicent, homines sunius. Agnosco, nec illis obiicio C{uod Seraphici 
gaudent appellari. At quid opinantur illos x^y^o.nTer€.ls pati, qui quo- 
tidie nouos hospites ignotos et inexploratos coguntur in intiraas 95 
aedes recipere, qui si quid illic audiant videantue, veluti Cereales per 
orbem disserainent ? Saltera ex suo ipsorum sensu oportuit viros 
prudentes aliorum affectus existimare. lam facile diuinant in tanta 
turba non omnes esse puris nioribus, cpium frequenter in diuersam 
regionem relegentur ob id quod alibi parura verecunde sese gesserint. 100 
Atque vt raaxime sint pii omnes, sint sobrii, sint casti, homines 
tamen sunt, eandera carnem circumferentes quara alii. Proinde 
non rairor esse qui hac via ventri suo prospicienduni putarint : 
illud derairor satrapas ordinis perpeti vt fratres et aliis raolesti 
sint et ipsi tanto periculo exponantur. Non enira hic referam 105 
fabulas quas vulgo narrant ii qui tales hospites in domesticam 
admittunt familiaritatem. 

Dicent, cogit necessitas. At ea multis rationibus vel tolli vel tem- 
perari potcrat. Primum quid opus tot examina sursum deorsum 
])er orbem vagari ? Non omnes agunt negocium Euangelicura, ac no 
vereor ne pauci. Dein raagis conueniebat vt ad sui gregis fratrcs aut 
sororcs diuertercnt. Sed nolunt grauare suos. At id grauamen facile 
])oterat eoru?n liberalitate jicnsari, in ciuorum aedcs nunc irruunt, 
vt excipientium graui molestia, ita suo i^isorum non leui jiericulo. 
Non hic requiram Sera])hicam illani charitatem in his qui suae 115 
professionis hominibus negant hos])itiura, ]:)raescrtim quum tales 

loi. sirit an<e ])ii N~ : sunt /v A'^. 105. N : narrarnnt K. 

88. Ethnifus] TJvius Drusus ; sco 06. Ceroalos] so. aff/)7f.T. Sco Digcst 

Apoplithccpndta, LH. iv. 300H. i. 2. 32 : Dio Cass. 43. 51. 

452.10 G 


minimo contenti sint, nimirum Apostolorum aemuli. Quantuli 
sumptus est charissimis fratribus cibarii panis fragmentum ac 
paululum leguminum cum calice aquae frigidae impartiri ? Verum 

120 vtcunque haec habent, certe mendicitatem professis conueniebat 
rogare hospitium, et ab hoc negatum ab altero petere. Caeterum 
ad volentem nolentem irrumpere, non est hospitem agere, sed 
aedium dominum. 

Noui ante annos pene xl. fratrem Theodoricum Monasteriensem. 

125 Is nusquam ibat, nisi concionaturus ; nec vsquam cepit cibum cor- 
poris, nisi vbi seminabat animi cibum. Interdum inuitaV)atur in 
aedes diuitum, sed in iisdem morabatur decem aut octo dies, si 
qua magna spcs fructus affulsisset. Alio vocatus excusabat, adeo 
vt quum Bergas adissct, aliquot dies ibi concionaturus, et in aedibus 

130 loannis a Mera, primarii ciuis,locum haberet, eius ciuitatis Princeps 
admonitus de hominis singulari sanctimonia, vocauerit ad prandium. 
Ille ingenue respondit si sibi permitteretur apud se viuere, con- 
cionaturum illic octo dies ; sin rainus, continuo abiturum. Quam 
vero non grauis hospes erat vir ille pius ! In extremis aedibus 

135 iuxta posticum elegerat sibi sellulam, nec aliud ab opulento viro 
sibi dari passus est quam panem cibarium ac ceruisiam frigidam. 
Ignem recusabat. Illic cum suo socio Icgebat, orabat, contempla- 
batur. Nusquam prodibat nisi ad templum, idque per posticum ; 
nec vnquara in priraoribus aedibus visus est, vbi versabatur vxor 

140 cura liberis ac famulabus. Talibus viris quando deesse possit 
hospitium ? Aut quis est tam tenui re, vt tali grauetur hospite ? 
Queruntur vvdgo refrixisse charitatem. Fortassis in causa est, 
quod in ipsis refrixit pietas. Accusent mundura si minus praestat 
ipsis quod debetur, modo ipsi praestent mundo quod debent. 

145 Nunc mirum non est, si mundus mundum negligit. Si seminarint 
sua spiritualia, aequura est vt metant aliorura carnalia. Quod 
si inciderint in tara inhuraanos, vt suo functis officio victura 
quamuis simplicera negent, superest exemplum Pauli, inter Apo- 
stolos maxime Seraphici. Si quis haec illos admoneat, fortassis 

150 pro inimico duceretur, quum maxime sit in rem ordinis. 

Sed de his iam nimis multa. Quod venaris vxorera, rai Carole, 
laudo : raelius enira est nubere quara vri : sed etiam atque etiam 
vide vt non oculis tantura, sed et auribus vxorera ducas, raultaque 
circumspectione facias, quod serael factura rescindi non potest. 

155 I nunc et obiurga rae, quod nihil accipias literarum. Habes, ni 
fallor, epistolam verbosiorem quara velles. Nuper relegens epi- 
stolas raeas titulo floridas, re raarcidas, vnara atque alterara 
repperi ad te. Vnde suspicor isthuc non omnes perferri quas 

125. N : c^pit K. 131. A'': vocauit iv. 148. N : negant jFC. 

124. Theodoricum] Neither he, nor Opus Epistolarum oi i529(Ep. 2188). 

his host. John a Mera, is known (ous. In addition, Erasmus had addressed 

157. floridas] Erasmus is speaking to him a dedicatory epistle, Ep. 2093, 

carelessly. Of the extant letters ad- and Ep. 2209. It is noticeable that, 

dressed to Utenhove only one had except for Epp. 2288, 2799, all the 

been printed in the Epistolae Floridae letters to Utenhove are of consider- 

(Ep. 2288). One had appeared in the able length. 


damiis. Edingo cognato et Ammonio singulari pietate viro, salu- 
tem plurimam. Ornatissirao Guilhelmo a Vale me diligenter com- i6o 
raendabis. Referrera hic quara illius nepos Carolus Sucquetus 
Taurini rem magnifice gesserit, nisi facile suspicarer ipsum orania 
perscripsisse. Bene vale. 

Datum Friburgi Brisgoiae nono die Augusti m.d.xxxii. 

263727012-29 To JoHN Genesius Sepulveda. 

Sepuluedae Epistolarum Lib. 7, 1557, f°. A^ v". Freiburg. 

Sep. E. p. 78. 16 August 1532. 


LiBRVM tuum multo ante acceperam Lutetiae excusum quam 
idem mihi redderetur excusus Romae, in quo quidera quo magis 
amo doctrinam, ingenium et eloquentiam, hoc vehementius doleo 
tibi hoc operae in tale argumentura esse collocatum. Sentio te 
quorundam atfectibus inseruiuisse, sed iste aninius dignus erat qui 5 
Musis tantum et Christo seruirct. Ex reciprocatione talium libel- 
lorum non video quid nasci possit praetcr dissidia, quorum in 
mundo phis satis est. Itacjue consultius arbitror non respondere. 

Gratum est quod scribis de Stunicae annotationibus. Quidam 
gustum ahqueni ad rae raisit. In hoc negotio iam dudum sum ; 10 
apparatur Hieronymi tertia editio raagnis impendiis. Ipse longe 
plura castigaui in Hieronymo quam Stunica ; quanquam habet 
ille quae me fugerant. Rcddes me tibi, mi Genesi, perpetuo 
deuinctum, si curaris vt loca decerpta ad me perueniant. Notauit, 
vt audio, quaedam in annotationes raeas quas scripsi in Nouum 15 

Scripsissem et Cardinali Quignonio, sed hic forte oblatus est e 
vestigio abiturus. Quicquid raiseris ad Antonium Fuggerum 
Augustam, tuto ad me perferetur. Bene vale. 

Friburgi postridie Virginis assumjTtae. Anno 1532. 20 

2702.,--^ To JuLius Pflug. 

De Praeparatione p. 123. Freiburg. 

N. p. 1079: Lond. xxvii. 12: LB. 1231. 23 August 1532. 


LiTERAS tuas, ornatissime luli, semper desidero, veniunt enira 
mihi raulto gratissimae. Scribendi tamen oilficium nunquam abs 

2700. 159. A' : pietati /C. 2702. tit. doctori om. A'. 

2700. 159. Edingo] See Epxp. 2060 9. Quidam] Presumably some 
introd., 2093. So, 2288. 22, 2485. friend of Card. Quignon (sce Ep. . 

160. ValcJ William de Waele of 2637. 24^). The 'gustus' is clcarly 
Ghcnt. Sce Epp. 301. 37n, 2093. 78. not tiie 80 notcs on Erasmus' Jcrome 

161. Sucquctus] See Epp. 2657. 88- sent hy Mendoza, for thcse were de- 
90, 2682. 60-2. laycd in transmission until after 

2701. 2. in quo ... 4. (ollocattnn] Oct. 1532, Epp. 2705. in. 2905. 1-7. 
Sepulv-eda quotes this in a Icttcr of it. tcrtia cdito] Chcvallon's Paris 
1548 to Melchior Canus, Scp. E. p. 15. edition of 1533-4 '■ ^^- ^V- M''5 introd. 


te requiro, qui sciam istam humanitatera tuam nusquam in officio 
cessare posse. De synodi decretis factus sum aliorum literis 

5 certior. Bene habet, si Conso litatum est, nunc superest vt t6v 
evvdXiov nobis propiciemus. At nonnihil vereor ne Tpia/ieytCTro? 
€KeLvo? Kal TpLGT€(()avo9 faciat quod remiges solent, qui quum alio 
spectent, alio nauira impellunt. Sed quando haec, vt ait Homerus, 
deojv €TTL yovvaoL sita sunt, nobis nihil re.^tat nisi vt precemur 

10 laetum exitura. Epistolara raeam laudum tuarum buccinatricem 
quam dicas non satis intelligo. Nec tamen est, rai Tuli, quur eo 
nomine gratias agas. Scitum est iHud Euripi(Hs, ni fallor, cui 
quum quidam di.xis.set, Ego te vhique et apud omnes magnopere 
praedico, Et ego, inquit, illud tibi praestiti, vt vera praedicares. 

15 Retulit laudatori gratiam, qui se praebuit laudibus dignum. 
Vale. Datum Friburgi, x Calend. Septemb. An. m.d.xxxii. 

2703.,.Qg To BoNiFACE Amerb.vch. 

Basle MS. AN. III. 15. 30. <Freiburg.> 

Q. 42. 27 August <i532>. 

[An original letter, autograph tliroughout. Tho year-date can be assigned 
from the reference to thc pubhcation of the Epistolae Palaeonaeoi, and the 
other works mentioned.] 

S. Quoniam mihi feliciter solent cedere, quae per te ago, raitto 
nunc epistolani ad Sadoletum, cuius exemplar iterum raissurus 
sum per aliura. Potes addere vnuin librura Basilii de Spiritu 
Sancto a me versura, et vuum Declarationum nouarum. 
5 Mitto tibi dono vohiraen epistolarura palaeoneon, quarum 
prima tecum litigat. 

Qui has reddit loachiraus Gandauus, iuuenis est vtriu.sque lit- 
teraturae ac rei medicae pulcre callens. 

Bene vale. 27. Augusti. 
10 Petit Italiam, si quid per illura voles scribere. Ibit opinor per 

Eximio D. Docto. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 

2704. To Erasmus Schets. 

British Museum MS. Add. 38512, f. 71. Freiburg. 

27 August 1532. 

[An original letter, autograph throughout. 

The letter contains the first mention of Quirinus Hagius, who occupies a 

2703, 5. Q: epistolam 3/.S'. 

2702. 5. Conso] Tertulhan, (ie^jaec^ is dated Sept. 1532 ; and the Episto- 
5 : ' Consus consiho, Mars duello, lae Palaeonacoi Vjear the same date. 
Lares comitio potentes ' ; cf. Plut. 7. loachimus] Joachim Martinius 
Rom. 14. (see Ep. 2049 introd.). He returned 

8. Homerus] /?. 17. 514 ; Oc/. 1.267. to Freiburg on 29 Aug. (Ep. 2706) 

12. Euripidis] \Ve have not been cf. Ep. 2709, 2799, 2817. From Ep. 

able to trace the rcference : but cf. 2799 we iearn that he went back to 

Apophthegmata. LB. iv. 237F. Ghent on account of his mother's 

2703. 2. epistolam] Xot extant. health, and would seem to have 

3. BasiHi] See Ep. 2643. abandoned his Itahan journey. 

4. Declarationumj The new edition 



considerable place in Erasmus' correspondence. In EE. and EE^. he was 
unfortunately confused with Quirinus Talesius. for whom see Ep. 1966 introd. ; 
the confusion was removed by Profossor de Vocht in Enrjlische Studien xl. 
1Q09, 378-81. From the present letter it would appear that he had entered 
Erasmus' service in the summer of 1532 (he may be supposed to be one of 
the 'duo HoUandi' mentioned in Ep. 2644 (3 May 1532)). He was almost 
immediately sent to England (cf. Epp. 2707. 4-5. 2741. 8n, 2759. 42^, 2817. 
I79n). He seems to have returncd in November or December, but in 
the spring of the year following was (hspatched on a second journey to 
England, from which he returned in July (cf. Epp. 2799. 13-15, 2813. 17-18, 
2815. 13-14. 2817. 184-94, 2841-4. 2846. 1,2848. 1-2, 2876. 30-1. Througliout 
this period Erasmus seems to liave entertained a high opinion of him. In a 
letter to Utenhove <c. 24 April ■ 1533 he speaks of him as 'a Dutchman, who 
could not He if he wanted to ' (Ep. 2799. 14-15) ; and his trustworthinoss is 
emphasized in Epp. 2728. 55, 2792. 57-9, 2831. 5-6. 

The Freiburg matriculatioTi register records : '4N0V. 1533 Quirinus Hagius 
ex Hollandia clericus dioc. Traiectensis ' ; and Quirinus perhaps left Erasmus' 
service when he became a student of the University. In a letter to Schets 
of 23 Jan. 1534 (Ep. 2896) Erasmus speaks of him as 'quondam famulus 
meus ' ; and it is plain that by this time he had begun to mistrust liim — 
Schets is asked to sliow him no kind of courtesy, since he is a double-dyed 
'susurro'. In Ep. 2906 Erasmus tells Choler that Quirinus is attending the 
lectures of Zasius dressed on monies which he had acquired in IZngland, and 
living with 'consusurrones'. Writing to Geo. Agricolac. April 1534 (Ep. 2918) 
Erasmus speaks of a ' famulus ' who has recently revolted from him, though 
he had judged liim to be tlie most faithful of men ; he thinks that he had 
merely entered liis service in order to pry into his secrets. The person 
referred to can hardly be other than Quirinus. Though not named he 
seems to be referred to again in two letters to Boniface of June 1534 (Q. 89, 
90) where tlie term 'monstrum' is apphed to him : and from a letter of 
Boniface (Basle MS. C. VI^. 73. 428^°.) his of?ence would appear to be his 
inabiUty to liold his tongue (the expression ' blatero ' used by Boniface 
corresponds with Erasmus' 'susurro'). In aletter to de Pins of 13 Nov. 1534 
Erasmus says that, beheving himself to have a faithful servant, he finds 
that he has nursed a vipcr (Nimes M»S. 215, f. 169) ; and the viper woukl seem 
to bo Quirinus. A letter of Goclenius dated 10 Aug. 1535 (Basle MS. 
Goclenii Ep. 9) illustrates the reasons for Erasmus' distrust of Quirinus. 
Goclenius writes that, at a dinner party in Brussels attended by persons of 
importance, Quirinus had stated that Erasmus had always shared the views 
of Oecolampadius ; and tliat liisopinionson rehgion couki not be known from 
liis writings, but only from members of his househokl who wcre privileged to 
hear him talking frecly. Answcring Goclenius (0^. p. 132) Erasmus speaks 
of Quirinus as ' furiosus ' and as ' vipcra '. He mentions Alardus and Quiri- 
nus Talesius as partncrs in tiio mischief done. Quirinus Hagius, he adds, is 
unable to hold his tongue and he suspects him of having poisoned the mind 
of Utenliove.] 

S. P. Superioribus nundinis diligenter eaueram ne quid littera- 
rum mearum veniret in manus Bebellii typographi. Et tameii 
ille haud scio vnde nactus litteras meas reddidit Archiepiscopo 
Cantua. alteras Thomae Moro, ncc vllum rcsponsum retulit, j)rae- 
ter vnam epistolam a Cantuar. Est, vt aiunt omnes, mire versi- 

Vas saccari donatum fuit ab oratore Lusitano, Resendi discipulo 
ac patrono. Quod ipse quoque, mi Schete, cogitas de munere 

I. litteraa ... 5. opistolam] None 2. Bebelhus] For Erasmus' mis- 

of tho letters here mcntioned are trust of liim see Epp. 2530. 5011, 2761. 

extant. In Ep. 2761 Erasmus spc^aks 7. oratore] Pcro Mascarenlias ; see 

also of a ictter to tho Bishop of Ep. 2500 introd. For a somewhat 

Lincohi, a<lding that only tho lettcr similar gift from another Portuguose 

to More was dchvered. aihnirer see Ep. 251 1. 29^. 


honorario, si meae facultates responderent anirao meo, aequius 
10 erat vt ipse tibi pro tot officiis in me collocatis aliquid gratiae 
reponerem. Vtinam Lusitanus orator pro saccaro misisset Hol- 
landica lintea ! 

Hieronymus Frobenius optima fide numerauit mihi summam in 
florenis probae raonetae bonique ponderis. Nec est quod dubites, 
15 si quid illius manibus commissum erit. 

Hunc Quirinum Hollandum famulum nouuni ac rudera eman- 
daui in Angliam, vt per eum certiora quaedam cognoscam. Nam 
sunt quos habeam suspectos, qui veteres amicos conantur a me 
20 Hanc domum sic extruxi vt videatur mihi futura comraoda. 
Aniraus tamen meus est in Flandria et Brabantia. Sed fata ob- 
stant. Opto te cum tuis quam rectissime valere. 
Friburgi sex°. Cal. Septembr. An. 1532. 

Noli quicquara petere a loanne de Hondt. Ille pensionis onus 
25 transtulit in ter theologura Petrum Barbiriura. 

Et Lodouicus a Castro videtur aliquid petisse ab Episcopo 
Roffensi. Ille nihil debet. 

Egregio viro D. Erasmo Scheto. Antwerpiae. 

2705. From Inigo Lopes de Mexdoza. 

Leipzig MS. Rome. 

EE. 176. 28 August 1532. 

[An original letter, all in the same hand, perhaps autograph. For Inigo 
de Mendoza see Ep. 2163. ^n.] 



NvPER ad te literas dedimus cum quibusdam Stunicae annota- 
tionibus, quas ad te raissas a Caesaris curia per Valdesiura eiusdera 
literis nobis est signiticatura. An illas taraen acceperis nondura 
compertura haberaus, idque adraoduni optamus, ne scilicet hic 

5 scrupus easdem rursus mittendi suspensis nobis curam ingerat. 
Nunc reliquas ad te mittiraus, quoniam omnes tunc describere (vt 
tibi significauimus) per angustias teraporis non licuerat, nirairum 
cura paulo ante earum copia contigisset ac tabellarius citius esset 
discessurus quam omnes absoluere liceret. Fuerunt autem prius 

10 missae annotationes circiter 80 in scholia tua super epistolas 
Hieronymi. Quae vero nunc mittuntur sunt 135 in annotationes 
super Nouura Testamentum. Sed nimis vereor ne tibi multo 
plures nuraero quara re deraum videantur. Certe nobis illarum 

2704. II. Vtinam] Apparently a that Valdes had in fact forwarded 
hint to Schets. neither Mendoza'sletter nor thenotes 

13. numerauit] See Ep. 2625. 3-19. of Stunica sent with it. Valdes died 

24-5. onustranstulit] SeeEp. 2404. in Oct. 1532 and tho letter and notes 

29-31 n. were fouud among his papers by 

2705. I. Hteras] Not extant. It Mendoza, who then himself dis- 
would appear from Ep. 2905. i-io, patched them to Erasmus. 


quaedam (nam de omnibus melius ipse iudicabis) eiusmodi fuerunt 
visae vt autorem ipsum, si vixisset, euulgare aut ad te mittere 15 
(nisi fallimur) puduisset. Visum est tamen omnes simul ad te 
mittere, ne vel in alieno libro ius nobis seligendi ant reiiciendi 
vsurparemus vel in nobis bona fides desyderari abs te posset. 
Caeterum candoris tui ac probitatis partes fuerint, hac in re con- 
syderare, quantum intersit tecum ipse inter priuatos parietes 20 
vtcunque aliquid commenteris, an id ab aliis censendum in publi- 
cum edere destinaueris. Praeterea si quid offenderis asperitatis 
in verbis quod minus licuit expungere, fac memineris Stunicam 
id omne abolitum voluisse ; nec miremur, si homo natura acer ac 
vehemens haudquaquam in scriptis aut etiam in colloquiis tem- 25 
perare sibi poterat, quando vitiis nemo sine nascitur, et hoc ex- 
cepto in reliquis fere omnibus vitae morumque honestate atque 
innocentia commendatur. Nec absimilis fuit exitus, vti ex iis, 
qui adfuerunt, nobis contigit audire. Superest, mi Erasme, vt 
nostrum probes in te animum, qui tibi rebusque tuis bene cupimus 30 
vt qui maxime. Vale. 

D<atum> Romae. Quinto. Kal. Septemb. 1532. 

Des. Erasmo Rot. eruditissimo ac celeberrimo viro. 

27032706. From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VP. 73. 14. Basle. 

29 August 1532. 

[An autograph letter, folded as if for dispatch but not addressed. A rough 
draft of this letter is scrawled in the margins of Ep. 2697.] 

S. P. Tuam ad Sadoletum epistolam, vna cum libellis, vti mihi 
de scripto praeiuisti, per certum nuncium perferri curabo, Vtinam 
tibi omnia quae per me agis tam feliciter cedant, quam ego ad 
nullum obsequium ofhciumque tua causa praestandum non sum 
paratus. Pro munere gratias tibi ago immortales. Rarum hoc 5 
est, et omnibus Tagis Pactolisque praeferendum, nempe quo me 
immortalitaticonsecrasti. Obligatus sum ad dvriSaipa. Verum quid 
rependam, mi Erasme, tibi, cui iamdudum vel animam debeo? 
Nisi obseruantia aduersus et mea et studio, quibus te tanquam 
numen meum et veneror et suspicio, nomen dilui pro tua benefi- 10 
centia pateris, omnium moriturus sum ingratissimus ; nihil enim 
preterea est quo satisfacere possim. Quod parcius scribo, inopi- 
natus et insperatus loachimi Gandaui abitus in causa est ; quem 
cum mecum in prandio futurum spero (addixerat enim heri sub 
vesperum tuas adferens), nunc mutato consilio istuc se quam- 15 
y)rimum iter, comitem nactus, ingressurum significat. Bene vale, 
Patrone incomparabilis, dulce docus meum. 

Basileae cursim. Postridie D. Augustini. Anno m.d.xxxii. 

Basilius te plurimura salutat. 

Tuus ex animo Bonifacius Araerbachius. 20 

2706. 12. partiusM*'. 

2706. I. epistolam . . . hbollis] the first placo in tho Epist. Falaeo- 

Sont on by a Fronch doctor, cf. Ep. naeoi to Ep. 2684. 
2765. The letter is not oxtant. 13. loachimi] See Ep. 2703. ^n. 

7. consecrasti] Erasmus had given 


2707. To XiCHOLAS Olah. 

Esterhazy MS. p. 331. Freiburg. 

OE. 235. 29 August 1532. 

[Erasmus seems not to have received OIah's letter of 26 July (Ep. 2693) 
although news of Livinus' marriage (on August 6) had reached him.] 

SECRETARIO KT CONSILIARIO S. R. vir, pridera ad te et ad Liuinum no.strura, 
quem tibi charura et curae esse gaudeo. Audio maritum esse 
factum, vtinam foeliciter. Rogo vt et illi tuis auxiliis pariter et 
consiliis adesse pergas. Hunc Quirinum racura raitto in Angliara ; 
5 per eura reuersum poteris tuto scribcre, si quid rae scire voles. 
Significabis si qua in re queara vel serenissimae reginae vel tibi 
gratura faccrc. Leuino salutein meo noraine. Vale. 

Friburgi 4 Calend: Septemb: 1532. 

Tragocdiara Basilensem misi, bona fide descri])tara si voles 
10 cognoscere. Facinus est horrendura et imraane, sed meraorabile. 

2*5812708. From Pietro Bembo. 

Bembo, Epist. Familiares, 1552. f. 321. Padua. 

LB. 1232. 29 August 1532 

petrvs bembvs erasmo roterodamo s. p. d. 

Amabam antea Viglium : erat enim raihi et notus ipse per sese, 
cum ad rae aliquoties venis.set, eiusque mirificam indolem et ser- 
monis suauitatera elegantiamque perspexissem, et Georgii Logi 
testiraonio, qui mecum est frequcns, gratus me hercule et pro- 
5 batus. Nunc vero tua commendatione tuisque litteris multo mihi 
charior est factus, magnusque amoris cumulus ad pristinam meam 
in illum beneuolentiam accessit. Quod eum scire volui, meque 
totum ei obtuli, vt si aliqua in re iuuare eura possem, suo me 
iure vteretur. Tibi vero etiam gratias liabeo, quod quando tu me 
10 diligis, et ego te summopere amo, cures, desque operara, vt com- 
munes etiam inter nos amicos necessariosque nostros habearaus. 

De Rodolpho Agricola quod scribis, notum illum nobis esse te 
existimare : illius [vero] scripta maxime omnium qui aetate nostra 
vixerint, mihi quidem probantur. Si Viglius eiusmodi erit scriptor, 
15 omne punctum feret. Eum ego, tametsi in cursu est, tamen ad 
summam laudem, vt ipse mones, incitare non desinam. 
Vale .iiii. kalen. Septembris. mdxxxii. Patauio. 
2707. 4. Hunc scripsimiis : Is unc MS. 

2707. I. scripsi] The letterto Olah, 9. Tragoediam] Ep. 2698. 

Ep. 2646, is extant ; that to Livinus 2708. 2. ahquotics] See Ep. 2657. 

is lost. 71-S2. 

4. Quirinum] See Ep. 2704. 3. Logi] See Ep. 2568. 15 n. 

2709] 89 

2709. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 85. /Freiburg.) 

Q. 33. <c. September init. 1532.) 

[An original lettcr, autograph throughout. 

An approxiinate date for this and consoquently for Ep. 2710 is given by the 
mention of Joaehirn Martinius who had left Basle on 29 Aug. 1532 (Ep. 2706).] 

S. loachimus medicus spem nobis fecit tui aduentus. Nos quasi 
de calcaria in carbonarium, ab apophthegmatibus ad prouerbia 
reuoluti sumus. Si tibi fertilissimas iureconsultorum segetes 
spatianti forte occurrerit aliquid, quod existimabis nobis fore 
vsui, queso vt communices solito tuo candore. Bene vale. 

D. Bonifacio Amerbachio. 

2710. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 8G. ^Freiburg.) 

Q. 34. <September 1532.) 

[An original letter, autograph throughout. It acknowledges a letter of 
Boniface, not extant, in which, complying with the request of Ep. 2709, he had 
forwarded to Erasmus some suggestions for the new edition of the Adagia. 
Accordingly a dato early in Sept. 1532 seems plainly indicatod. On Oct. 19 
Boniface sent a further instahnent of adages culled from the law (Ep. 2730).] 

S. Habeo gratiam. vSi quid nouorum accesserit indica. Quis 
tibi dixit, canem in eadem tegula dormientem esse prouerbium ? 
Decepit te cf^aal. Multa iam exierant manus meas. Multa iam 
antea prodideram. Bene vale. 

Erasmus Rot. 5 

si forte manum non agnoscis. 

Clariss. viro D. Bonifacio Amerbachio. 


Apophthegmata, 1532, p. 320. Freiburg. 

Lond. xxix. 54: LB. iv. 321. 1532. 

[The preface to the two new books of Apophthegms (vii and viii) added to 
the second edition of the Apophthegmata, Basle, Froben, 1532; see Ep. 2431 
introd. The book bears no month-dato, but from Epp. 2709, 2710, 2720 it 
may be prosumed to liavo been finished for tho autmnn fair.] 




Apvd priscos illos, illustrissime Princeps, non Graecos modo, 
verumetiam Latinos, actoribus ac patronis causarum forensium 
certus aquae modus per clepsydras infundcbatur, ne superuacanea 
verborum copia quum iudicibus tedium adferret, tum ipsi etiam 

2709. 4. ahquid, quod Q : aU/quod MS. 

2709. I. loaehimus] See Ep. 2703. the Apophthegmata was fmisliod, see 

2. de calcaria] Adag. 1396. Kpp- -711. 2720; the new edition of 

3. reuolutij Tho socond cdition of tho /lc/ajja appcaredin March 1533. 


5 causae officeret, denique aliis agere volentibus aditum praeclu- 
deret. At non idem fieri solet in philosophicis orationibus, in 
quibus tamdiu proferendus est sermo quam diu auditor alacriter 
haurit ea quae dicuntur, praesertim si quae dicuntur conferunt 
vel ad liberalem eruditionom vel ad bene beateque viuendum. 

10 Itaque perquam eleganter Plato Antisthenem prolixius disseren- 
tem admonuit his verbis : Videris, inquit, ignorare quod orationis 
modus non est is qui dicit, sed is qui audit. Sic et Carncades, 
quum esset in disserendo vocalior, admonitus est a gymnasii prin- 
cipe vt vocem moderatius promeret : sed quum ille a gymna- 

15 siarcha peteret vt sibi praescriberet modum, sane quam apposite 

respondit, Isthuc quod a me petis, rectius sumes ab auditoribus. 

lam videmus quosdam non clepsydris, sed clepsammidiis metiri 

conuiuium. Hoc vt fateor ad frugalitatis disciplinam vtiliter 

fieri, atque etiam necessario, dunta.xat apud eos qui nesciunt vn- 

20 quam a mensa surgere, nisi hirudinum ritu sic distenti vt tantum 
non crepent ac dissiliant : ita non conueniret, opinor, ei qui lautos 
et elegantes homines suauiter excipere vellet : sed hunc oporteret 
apparatus modum a conuiuarum orexi petere. At ego in hoc 
argumento conuiuatoris personam indui, ac posteaquam coenae 

25 tot instructae missibus, quot actus permittuntur comoediae, secun- 
das mensas non omnino ieiunas adieceram, mihi videbar sic egisse 
partes meas vt, si non Lucullus quispiam, certe mundus ac lautus 
iaTiarojp videri possem : atque adeo metuebam ne apud frugalita- 
tis amatores citius luxuriae quam sordium crimen incurrerem. 

30 Verum simulatque prodiit opus, tanta auiditate distractum est 
vt protinus a typographo coeperit efRagitari denuo, siue hic est 
argumenti, siue, quod magis arbitror, tuus, ornatissime Princeps, 
genius, quem confidimus non solum ditioni tuae sed et studiis fore 
felicem. Itaque prioribus sex libris recognitis etauctis, adiecimus 

35 duos, quos tu vel postcoenium, vel pomenta, siue eViSopTria/xaTa, 
si libet, vocare poteris, ne a conuiuii metaphora recedamus. Vale. 

2712. From Ennio Filonardi. 

Breslau MS. Rehd. 254. 147. Lucerne. 

EE-. 104. 2 September 1532. 

[An original letter, written by a secretary and signed by the Bishop. Fof 
Filonardi, see Ep. 1282 introd.] 

ExcELLENTissiME et Reuerendissime Domine, tanquam frater 

Reuerendissimae D. V. literas accepi, quae pro more mihi gra- 
tissiraae fuerunt. Sed cum ex eis nonnulla perpenderim literis 
5 haud libenter mandanda et nunc variis praepeditus negotiis, in 
aliud tempus diflfero respondendum. 

D. Henricum, virum consumatissimum, mihi antehac optime 
cognitum eo libentius vidi et amplexus sum quo, vltra ea quae 

2711. 10. Antisthenem] Apoph- 2712. 7. Henricum] Glareanus ; see 

thegmata. LB. iv. 334. xx. Claronensium in 1. g. 

12. Carneades] Diog. Laert. 4. 9. 


commemorauerim, incidimus in sermonem rerum Claronensium, 
vt auctoritate sua et suorum illa respublica ad sanitatem redire lo 
queat. In quo tam sancto opere si R. D. V. ipsum adhortari 
dignabitur, scit opus Deo acceptum et summo pontifici gratissi- 
mum se factiiram. In reliquis expectet a me breui quid senserim. 
Interea me illi ex corde offero et commendo, vt felicissime diu 
viuat. 15 

Lucernae secundo Septembris m.d.xxxii. 

V. R. D. filius E. Episcopus Verulan<us>. 

Excellentissimo et Reuerendo Domino Erasmo Roterodamo, 
tanquam Fratri obseruando. 

2713. To Peter Tomiczki. 

Pozaan, Raczynski MS. 310, f. 8(a). Freiburg. 

Cracow MS. CN. 48. 49 (/3). 2 September 1532. 

Leningrad MS. Lat. F. 145 K. (y). 

[This letter is preserved in three ms. copies, of which that in the Poznan 
MS. (seo Ep. 2533 introd.) seems to be the most correct. The Leningrad MS. 
we have not seen and the variant in the title recorded from it was communi- 
cated to us by Dr. Jan Fijafek (see Ep. 2520 introd.). The letter was printed 
by C. Miaskowski in the Paderborn JahrbuchJ. Philosophie xv, 1901, pp. 320-1. 
The date is confirmed by Erasmus' complaint of the diflficulties caused by the 
building operations in his house ; cf. Epp. 2640, 2644, 2704.] 


Salvtem plurimam. Habeo gratiam, vt debeo, plurimam pro 
isto in me animo, vir clarissime, quem constanter obtines in 
Erasmum ; id quod proximis etiam litteris declarasti, tametsi 
mihi iam olim et sine litteris hoc persuasissimuin est. Vtinam 
raihi sit aliquid domi quo valeam non amore tantum mutuo sed 5 
offtcio quoque respondere. 

Cesar cum Germaniae principibus authore Pontifice orditur hic 
telam, quomodo finiendam nescio. Expeditiones ille cruciate 
frequenter nobis male cesserunt ; et si hoc bellum suscipitur cum 
tota ditione Turcarum pro vniuerso nomine Christiano, oportebat 10 
omnium Christianorum regum consensu suscipi : quod factum esse 
negant. Sin pro Helena Hungarica est haec digladiatio, quur 
admiscet sese Pontifex ? qui duos legatos habet apud Caesarem, 
Hieronimum Aleandrum, archiepiscopum Brundusinum, virum 
fortem, et cardinalem quendam de Medicis, nepotem Clementis, 15 
iuuenem formosum, robustura et aniraosura. Quum alciones ap- 
parent, speratur tranquillitas ; quum tales aues prouolant, aliud 

27Li. TiT. PETRC) . . . viCECANCELL.ARio j3y : 07/1. a. 2. clarissime a : 

charissimo j3. 3. quod a : ojn. ^. 8. finiendam /3 : finiendum a. 

9. eta: ost 8. 12. haec a : om. /3. 14. Aleandrum a : 

Alcandrum j3. 17. quuin scripsimus : quam a : cum |3. 

2713. 15. cardinalem] Ippolito de Ferdinand at Ratisbon 12 Aug. 1532. 

Medici, 1512-35, tho natural son of His doath is referred to in EE. 223 

Julian do Medici, created cardinal and Lond. xxvii. 52 : LB. 1289. 
1529. He joined the Emporor and 


expectandum est. Apparatus militum fit lente, collectio pecu- 
niarum fit strenue, pauci de hoc bello bene ominantur. Vtinam 

20 vana sint omina. 

Secte hic nunc mitescunt ; quid sperent metuantue incertum. 
Vtinam et altera pars sic mitescat vt omnes redeamus ad Chris- 
tianam concordiam. Id facile fieret si procores ac populus ex- 
cusso mundo sinceris animis spectent Cliristum. Eum affectum 

25 hactenus etiam sacerdotibus ac monachis optare licet magis quam 
cernere. Dominus inspirabit omnibus piam ]njramquc mentem, 
cum ipsi videbitur et nos promerebimur. 

Si quid agat tuus clientulus scire cupis, adhuc edifico in pro- 
priis edibus, non sine magna animi molestia, nec mediocri valetu- 

30 dinis dispendio. Sed meditor desistere, non quidem absolutis quae 
volebamus, sed lassitudine et exhaustis ad imum loculis. Si tua 
Celsitudo recte valet, est quod plurimum gaudcam, vir ornatis- 
sime mihique multis nominibus obseruandc. 

Datum Friburgi postridie Calen. Septcmbris Anno Domini 1532. 

2714. From Christopher Eschenfelder. 

Leipzig MS. Boppard. 

EE. 177. 2 September 1532. 

[An original letter, autograph throughout : on tho blank half of the verso 
are some hasty scribbHngs by Erasmus. For Eschenfelder, See Ep. 879 introd.] 

S. P. D. Inmortales ago tibi gracias et habebo dum vixero, 
Erasme doctissime idemque animo meo charissime, qui inter tot 
et tanta negocia me tuis iucundissimis literis dignatus sis honor- 
are. Vellem tibi constaret, 
5 quantum mihi te sinuoso in pectore fixi. 

Polyphemus ille tuus, imo et meus, vehementer miiii gratificatus 
est quod tibi memoriam nostri necdum obliteratam renoua- 
uerit. Porro inter legendum ea que tu de illo tam lepide ac 
suauiter es commentus, mira quedam voluptas animo obrepsit 

10 meo. De duobus filiis meis iunioribus, quod scire cupis, breuiter 
sic habet. Maiorem natu Baltasarum, qui iam annis aliquot 
archiepiscopo Treuerensi fuit ab epistolis, despondi cuidam in- 
genue ditique puelle ex honesta et antiqua prognate familia. 
Gabriel vero (nam id alteri est nomen), corpore minus quam 

15 animo valens, iampridem sacris iniciatus est. Coniugi meae, ceu 
consorti amoris erga te mei, semper venerabile est nomen Erasmi 
sui Roterodami, eademque te plurimum saluere iubet. Quod si 
te nostris Deus vnquam adpulerit oris, quod equidem spera- 
mus futurum, excipiemus te ouantes magnificeque tractabimus. 

2713. 18. fit j3 : sit a. 19. ominantur j3 : animantur a. 20. omina scn- 
psimus : omnia MSS. 21. sperent a : spcrant j9. 22. redeamus j3 : 
rededeamus a. 23-4. excusso 8 : excuso a. 24. animis a, annis j3. 
Eum B : Cum a. 31. et /3 : om. a. 

2714. 3. literis] Not extant. Greifenklau, Abp. 1511-31 ; or John 

5. quantum . . . fixi] Pers. 5. 27. iii of Metzenhausen, to whom Eras- 

6. Polyphemus] See Ep. 2649. 26n. mus wrote in Scpt. 1534. 

12. Treuerensi] Either Richard of 18. nostris. ..oris]SeeVerg. ^.3.338. 


Christus Opt. Max. ad gloriam sacrosancti norainis sui te quam 20 
diutissime conseruet incoluraem. 

Ex Bopardia 2. Septerabris Anno 1532. 

Tibi deditissiraus Christophorus Eschenfelder, 
opidi et telo(nii> Bopar<diensis) prefectus. 

Doctissirao viro D. Erasrao Roterodamo, verae virtutis antistiti, 25 
apud Friburgum Brisgoiae, d. et araico obseruandissimo. 

2715. From George Witzel. 

Leipzig MS. Frankfort. 

WE. Ee^«. 8 September 1532. 

EE. 178. 

[ An original letter. autograph throughout. It was published by Witzel in 
his Epistolariim . . . Libri Qxmtuor Gcorgii Wicelii, Leipzig, N. Wolrab, 1537. 

The text of WE differs in a number of small particulars from the MS. ; the 
differences are of a kind to suggest that Witzel improved his letter before 
printing it. At tho end of WE is Breue Epi.cedion D. Erasmi Roterodami, 
Authore loan. Oygante. 

Erasmus sent no reply to this letter; and on 30 March 1533 Witzel wrote 
again (Ep. 2786). But his second letter also remained unanswered. Witzel 
mentions tho first letter in a lettcr of 8 Jan. 1533 to ' C. S.' (WE Hh ii^o) : 
' Scripsi Erasmo. pure Theologorum principi, in idem argumentum e nundinis 
Francofordiensibus. Nam is vir hac in re, vt nemo, orbi prodesso poterit.' 
He mentions the seconrl letter in a letter to Nausea of 8 June 1533 (WE 
Kk^°.) : ' Eras. Rote. bis incitaui vt orationis suao eflficacia persuaderet 
Monarchis de cogendo conciho'. For Erasmus' reason for not answering 
WitzeFs letters see Ep. 2918. 6n. 

George Witzel (Wicehus), 1501-1573, was born at Vacha on the Werra. He 
was at school at Schmalkaklen, Eisenach, and Hallo. In 1516 he went to 
the university of Erfurt, where ho remained for two years, taking his B.A. 
degree. Leaving Erfurt, he was for two years a schoolmaster in his native 
Vaclia. In 1520 he spent six montlis in Wittenberg. wliere he adopted 
reformed opinions. In tho same year he was ordained priest, residing in 
Vacha till 1524 when lie married. His marriage brought him into connexion 
with Jacob Strauss : aiid he became minister at Wenigen-Lupnitz (near 
Eisenach). Failing to give satij^faction there, lie was appointed minister at 
Niemegk, near Wittenberg, V>y Luther"s influencc. From 1525 to 1531 he 
remained in Niemegk, using the Library there for the study of the Fathers 
and of the works of Erasmus. In 1529 he contracted a friendship with John 
Campanus. which brought liim under a suspicion of heresy, and caused him 
to be arrcsted and for a short time imprisoned. In 1531 lie resigned his 
otfice in Niemegk. His stuches there had ahenated him from Lutheranism. 
In particular, the Lutheran rejcction of good works came to appear to him 
false in theory and, in practice, the cause of the faihire of the reforming 
movement. Luther had failed because good works were absent froin the 
hves of his followors (a favourite thesis of Erasmus). In 1532, accordingly, 
Witzel publislicd Pro drfensione honorum opcrum aduersus nouos euangelistas 
(Leipzig, Blum). To ( lin same year lielongs his Methodus concordiae ecrle- 
siasticae (not printed till 1537) ! to the year following Euangelion M. Luthers, 
and (not printed till 1538) Retectio Lutherismi. These catholic activities 
were rewarded in 1533 by the benofice of St. Andrew's in Fisleben. In 1535 
he published his Catechismus (in the vernacular, designing it to replace 
Luther'.s Catechism) ; and Quibus modis crcdendi verbum ac.cipiatur in sacris 
literis expositio ; in 1536 his Annotationes on Luther's translation of the Biblc : 
in 1537 De Moribris Veterujn Ilaereticorum (s.l.), and Oratio ecclesiastica de 
pastarihus ouiu77i Christi (Lcipzig, Wolrab). In 1538 ho was Virought by 
Duke C.eorKo of Saxoiiy to Dresden ; on the duke's death he began a long 
wand(^ring in scarch of pn^fc^rniciit. For a tim(> hc onjoycd tlic ]iatronagc of 
tho Elcctor Joachim i; in Berlin. Tho Elector disajipointcd him by siding 


with the Reformers, but Witzel managed later to win the favour of the 
Emperor and King ferdinand. In 1554 he took up his residence at Mainz, 
wliere ho remained until his death. In 1564 he composed his niost important 
work, the Via Rcgia, not printed until after his death ; in which he urged 
the need of reform in the Church and advocated leniency towards tho Pro- 
testants. His theological and controversial works number something not 
much short of a hundred. Ono of his bitterest antagonists was Justus 
Jodocus. For Erastnus he entertainod a boundless admiration. ' Erasmum 
post apostolos et priscos Theologiao i^pojay imitandum tibi per omnia censeo', 
ho writos to a correspondent (WE Ff iv^'".); and to Nausea he .says, ' Non 
dubitarim Pehigus Sapientiao vocaro Erasmum ' (ib. Ll i'^".). In 1533 he 
translatcd into (Jerman a largo part of Erasmus' Liber de sarcienda ecclesiae 
concordia (WE Nn iii^°.), but whether he pubhshed his version does not 
appear (it is not hstcd in IHbl. Erasm.).] 

D. E. R: S. P. Salue, vir Dei ! Quemadmodum i.s qui celebcrri- 
mum aliquem heroapicturusest,cogita])undu.s atque anxius haeret, 
caput scalpit, vngues comraordet nec facile mittit manum ad tabu- 
lam, quo nimirum propositam effigiem augustius elaboret, id quod 
5 in plebeio effingendo vix facturus erat : ita mihi prope nunc vsu 
venit ad te, Erasme, scripturienti. Cum Satyri.s, Silenis, Panibus 
non ardui est negocii agere ; at loues, Martes, Neptunos permagni 
refert quomodo tractes. Quanti vero tu mihi fias, haud facile dixero. 
Fortasse tu pro modestia tua surama inique feras, et alius 

10 assentationera interpretetur, si te solem quendam ac phoeni- 
cem Christiani orbis appellaro. Sed quando mecura reputo quae 
et quanta orbi praestiteris, facere non possura quin te eius 
tituli amplitudine digner. Nullus profecto honos vlli raortaliura 
vnquara habitus est qui te non raaxime deceat ob labores ac 

15 vigilias tuas incomparabiles, quibus et piae et bonae literae non 
sine inuidia nobis redditae sunt. Non tam contulit humanis rebus 
Socrates, non Solon, non Numa, non Cicero, non septem isti 
Graeciae sapientes vna cum tota philosophorum multitudine. 
Rebus christianis non ita commodauit, post Apostolos, theolo- 

20 gorum vllus, seu connumeres palaeotericos seu neotericos ; etiam 
ii qui librorum pluriraorura coraraendatione nobilissirai sunt, veluti 
quatuor ilii Ecclesiae Doctores, quorum tu duos illustrans illus- 
tratos vicisti. Breuiter,nerao tara profuit atquevnustu. Aufferhinc 
Hercules, Scipiones, Macchabaeos, Carolos ; auffer Plinios, Gellios, 

25 Fabios, Vallas, Herraolaos, Rudolphos ad ipsos vsque Budaeos et 
Capniones. Horura enira nullus, Liuore etiam iudice, vel labore vel 
fortitudine vel rerum honeste actarum claritudine vel excellentia 
vel dignitate vel fide vel doctrina te anteit ; quod postremum si 
quis inficiari audeat, is ad extremum insanire existiraandus sit. 

30 Quorsum, ais, tam praeclara laudatio in os ? Scio, magne vir, te 
hanc non agnoscere. Quare perinde mihi est te coram tuis ornera 
laudibus an apud alios. Malefaciat autera raihi Deus, si hoc 
ipsura insyncere scribam. Facere hoc hortatur partim amor in 
te raeus, cuius irapulsu existimationem tuara hactenus aduersura 

35 Mastigas defensitaui, partim status rerura publicarum. Huius 

TiT. deest in MS. 6. Erasme ow. WE. 9. tu pro WE : pro MS. 

23. vnus add. WE. 25. Rodolphos WE. 32. an MS : aut WE. 

32-3. hoc ipsum WE : isthuc MS. 


potissimura gratia ad te scribendum putaui, vt qui in huius 
prouectionem omni cura incumbas. Vides, quae sit ecclesiae 
facies, vides quid contra hanc intentet Satan hostis. Erat haec, 
antequam sectarum perfidia premeretur, sui dissimilis. Nunc sui 
dissimillior est, et adeo non eiTecta purior vt aliquando impurior 40 
etiam videri queat, non sine raaximo religionis dedecore. Nam 
dic mihi, per Christum immortalera, quid vllubi correctius est, 
quid sanctius aut laudatius ? Irao coeperunt nunc ecclesiae quoque 
incoraraoda sordesque defendi ; tantum abest vt rera ad melius 
spectaturam spes reliqua sit. Id quod odione sectarum an caeci- 45 
tate an simplicitate faciant raiserandi homines, haud satis mecura 
deliberaui. Tu tale nescire non potes, quippe cui cum istis assidua 
atque felix lucta est. Mirari ego, sed dolere raagis soleo, existere 
Christianos qui Christianismum pollutum quam castura et sibi 
quara Christo idoneum esse malint. Hos dicere theologos etiam 50 
atque adeo raonosophos, horura iudicio deferre orania, hos audire 
duntaxat et tantura non proni adorare cogimur. miscram non 
modo religionis conditionera sed et miserrimam ! 

Caeterum hanc deplorare alias fortasse conueniet. Tu extimu- 
landus mihi videris, Erasme, ne cesses agere quod agis. Repugna 55 
vtraque manu, resiste vtroque pede tam schisraaticis quam sophis- 
ticis comraentis ! Pugna pro orthodoxia, sta pro veteri theologia ! 
Vtrinque infestaris, scio : tuvtrinqueluctare, vtrinque caede, vtrin- 
que refer trophaea. Illud quod raediura est atque inter vtruraque 
probatur, praehende, ac praehensum tuere. Degrauant ecclesiara 60 
factiones; sed pari damno, diuersa licet ratione, aflficiunt eandem bar- 
barae scholae. Illae subuertunt omnia, hae conseruata defoedant. 
Illae sua ingerunt, hae sua non deserunt. Illae cupiunt orbem ad 
strepitum suura saltitare, hae itentidera. Neutri rectam capessunt 
viam, ambitio regnandique libido vtrobique. Volunt haeretici, ne 65 
quid horum remaneat integrum quae sunt in ecclesia ; volunt Sor- 
bonici, ne quid tollatur. Nemo igitur aptior Palaeraon, nerao iustior 
areopagita, nerao incorruptior Araphyction te, diuine vir. Omne per- 
fugium, quod attinet ad horainem, in te est ; ad te redit de vtrisque 
cognitio. Nam nemo in Europa viuit, qui rem fidei te vel rectius 70 
intelligat (absis, Inuidia!) vel fidelius in ea vigilet vel saeuerius 
expendat, vel melius etiara possit. Si sectis non itur obuiara, 
periiraus ; si scholae infrenes esse pergent, actum cst de ecclesiae 
redintegratione. Christianorura vulgus raiserabiliter perplexum 
nunc huc nunc illuc animum diuidit. Ecclesiae raala primura in 75 
causa fuere cur sese horaines sectis dederent, vt iis quae vide- 
bantur Christianiua cuncta adrainistraturae. At nunc vbi erupit 
harura tabo, incipiunt sapere et in biuio haerere, incerti quid in 
posterura aut credant aut faciant. Sectae displicent ob multi- 
plicia ; at ecclesiam repetere, graue sibi putant ob multipli- 80 
cia. Abhorrent a tot superstitionibus, ritibus aut rituum potius 
abusibus, deinde a cathedris non depuratis, postremo a nimium 

40. aliquando WE : aliquanto MS. 50. esse add. WE. etiam om. WE. 

55. Erasme o?n. WE. 61. barbarae adci. WE. 64. saltitare WE: 

saliro MS. itidem WE. 68. diuine vir WE : Erasme MS. 70. rem 

MS : res WE. 76. homines add. WE. 82. non WE: nondum iVi<S. 


pudendis cleri flagitiis. TntcUigunt se errare homines ; sed quo 
eant, qua rcdcant non intclligunt. Non enim facile ita posthac 
85 fidem hal)ebunt cuiuis rcccns cxoricnti prophetae, vt sumus Ger- 
mani Epimethci. Quo magis tuae erit partis vt rebus ad summum 
afflictis pcr Dcum adiiuncntosis et, quod facis, succurras. Exhauri 
labores, sanctiss. precibus flecte Deum iratum. Disputationibus 
decerta cum Antecclcsiasticis paritcr et Mataeologis tuis. Horta- 
90 tibuscrebris extimula monarchas ad rci maximae consyderationem, 
ingeminans ilhul Socraticum ^povnaov. Consiliis iuua, rationes 
propone, obsecra, obtestare, suda, vt Christo suo dignior, quoad 
flcri potest, reddatur ecclesia : cuiiis nunc religio moresque eius- 
modi sunt vt pios horum apud infideles maximopcre pudeat. 
05 Me infcliccm, qui nunquam non crucior in animo meo ob domus 
atque tcmpli huius Dci Opt. Max. maculas probrosissimas. Eum 
cruciatum augcnt ii, tpii pro talibus maculis aducrsum tc (iimicare 
non verentur. Magis tamen torc^uct schismatis impietas, cui paucis 
ante annis ipse quoquc niordicus adhaesi. In primis vero, quos ore 

100 potes et quos epistolis soUicitis accende vt de oecomenico concilio 
non solum cogitcnt veruraetiam hoc ipsum mature conuocent. 
Etenim hoc demum remedio dissidia citius tolli poterunt quam 
conuitiorum felle quo nunc omnia feruent. Heu animarum iactu- 
ram irreparabilcm in istis dissensionibus ! Heu calamitatem 

105 Religionis infandam ! Heu diaboli delicias, ludaeorum cachinnos 
et Turcarum ph\usus ! Mali huius non aestimandi culpa in ceruices 
vestras transferetur, columina, qui potuistis, nec fecistis, vt melius 
hal)eret sponsa Christi. Sed ineptus sim, si apud te huius casus 
defleam, vtpotc in quil)us deflendis ipse vbique multus es. Dominus 

iio te diu seruet ad Apostolicae ecclesiae vtilitatcm. Vale. 
Francophordiae. Natali Mariae. Anno m.d.xxxii. 

Gcorgius Vuicelius, discip<ulus> et ser<uus). 

Viro incomparabili D. Erasmo Roterodamo, praeceptori ac 
domino suo seraper honorando atquc aniando. Apud Fril)urgum 
115 Brisgoiae. 

2682271(5 From ViGLirs Zuichemus. 

VZE. 33. Padua. 

8 September 1532. 

NiHiL tua comparatione, Erasme doctissime, verisimilius dici 
potuit. Adeo pulchre omnia istis, qui summum bonum in Tul- 
lianae dictionis iraitatione collocarunt, cura Franciscanorum secta 
conueniunt. Tantura restat vt et habitu aliquo ab caetero stu- 
5 diosorura populo distinguantur. Animis sane moribusque sic 
consentiunt, vt nulla possint religione arctius deuinciri. Quod 
equidem certius coepi intelligere, vbi sub quadam reconciliationis 
specie molestae illorum in studiis superstitioni aperte et palam 
aduersari desii. Hoc tamen ne nunc quidem permitto Logo, vel 

27^"). 84. Non enim WE: Nrquc cnim M5^. 95. crucicr \VE. 101. con- 
uoccnt Tf^: cxcquantur M<S. 106. Malius MS. 112. Georgius . . . 

115. Brisgoiae o??i. WE. 

2716. 9. Lopo] Scc Ep. 2568. i^n. On 22 Aug. 1534 Erasmus writes to 


cuiuis eiusdem farinae alii, vt suam laudent artem cum temeraria :o 
alicuius, quem ipse amem et colam, insectatione. Nec enim sic 
induxi animum dissimulare vt vel colludere videar, vel prodere 
eos quibus semel nomen dedi et a quorum signis nullus me vnquam 
hominum retrahet. IlUid autem vero verius est, non ob aliud 
cepisse istos consilium tantopere extollendi Ciceronem quam vt 15 
Erasmi famam obliterarent, quam ad tantum exurgere fastigium 
acerbe fermit. Nec potuere commodiorem reperire colorem, sub 
quo inuidiae makim tegerent, imprudentesque literarum candi- 
datos a tui admiratione lectioneque arcerent. Quid enim sibi 
vult, quod illum quem semper habent in ore, non aliter laudant 20 
quam cum quadam nota tuorum scriptorum ? Quorum tamen 
honorem apud integros literariae rei iudices illustriorem reipsa 
faciunt : cum quod illi maligne apud alios carpunt, hibenter in 
cubiculis legant, atque ex libris tuis proficiant. Quo detestabilior 
est haec improbitas, ingratitudini coniuncta. 25 

Et illum non puduit adeo manifeste veritatem inuertere, quis- 
quis fuerit, qui nuper famosum illum calumniis mendaciisque 
scatentem libellum in lucem est ausus emittere. In quo te 
Ciceronis lumina voluisse obscurare obiicit, quo tua vnius scripta 
legerentur. Cum ipsi non alia ratione illum solum in linguae 30 
latinae Capitolium studeant inducere quam vt Erasmianum inde 
terminum eiiciant ; qui tamen non possessione mala fide continuata 
locum cepit, sed iustissimo titulo sibi vendicauit datum doctissi- 
morum hominum suffragiis, aeternisque monumentis stabilitum. 
Ne autera ille belle artificioseque fabulam auspicatus est, fictitium 35 
titulum operi inscribens. Quis enim tam impudens os habet vt 
sine- persona tam insignia mendacia calumniosasque contumelias 
pubHce alicui ingerere audeat ? Erasmus non legit Aristotelem, 
et ille legisse videri vult, qui calumniis mendacibusque conuitiis 
famam aucupatur, cum propria Peripatheticorum disciplina in 40 
veritatis indagatione consistat. Proh ! acutum Ciceronianum- 
que Oratorem. Huic da Censoriara virgulam. Hic esto studiorum 
nostrorum magister. Hic doctorura horainum Index. Ab hoc 
discamus eloquentiam. Hoc autem est aduersarii famam incusare, 
se apud bonos infaraem reddere, atque in peluim, quod dicitur, 45 
spuere. Quid autem aliud ille facit, qui manifeste falsa obiiciendo, 
temereque maledicendo, refellendi purgandique labore ita reum 
exonerat vt ipsius etiam causam non potuisset magis adiuuare, 
et propriam existiraationera laedere, quam si sic oppugnaret ? 

Libellum aiitem illum nemo adhuc hic, quod rescire potui, 50 
vidit. Sed si caetera iis capitibus, quae tu breuiter notasti, 
respondent, non est quod magnopere eum desideremus. Hic etiam 
13. nomon (nom) scripsimus : non VZE. 

J. L. Decius(Ep. 2961) : 'Estquidam what differently, stating that the 

GeorgiusLogus Silosins, qui sibi vido- book, unprinted but sont to him in 

tur poota et Ciceronianus, is scripsit Ms. from Rome, was written not by 

in Cicoronianum moum, sod insul- Logus, but by somo pcrson in Breslau 

sissLmo. Libollus nondum oxcussus suborned V)y him ; s(>e LB. 1277. 

est, sod diu Romao vohtauit por 28. hbellum] Scahger's Oratio, see 

raanusliominum,nuncotiamPapiae'. Ep. 2682. 21-211. 
In March 1535 p]rasmus writes some- 

452.10 H 


nemo quicquam de eo se intellexisse indicauit, donec ad Logura 
Eppcndorpius scripsisset. Nam ego subticui, quo expiscarer ali- 

55 quid dc quo te certiorem facerem, et ne laudis tuae inuidis eam 
voluptatis raateriam praeberem. Qui nouum aduersus te exhor- 
tum hostem non rainus lulienter audiucrunt (juam Logus narrauit. 
Vbiautem de eodem mihi quoque retulisset, ' Hoc ' inquam ' miror, 
nos hic celare lulium '. Tlle ncgat Camillum esse. ' Tu tamen mihi 

60 saepe dixisti, hunc aduersus Erasmum nescio quae parturire. Et 
in Gallia est editum opus, vnde ille nuper rediit, atcjue vbi erudi- 
tionem suara venditare studet.' Hic et ipse subdubitare coepit. 
Curaque plura esseraus de ea re collocuti, conuenit inter nos, vt 
vna sahitatura iremus Camillura, qui non ita pridera huc ex 

65 Venetiis coraraigrarat. Post longara vcro theatri, quod nondum 
exaedificatum est, contemplationcra, recitat nobis carraen suura 
ad Bembum, de oj)eris illius raagnifici argumento. Tandem aperit 
Logus de libello, citat inscriptionem, addit argumentum. Ad (juae 
ille intentus, ne gry quidcra rcspondit. ' Crcdo " inquara ' a lie<hi 

70 subornatum: vel voluisse aliquemexPiiraercenariishcrum vlcisci". 
Cura ne hic quidem quicquara diceret, 'Sunt ' inquit Logus ' qui te 
putabant authorera, nomine decepti '. Ille vero alio serraonem 
vertens, aeque nos semper dubios reliquit, nec confessus nec inficia- 
tus, sed visus taraen raihi de quibusdara chartis compilatis aliquid 

75 subdubitare vel metuere. 

In Asulani autem aedibus familiaritcr Venetiis versatus est. 
Qui nescio quas rationum tabukis inuenisse se ait, in quibus tibi 
impensam mercedera pater notauit. Vtinam ipse potius paternara 
parsimoniara imitarctur, ea enim studiis aliquomodo profuit : cum 

80 iste omnia vetita legibus alea dissipet. Nunc se ad frugera redi- 
turura promisit, officinamque restituturum. Lazarus illi operam 
suara obtulit. Nam Egnatius dudum illius mores detestatus est, 
Aldi tamen apud se filium alit instituitquc. lulii theatrum vehe- 
menter ridet, idque nec hic ignorat nec ille dissiraulat, raagna 

85 apud Venetos Patricios authoritate suffultus, ac ob aetatem etiara 
TTapprjaLd^ojv, vt nec Ciceronianae sectae proceribus parcat. Scri- 
psisse vero aduersus te quaedam hunc lulium Camillum certo mihi 
constat. Sed scis quae sit consuetudo horum horainum. Si quid 
enim scribunt, recitandi apud symraystas voluptatem aucupantur, 

90 vbi audiant pulchre, bene, recte. Prophanum vero vulgus indignum 
existiraant quod illotis manibus diuinas illas lucubrationes con- 
trectet. Et lulius quae scribit a solis Regibus legi vult : nam in 
Franc<(isc)i vnius gratiam operosum illud theatrum molitur. Gallus 
autera per quera hic primas a te literas accepi, non vnius hoc opus 

95 esse ait, sed raultorum, Beddaicac, Budaicaeque factionis coniu- 
ratione confectura, qui vnura in volumen maledicta contulere sua. 
lamque bienniura esse refert, quod tale aliquid moliri quosdam 
senserit : nominare tamen neminera voluit, veritus ne deferrera. 
Si quid certe intellexero, non te cclabo. 

54. scripsisset] Of this letter we /^a/. Pof^, Frankfort, 1608, i, p. 551. 

know nothing. 70. Pii] Alberti. 

59. Camillum] See Ep. 2682. 2i-2n. 93. Gallus] See Ep. 2604. 4-5^. 

66. carmen] Printed in Delitiae The lotter he carried is lost. 


Quod ad Bembi notitiam commendatione tua aditum mihi 1°^ 
paraueris, maximam habeo gratiam. Antea enim neminem alium 
habebam quam Logum per quem illi innotescerem : cui ego quam 
minimum debere cupio. Hac tua autem commendatione fretus, 
cum amicitiam operamque suam benigne mihi Bembus otlerret, 
coepi ilhim de libris quibusdam Graecis in iure ciuili interrogare, 105 
qui dicuntur in Bibliotheca D. Marci, quae olim Bessarionis Car- 
dinalis fuit, asseruari, cui ipse est praefectus. Et fecit quidem 
aliquam spem, saltera vt cognoscam quid sit rei, et vt inspiciam : 
vt vtar enim fruarque sperare non audeo. Cognoui autem ex tuis 
ad illum aliosque literis, ciuantum Viglium tuum amare, C{uibus- iio 
que eura ornare laudibus pergas. Quas etsi minirae proraerear, 
attaraen de tanto conatus mei laudatore non possum non raihi 
gratulari. Atque eo solo praemio pro praeteritis laboribus lubens 
sum contentus. In posterum vero seniper magis atque raagis 
enitar, quo aliquam saltem laudum tuarura partera vendicare 115 
mihi queam. Nam ad Rodolphi famam vereor ne frustra aspi- 
rem. Cuius taraen exeraplo confirnior, ne patriae genium mihi 
ad hanc in studiis contentionem obstaturum credam. 

Et Deo certe illi, qui nostratia ingenia humo alligat, nec ea se 
ad aliquem in literis honorera attollere patitur, nunquara sacri- 120 
ficaui. Atque hoc ipsum vt vitarem, iam deciraum tertiura 
annura a patria exulo, cum sim adhuc intra eam aetatem, cui 
praetor restitutionera in integrum tribuit. Quapropter et valetu- 
dinem semper integram, nulloque vnquara morbo vel attactam 
hactenus produxi, vt rainunthadios ne sim minus verear. Quan- 125 
quara niinime raihi mori graue esset cum Virgiliano epitaphio, 
' Ostendent terris liunc tantum fata, nec vltra esse sinent '. Quod 
tuus araor imraerito mihi tribuit. Sensi quoque ex D. Zasii literis 
quo me apud illum testiraonio ornaueris ; quippe qui me sibi suc- 
cessorem viuus asciscere dignatus est. Sed quid raihi in ea re sit 130 
aninii, antea indicaui ; et nunc pluribus Zasio respondeo, gratias- 
que diligenter ago. Clirvsostorao quod scripseris gaudeo : ex 
eius enira farailiaritate, tua mihi epistola deuincta, vtilitatem non 
modicam concepi. Habet is integram Cypriani vitam a Pontio 

106. qnae scriptiiyniis : qui VZE. 125. Mininthadios VZE. 

107-8. fecit . . . spcni] For the the Churches of Carthago, a friend of 

reaHzation of thcse hopcs sco p]p. Cyprian. Ho wrote Acta Martifrii 

2791. 59n. Cypriani, the book here referred to. 

log-io. tuis ad ilkim] Ep. 2681. On 17 April 1533 (Ep. 2791. 34-7) 

123. reatitutioneni]SeeEp. 2632. 5411. Viglius tells Erasmus tliat Zanclio 

126. Virgihano] Aen. 6. 869-70. has lent liim both tho Cyprian and 

12S. ZasiihtorislTheoriginancttcr the <pseudo> Arabrose's Sermones 

is in the Leidcn Univ. T.,il3rary, MS. c.ontra Arianos, which he promises 

Pap. 2. It was printcd as VZP^. 31, to sond to Erasmus ; sco Epp. 2767. 

and again in Ciabbcma p. 520, froin 58-60, 2829. 28-9,0^. Ep. 28S5. 18-27. 

which it was rcprintcd in ZE. 244. Vighus copiod the Ambroso but 

In Ep. 241 S. 14-20 Erasmus recoin- iM-asmus made no uso of it. Vighus 

mended Vighus to Zasius as his found thatErasmuslind ah-cadygivon 

successor. Vighus' rcply is VZE. 32. to Frobon a MS. of tlie Acta Martyrii 

132. Chrysostomo]SeeEp. 2682.6411. and accordingly ho did not send 

134. PontioJ t <■• 258. Deacon of a copy of Zanciio' ms. Seo Ep. 2885. 


135 descriptam ; habet et quosdam D. Arabrosii libros aduersus 
Arianos, quos se communicaturum, si desiderabis, promisit. 

loanncm Georgium Paumgartnerum dignum tuo amore adole- 
scentem duplici nomine beasti, et quod ipsum tua epistola fueris 
dignatus, et quod patri eum chariorem reddidcris, commendando 

140 eius in literis profectum. Hoc mihi crede liberalius educatum 
ingenium vix aliud reperiri, summaque est in ipso indolis bonitas, 
quam patris sedula diligentia, praeceptorisque fidclis institutio, ad 
magnam aliquara frugem perducere contendunt. Mihi autera illi 
omnes raagnas gratias agunt, quod meo patrocinio a[)ud te illius 

145 desiderium adiuuerira ; cgo vero vicissim tibi, qui non ipse modo 
me amas, sed aliorum etiam erga me ])eneuolentiam tuis bcneficiis 
excitas. Quod vt et facere perpetuo pergas rogo. Multi autem 
sunt, qui me ob te amare cupiunt. 

Sed dum considero aetatem perpetuaque tua in literis negotia, 

150 quam multi ad te scribant, quam ipse reseribcndo distringaris, 
vix ipse meis literis nimis prolixis ignosco. Duo sunt taraen quo- 
tidiani domesticique mihi interpellatores, quorum studio dudum 
a me satisfactum esset, nisi veritus fuisscm ne tibi saepius nego- 
tium exhibens semel male a te audirem. Ignosces tamcn raihi 

155 facilius, si cognoueris qui sint, et quara arcte farailiariterque illos 
diligara, quaraque sint nominis tui studiosi. Vni pater est Petrus 
Grebouallius, Flandriac Quaestor, quera vulgo Receptorera genera- 
lem vocant. Est autera iuuenis non solura nobilis et opulentus, 
sed etiam valde studiosus et doctus. Carracn pangit et elegans, 

160 et facile, plenuraque sententiis, vt ipse praematurara in eo sapien- 
tiam admirer. Praeceptorem habuit Louanii Petrura Araicura et 
Gocleniura. Aureliae cura Beraldo habitauit, deinde vero Alcia- 
tura vna Biturigibus audiuit. Cumque mei seraper valde amans 
fuerit, huc etiara in Italiara secutus est. Qui cum saepe quaesi- 

165 isset occasionem qua a me impetraret, vt se tibi comraendarem, 
incidit nuper sermo vt de iniquitate nostratium hominum erga 
viros doctrina celebres quererer. Proferebamque inter caetera 
quam iniuste tibi Caesaream pensionem Quaestores, caeterique, 
qui rebus in inferiori Gerraania praesunt, denegent. Hic ille 

170 statim ' Vtinam (inquit) mihi patrique haec gloria seruetur, vt nos 
Erasmi gratiam hoc oflficio nobis lucrifaciamus '. Laudo aniraum 
atque dictum, hortorque vt, cum tantopere dudura ad te scribere 
147. excitas scripsimus : excites VZE. 

138. epistola] Ep. 2683. Brussels MS. 1040^, f. 24. Of his 

149. in Uteris negotia] For the father we know no more than is said 

diflficulty of deahng with his volu- here. In Ep. 2810 (May 1533) Eras- 

minous correspondence cf. Epp. 2295. mus tells Vighus that the matter of 

2n, 2451. iin, 2800. 5, 2846. 8-10. the pension, here referred to, is too 

156. Vni] Florentius Griboval, important for either the Quaestor or 

t 1562. lord of Berquin, Plessis, etc, hisson to meddlein. In aletter of 24 

councillor of Flanders. He married July 1533 (Brussels MS. 1040^, f°. 65) 

first Corneha de Haemstede and at Vighus writes that Florentius has 

her death Adrienne de Halewyn. He gone to Rome : cf. Ep. 2854. 84-6. 

was appointed a member of the Mah- See also Epp. 2767. 8-9, 2791. 39-43» 

nes Parhament in 1543. Two letters 2829. 1-6. 

tohimfrom Vighus areprinted, VZE. 161. Petrum Amicum] See Ep. 

55, 81 ; another may be found, 1173- 9n. 


cupierit, hanc ansam amplectatur. Quapropter si tibi videbitur 
vt ille hoc propositum exequatur, literis tuis consilioque iuuenis 
studium instrue et adiuua. Pater vir est summa praeditus non 175 
modo authoritate sed etiam humanitate, huiusque filii amans, 
cum vnum tantum praeter hunc habeat, sed natu minorem, vt in 
isto maxima illi spes sit collocata. 

Alter cuius ad te epistolam cernis, quartum iam annum mecum 
agit, eumque tu vidisti. Est enim is qui cum Glareano mecum ad 180 
te rediit. Hic consobrinae Antonii Fuggeri filius est, atque eius 
sumptibus in literis alitur ob patris meritum et adolescentis indo- 
lem. Pater enim rationibus Fuggericis multos annos praefuit, 
eoque Antonius arctissime vtitur, cuius consilio et prudentia for- 
tunam omnem administrat : diues et ipse cum primis, doctorum- 185 
que hominum non infimus Maecaenas, nec Latinae linguae imperi- 
tus, in qua ad me semper scribit. Id vero me saepe et enixe 
rogauit, vt filium suum tibi commendarem. Voluisset id per 
Antonium tentasse, nisi ego illi magis idoneus visus fuissem ; ad 
quem hoc etiam proprie pertinebat, cum cuius studia semper 190 
direxerim, eundem etiam hoc honore ornatum redderem vt 
a te epistola dignaretur. Profecit autem satis foeliciter in iure 
ciuili, cuius cgo illi sum praeceptor. In literis non sat recte iacta 
fundamenta : quantum potui obiter corrigere studui, atque ad 
meliorum authorum lectionem assuefeci ; vt sperem illum, etiamsi 195 
non tantum sciat quantum Cascellius Aulus, in praetio tamen 
aliquando futurum. Tu ergo, incomparabilis patrone, da hoc 
Antonio, da patris Georgii Hermanni desiderio, da Viglii tui preci- 
bus, vt et hic adolescens epistolio aliquo tuo ad studia incitetur. 
Scis mei muneris esse, quod summa alacritate obeo, vt Erasmi 200 

179. Alter] John George Hermann, second Italian tour, and advised the 

eldest son of George Hermann of father that the best course was to 

Augsburg. The father was first make the son marry and settle down 

cousin once removed of Antony Fug- (Hoynck I. i, pp. 87-8). A letter of 

ger, and was ono of the principals of Vighusof June 1538 (VZE. pp. 255-7) 

the Fugger business-house. John speaks of new troubles, for which 

George Hermann had heen Vighus' Vighus favours his old remedy of 

pupil in Avignon and Bourges, and marriage. John George seems in fact 

had accompanied him to Itaiy, meet- to have married either at the begin- 

ing Erasmus at Freiburg in 1531. As ning of 1539, or oarher. On 3 Dec. 

a student lie seems to have been idle 1539 Vighus congratulates him on the 

and somewhat dissolute; and in 1535 birth of a son (VZE. pp. 261-3). 

his fuiiings are the subject of a long Hoynck does not enable us to trace 

letter of Viglius to Georgo Hermann further a story which he commends 

(printed in Hoynck 1. i, pp. 85-7). as a lesson to both fathers and sons 

Though tlie father seems to liave (Hoynck I. i, p. 90). There are two 

blamed Viglius, ho none the iess sent letters of J. G. Hermann to Erasmus, 

John Georgo to Spires towards the of 11 Dec. 1535 and 18 April 1536 (EE. 

end of 1535, where lio hved for some 232, EE2.154). In the first of them he 

timo witii VigHus, and later with statesthat he has writtentwicoprevi- 

Louis Zieglcr (VZE. p. 218). During ouslyandhadoneletterfrom Erasmus 

1536 lie fell ili, and at the end of tho — none of these letters arecxtant ; in 

year returiied homo ( VZE. p. 230). In tlie sccond he thanks Erasmus for a 

March of tiie ycar following his fathcr roply (also not extant) to his letter of 

decided to send him to Italy again ; 11 Dec. 1535. EE'-. 144 is a letter of 

and ho either werit, or proposcd to Georgo Hermann to Erasmus of 29 

go, to Sienna. takingwith hiin Ulrich Jan. 1536, mostly ahout John George. 

Fugger. Viglius was opposed to this 196. Oascellius] Cf. Hor. ^.f. 371. 


nomen propagem. In quos autem hoc malim quam in eos, de 
quibus mihi aliqua spcs est, et in quibus praeclaram indolem 
video? Qui et senes aliquando renouare Krasmi memoriam 
poterunt, defcndereque aduersus cos qui laruas solent insectari. 

205 Alciatus si mille ducatorum salarium volet mcrere, huc est ad 
proximam hycmcm migraturus. Tantum enim illi ab gymnasii 
pracfcctis dccretum est. Mcdici valdc Laborant de Mcnardo in 
Matthaei Curtii locum suf!iciendo, ncc ille se minoris conduci 
patitur. Spero nos habituros frequens et celebre gymnasium 

210 proximo anno. Sinapius tibi rescribet, vbi de Menardo ccrtior 
erit factus. Est is iuuenis valde candidus, quique inter medicinae 
studiosos primas fere partes obtinet. lussit autem, vt te midtum 
salutarem. Ephorini consuetudo magnae raihi est voluptati. 
Huic moribus simillimus cst Rupilius, singuhiri quodam studio 

215 erga Erasmum nulli nostrum cedens. Bene vale. 
Patauii. 8. die Septembris, an. 1532. 

2717. From John Boner. 

Leipzig MS. Padua. 

EE. 179. 9 September 1532. 

[An original lettcr, probably autogrnph : the top right-hand corner of the 
Ms. is torn off.] 

S. Certe Philippus Macedonum rcx non tantum voluptatis <in- 
uenit/ ex suis triumphis quam cgo ex tuis literis accepi ; quae, etsi 
anim<us meus/ vulnere sautius ob fatum dilcctissimae genitricis 
fuerat (quae dco viuat), attara(cn/ michi dulcc lcnimcn erant et 
5 mentcm iam plane tristicia hebctatam collapsamque recreaucrant 

Quod, vir ornatissime, scribis non esse cur tibi iustas ageremus 
gratias, id tu raodeste potius quam vere scribis. Enirauero tanta 
est raagnitudo tuorura erga nos raeritorum officiorumque, quibus 

10 nunc non videor michi respondere posse ; responsurus tamen, 
vtcunque potero, olim cum et rcs et aetas accesserit. Gratias 
etiam tibi imraortales ago pro tua tam huraana vereque parentis 
in filiura adraonitione, quae michi scmper ad imbibendas virtutes 
bonosque raorcs calcar addet. 

15 Nunc te postremo oro ne sis sollicitus de Terentio. Nuper cnira 
literas parentis accepi quibus Terentii fecit racntionera, prescrtira 
adhuc ad raanus non peruenisse ignoturaque sibi esse, efficere 
taraen velle vt propensum hunc tuura et amicum aniraum non 
videbis te contulisse in filios ingrati patris. Interim vale breui- 

2716. 207. Monardo] See Ep. 1587. 2461 introd. 

288n. 214. Rupilius] See Ep. 2867 introd. 

208. Matthaei Curtii] See Ep. 2594. 2717. 2. litcris] Not extant. 

340. 3. genitricis] Sophie Bethmann, 

210. Sinapius] He was at this timo whose death had taken placeon^ May 

living with and studying under 1532. 

Manardus, to whom he had been • 15. Terentio] See Ep. 2584. 

recommended Ijy Erasmus. See Ep. 19. videbis] For videas or viilearis. 

2717] FROM JOHN BONER 103 

tatique meae ignosce : partim enim pudor partim etiam metus me 20 
a scribendo auocauit. Iterum iterumque vale, meque cum Anselmo 
commendatum habe. 

Patauii 9 Septemb. 1532. 

Tibi deditissimus loannes Bonerus. 

Omniura quos nouit mundus doctissimo viro, Desiderio Erasmo 25 
Roterodamo, parenti preceptorique omnibus modis colendo. Fri- 
burgi Brisgoae. 

2718. From Stanislaus Aychler. 

Breslau MS. Rehd. 254. 74. Padua. 

9 September 1532. 

[An original letter, autograph throughout : it was first printed by 
C. Miaskowski in the Paderborn Jb. f. Philosophie, xv, 1901, p. 322.] 

S. D. Minime mirum tibi debet videri, Erasme omnium do- 
ctissime, me nihil hactenus scripsisse. Non hercle licuit per aegri- 
tudinem, qua superiori tempore laboraui. Ea itaque iniquior 
duriorque erat quam vt commode epistolium ad te conficere 
potuissem. Inde mihi non parum sanc doloris ac moeroris ortum 5 
fuit, presertim cum et dominum praeceptorem et loannem tibi 
scribere animaduerti, haec mecum cogitans, Hem mihi soli bonae 
foelicitates omnes adeo vsque aduersae esse debent ? vt hoc vnico 
fortunae commodo, opibus summis prestantiori, caream. Nunc 
vero' postquam optime, diis gratia, conualui, non potui non tibi 10 
scribere : licet verecundia et pudor vetuit, attamen amor meus, 
quem erga te gero ardentiss<imum), vtrumque vicit, nec diutius 
silentium agere passus est. Agnouit enim cum tecum viueremus 
tuum innatum candorem, tuam solitam benignitatem omnibus ex 
aequo expositam, maiorem esse quam vt meam impudentiam, 15 
rusticitatcm, meas denique illiteratas plane literas moleste ac 
contempte feras. 

Non te fugiat nos ex animi sententia viuere, ad haec tran- 
quillum in studiiscursum habere, musasltalicas diligenteramplecti, 
te denique ac hospitem humanissimum, immo ac parentem et -o 
praeceptorem, amamus exosculamurque, haud immemores quanta 
hospitalitate, quanta benignitate, ciuanto amore nos olim sis 
prosequutus. Abs te igitur hoc vnicum tlagito. Digneris meae 
taciturnitati dare veniam, nec id adscribere ncgligentiae aut 
obliuioni meae, quod loannem scriptis me anteuertere passus sim ; 25 
nec denique ob hanc culpam me solito amore prosequi cessa. 
Factum haud foret ni morbi iniquitas obfuisset. Ferendum 
equidem fuerat quod vitare non licuit. Etiam atque etiam oro, 
hanc meara epistolam aequo anirao excipe, vbi si quid tuis purga- 
tiss<(irais) aurib<(u.s) indignuni fuerit, tenuitati ingenioli mei, quod 3° 
adhuc stili inopia laborat, ignoscas. Christus te Opt. Max. in 

2718. 6. loanneml Seo Ep. 2658, had written at the same tiino, though 
which suggests that A. Ephorinus his lettor is lost. 


Macrobios annos nobis sanum ac incoluraem seruet, cui me totum 
ac totum commemiatum esse optarim. 

Patauii'9 Septembris Anno humanae salutis 1532 
35 Tibi deditissimus 

Stanislaus Glandinus. 

Omnium quos iSol vidit doetiss. Viro D. Erasmo Kothcrodamo, 
parenti ac preceptori suo omnib. modis colendo. 

2719o72o l^ROM Petp:r Castellanus. 

Leipzig MS. <Freiburg.> 

EE. 180. 17 September 1532. 

[An origiiial letter, autograph throughout. That Petcr CastoUanus was 
at Freiburg appoars not only from his gift of partridgos and from tho invi- 
tation of Ep. 2720. 36-41, but from the fact that he has recently called 
on Erasinus, Ep. 2720. 31. For Castellanus, see Ep. 2213 introd.] 

S. P. Memini, ((uum pene puer audirem tua Colloquia, subinde 
dicere, obseruandiss<irae) D^oraine), ' vtinam contingat aliquando 
vt illum coram loquentcm audiam, qui rae absens absentem tam 
fideliter loqui docet ; tum habunde saturarem aures ac animum 
5 meum viua illa atque avroraTr) (f)covfj, quae tantum picta incompara- 
bilem sui amorera excitat '. lam tum nescio quis bonus genius 
iubebat rae bono esse anirao, illud quidcm difficile esse subindicans 
quod precarer, sed quod haberi posset cum tempore ; tantam 
fidera raihi faciebat de tua humanitate. Quae cura sit erga oranes 

10 haud dubie maxiraa, certe erga rae nihil bene raeritura, prope- 
modura se ipsa vicit. Prestitit mihi non colloquiura raodo, quod 
haud scio an vnquam fuissem ausus sperare, sed epistoliura idque 
avr6ypa(f)ov misit. Neque vero satis amplitudini tuae duo ista visa 
sunt, quin et tertium adiunxisti, quo tibi firmius vincirer, nerape 

15 libellum elegantissiraum. Pro quibus omnibus quantum tuae 
debeam in me beneuolentiae dre avrondrrj ovorj, non tam consilium 
est nunc conari verbis aut re ipsa demonstrare quam animo agno- 
scere. Cuius vtinara aliquando facias periculura ; senties quara 
drexvojg Pctrus a Castello tota vita D. Erasraura araauit. Nihil 

20 opus est verbis ; pulsa quid tinniara, si quando res inciderit quae 
soni mei vsum aliquera desideret. Fortassis sura audaculus quod 
scribam ; sed malo in hanc peccare partem quam non hoc niodo 
testari raeura erga tuam authoritatem aniraum. Adde quod has 
litteras esse volo nva ovyypacf^rjv raei in te officii, quod tandiu pro 

25 raea virili nomini tuo prestabo, quandiu viuam. Deus Opt. Max. 
seruet te diutissime bonis litteris incolumera. Bene vale. 

D<(atum) ex nostro coenaculo ad quintumdecimura Calendas 
octobris 1532. 

Petrus a Castello, famulus tuus. 

30 Vnico totius orbis oculo, Domino Erasrao Rotero<damo). 

2719. 19. o.Texvu>s MS. 

2719. 12. epistolium] The earliest tellanus is of 7 Sept. 1529 (Ep. 2213). 
extant letter of Erasmus to P. Cas- 15. libellum] The Apophthegmata. 

2720] 105 

^■'i^^T^O. To Peter Castellanus. 

De Praeparatione p. 126. Freiburg. 

N. p. 1080: Lond. xxvii. 13 : 24 September <I532>. 

LB. App. 368. 

[A year-date can be assigned, both froin the letter to which this is an 
answer and from the contents of this letter. Erasmus had just finished the 
second edition of the Apophthegmata (1532) and was preparing a new edition 
of the Adagia, which appeared in March 1533.] 


QvoD non statim pro tuis lautissimis, mi Petre, xeniis, sed 
lautioribus literis gratias egi, si forte miraris, tum temporis ge- 
mino grauabar incommodo. Nam ad pituitam quae me permoleste 
discruciabat, accessit noua laborum sarcina, quae vel sola vegetum 
et integrum requireret ingenium. Nani Adagiorum opus mihi 5 
au^i? av parturiendum erat. Qui quidem labor me iam Apoph- 
thegmatum rhapsodia delassatum excepit. Sic datur Erasmo 
respirare. Haec itaque mihi deuoranda sunt, posteaquam memet 
huic ascripsi glebae. 

Nunc igitur quando paulo commodior esse cepit valetudo, et 10 
minus vrget laborum sarcina, epistolam illam, mi Castellane, tuam, 
quam perpetuae tuae erga me fidei beneuolentiaeque velut obsi- 
dem esse voluisti, lubens relegi, non ob id tantum quod mihi, non 
secua atque in speculo, repraesentat raram quandam ac pene 
dixerim fatalem tuam in me pietatem, verumetiam quod Grae- 15 
carum vocum emblematibus picturata testatur te pari studio 
vtranque literaturam amplecti. Quo sane nomine mihi videris 
egregie fortunatus, cui fiorentibus annis tovtovI t6v epcoTa Deus 
immiserit, vt tibi dulcius sit in Musarum virectis obambulare 
quam conuiuiis aleaue bonas horas perdere male. Colloquiorum 20 
opus parum auspicatis auibus genioque sinistro natum videri 
poterat, nisi mihi te, vt scribis, multosque tui similes conciliasset. 
Posteaquam enim, iuxta prouerbium, omnibus placere ne loui 
quidem fatis concessum est, non mediocre solatium est, aliquot 
candidorum hominum emeruisse calculum. Sed vtinam eiusmodi 25 
sit argumentum illud, vt quod, sicuti scribis, arrisit puero, per- 
petuo probari mereatur. Veniet enim tempus, quum tu quoque 
forsitan dicturus es, Non eadem est aetas, non mens. Quid in 
Colloquiis videris nescio, forsitan amor oculis tuis fecit praestigium, 
cui frequenter, vt ait Siculus ille, to. fir] KaXa KaXa TT€(f)avTat. 30 

De nostro congressu non est quod vel mihi gratias agas, vel tibi 
gratulcris. Neque enim Erasmum, sed Erasmi vmbram vidisti. 
Quid enim aliud est yepwv dvrjp tj a/cta «rai ovap ? Verum si tantus 
est amor in me tuus, ornatissime iuuenis, vt iuuet etiam cum 
vmbra colloqui, istius quidera voluptatis scito tibi paratam fore 35 
copiam, quoties erit commodum. Quod si quando possis istam 
si non tragicam, certe splendidam personam quam tibi fortuna 

I. xeniisJThepartridgosmentionod 23. prouerbium] Adag. 1655. 

bolow ; of which Castellanus' letter 28. Non ondem] Hor. Ep. 1. i. 4. 

says nothing. 30. SiculusJ Thcocr. 6. ly. 


imposuit, deponere, et vno Claudio Alberico velut Achate comitatus 
ad pullum simul lacerandum venire familiaritcr, aut etiam inuo- 

40 catus si libet, obrepere, quemadmodum Nasica solet Ennio, iuuaret 
intcrdum tali contubernio repubescere. De perdicibus iam iterum 
raissis habeo gratiam, nec illibenter debeo pro tuo in me studio. 
Nolim tamen te posthac eadem teneri solicitudine, quandoquidem 
corpuscuhmi hoc propc tam aridum est quam est GV(f>ap. Vix iam 

45 fert istarum auium esum. Itaque tura pro dono raeditabar disti- 
chon : 

Lauta mihi, Petre, mittis edulia, sed stomachus deest : 
Vis mage quod placeat mittere, mitte famera. 
Derairor autera quur Apophthegmatum opus octo iustis volumi- 

50 nibus absolutura libellura appellandum putaris, nisi quod arbitror 
hoc tibi dictura ^iAiKrtus- Kal IpcoTLKcjs ixdXXov rj /xetajTi/cai?. Nam 
et quae tenere amaraus vTTOKopiariKwg oro^a^o/xev, vxorculam, filio- 
lam, corculum, solatiohim. Vtinam autem ille libelhis tantum 
voluptatis siraid et vtilitatis adfcrat studiosis, quantura raihi 

55 sudoris attulit. Sunt quibus facile videtur Apophthegraata aut 
Prouerbia scribere, sed libros et Chihadas scribere difficile est : 
qua de re accipe distichon nostrura : 

Perfacile est fateor Prouerbia scribere cuiuis, 
At perdifficile est scribere Chiliadas. 

60 Superest, ornatissirae iuuenis, coraprecari Christura Opt. Max. vt 
ego istara tuam in rae beneuolentiara perpetuo merear. Tu vero 
erga liberales disciplinas ac beate viuendi raagistrara philosophiam 
indies raagis ac raagis incalescas, honestissiraumque .senectuti 
viaticura mature colligas. Quod rae pulsu iubes explorare quid 

65 tinnias, quid opus est exploratore pulsu. quura tu tua sponte 
iaradudum declares tibi in pectore Kadapa Kal xpvad etvat rd dnavra '! 
Habes rursus epistolam non solum avroypaSov, veruraetiara dvro- 
axeSta)? effusam. eoque KaKoypacf^ov. Atque hoc ipsura tibi fortasse 
gratura erit. vt solent araantes neuis amicorum delectari. Sed 

70 desino. Vale. 

Friburgi xxiiii. die Septemb. 

272L,-2.2 From Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f'^. H'. /Freiburg.) 

<Sept.-Oct. 1532.) 

[Epp. 2721-5 t-an be dated approximately- by comparison with Ep. 2728, 
whicli mentions the quarrel about Marius : and by the pubUcation of the 
Epistolae Palaeonaeoi (see 1. 6n), The order in which they stand in the 
Bellaria is plainly chronological. That this group of letters was written 
from Freiburg is proved by Erasmus' invitation to Pelargus to come and 
discuss the matter at dinner.] 


Eqvidem speraueram fore vt alternus araor ac rautua beneuo- 

2720. 38. Claudio Alberico] H. asserit, Tullens. dioc' matriculatcd 

Mayer's Freiburg matriculation 28 June 1532. 

register records that ' Claudius 6g. araantes] Cf. Hor. S. i. 3. 38- 

Albericus, cler. magister artium, vt 40. 


lentia semper auctior sui, vegetiorque euaderet. At quum tu 
amicitiae neruum dimoueris, vereor hanc breui extinctam iri. 
Est proinde quod tecum expostulem, titulo nimirum violatae 
amicitiae. Quid isthoc tandem rei est, inquies. Accipito itaque. 5 
Venio ad bibliopolae officinam. Sciscitor ecquid placeant Floridae 
Erasmi Epistolae (hae iam recenter prodierant). Qui tura mihi 
comes erat Hieronymus Barba Dominicanus, vir neque indoctus 
neque non pius, conteraplatus exemplar, quod tum vnum forte 
vaenum (vt solet) erat expositum, manus admouit, voluit reuo- 10 
luitque paginas : ac tum teraere in locura incidit, quo Augustino 
Mario et Ambrosio Pelargo acceptum refers quicquid est tumultus 
Basileae oborti. Sic se habent verba tua in epistola ad Morum : 
' Erat bona spes rem ad raoderatum statum redituram, sed duo 
monachi, alter concionator in summo, alter apud suos Domini- 15 
canos, excitauerunt nobis hunc turaultura. Illi quidem fugerunt, 
alii vero feriuntur malo.' Age, vir bone, hoccine est amicitiae 
symbolum, imraerentem, imo bene etiam de republica Christiana 
meritum, mendaciis traducere ? 

Quum hoc me in prirais haberet solicitum, ne qua Basileae 20 
oboriretur seditio, quum in hoc (pro mea quidem portione) totus 
incubuerim, vt eiusdem corporis merabra et mutua charitate 
cohaererent et ab vnitate fidei minime in factiones haereticas 
desciscerent ; quum denique quae pacis sunt et concordiae adnixus 
sim persuadere omnibus, qua tu me fronte oborti tumultus facis 25 
autorem ? Fortiter (quod ingcnue fateor) inuectus sum in refra- 
ctarium illura haereticura Oecolampadium, quem vel hoc maxime 
nomine durius coargui oportuit, quod tuendae sententiae, cui 
semel mordicus inhaesit, etiam contra veritatera esset conturaax. 
Quod vt facerem, ea mihi consilii mei ratio constitit. Videbara 30 
pericidum esse vt pestilentissimo dogmate suo et ciuitatem incly- 
tam illara et seipsum perditum iret. Quod quara longe abfuerit, 
exitus ipse probat : vt coraplures dicant, rae non vanum fuisse 
augurem. Haec dum facio, imo dum nihil non facio, dum omni 
(quod aiunt) pede sto aduersus haereticorum dogmata, dum me 35 
capitis quoque raei periculo oppono raurum pro domo doraini, 
dura publice priuatiraque cura hoste manum consero, dum verbis 
ac scriptis errantem admoneo, tumultuarius vidclicct videar. 
Sciui quam te non parum commoueant voces Carporum Principis, 
quas ob id (ni fallor) plenas caluraniis esse seribis quod dicat ex 40 
te natura quicquid est vspiam seditionis et tumultus. Et me ne 

17. fcriuntur malo vidc Addcnda Ep. 2211. 66, vol. x, p. xxiii. 

6. Floridae] Tho Kpistolac Floridac that the letter complaitied of is ' one 

had appeared in Sept. 1531. Tho of the old onea' (ono of the TraXaioi, 

lotter of which Pelargus goes on to not of the veoi), and that Pelargus 

complain was printed there for tho should havo made his complaint 

first time. It was reprinted in tlio earlier, so that tho letter could have 

Epistolae Palaeonacoi in Sept. 1532. been altercd or omitted ; seo Ep. 

Polargus' Floridae may be a slip. 2723. 2qn. 

ErasmuR, answcring liiin (P^p. 2722). 8. Hieronymus Barba] Not known 

clearly tmdcrstands liim to moan tlio to u.s. 

Epistolac Palaeonacoi ; for ho says 13. epistola] Ep. 221 1. 63-6. 


tam putas esse stupidum vt haec tua verba stomachum mihi non 
raoucant ? Tu quara verc, quo item candore, hac me labecula 
asperseris, aliorum esto iudicium. Certe sunt complures, tum ex 

45 ciuitatis primoribus tum. ex Canonicis, qui mihi de huiusmodi 
labori^bus ogcrunt gratias : nec egerunt raodo, verumctiam rctu- 
lcrunt. Proinde demiror, mi Kiasmc, qui ist\ic tibi in animum 
incidcrit. Mihi certe hac in re attcstatur conscicntia raea. Equi- 
dcm vicem meam sat moderate ferrem, susquc deque cahimniara 

50 eam facerem, ni et crudele essct, laesam non vindicare famam, et 
periculum, vt verba tua, apud eos praesertim apud quos nonnihil 
moraenti et pondcris habitura sunt, raihi incommodcnt. 

2"2i27222723 To Ambrose Pelargus. 

PelarguR, Bellaria f*'. H". <Freiburg.> 

<c. Sept.-Oct. 1532.) 


Demiror quid tibi velis. Amici solent raihi laudare quendara 
apud Dominicanos erudite concionantcm. Eura arbitror te non 
fuissc. Nam tuum nomen noucram. Scd quicunque fuit, quid 
habet quod qucratur ? Non statira in culpa est, qui est occasio 
5 turaultus. Sic Christi doctrina et miracula fucrunt occasio mul- 
torum malorura, et Pauli libertas frequenter excitauit turaultus. 
Marium frcquentcr admonui, abstincret a clamoribus in partera 
diuersara. Jd raaluissent etiara Canonici. Primum in te nihil 
dixi, quem puto non fuisse illum, et si fuisscs, certe in te non 
10 intendebatur hoc dictum. Dices oportuisse libere vocifcrari in 
sectas. Ergo bona libertas f uit occasio mali tumultus ? Hic nulla 
cst iniuria. Vellcm audire in quo violarim amicitiae ius. Vale. 

Reperi locum. Is si tc offendit, quur non admonebas antea ? 
Nam est in veteribus Epistolis. Nam alia multa correxi : quas- 
15 dam epistolas totas sustuli. Primum ibi nemo norainatur. Te 
apud Dominicanos concionari nunquam sciui, nisi nunc. Nec ibi 
quisquara culpatur, nisi quod liberiore clamore prouocaueritis 
diuersara partem. Rursum Vale. 

Si placebit a prandio colloqui, licebit. 

27222723. From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f°. H" v". <Freiburg.> 

<c. Sept.-Oct. 1532. > 

ambro. pelargvs erasmo rote. s. 

Pver tuus qui has hodie ad me iara iara pransum iturum per- 
tuht, hoc purgationis literis tuis addidit, a te (ni fallor) instructus. 
Dicebat Basilcae fuisse concionatorera quendam Dominicanum, 
272L 46. demiror scripsijHus : dimiror BeUaria. 

2721. 51. vt] Plainly a slip for ne. E pistolac Palaeonaeoi reprinted irom 

2722. 14. veteribus] The letters in Epistolae Floridae. See Ep. 2721. 6n. 


lesum nomine, quem Erasmus perstrinxerit. Atqui non patiar te 
hisce nugis mihi Qblinere oculos. Video sane quem petas. Nullus 5 
illic erat lesus, quum obortus est tumultus. Hic tecum statuas 
oportet, vtrum lesum illum (nam satis noui hominem) his adnu- 
merari velis, qui loco adhuc haerent, ac malo feriuntur, an iUum 
ipsum esse, quem dicis vna fugisse cum Mario. Enimuero quum 
vtrunque falsum sit, satis apparet te fucum nobis hac artificiosa 10 
dissimulatione voluisse facere. Neque enim clam te esse potest, 
neminem alium apud Dorainicanos tum concionatum fuisse, praeter 
vnum Pelargum, qui tum scriptis, tum sacris concionibus negotium 
Ocolampadianis exhibui : id quod te minime latuit. Qui autem 
consistit, quod dicis me non notari, etiamsi maxime ille fuissem, 15 
quem tua taxat epistola? In Epistola ad Carporum Principem, 
negas eum dare occasionem, cuius bene dicta rapiuntur in occasio- 
nem : quod ita habere nec ipse inficias eo. Quur igitur ego prae- 
stitisse dicar occasionem tumultus, imo excitasse tumultum, qui 
ab officio Ecclesiastae ne latum quidem digitum discesserim ? 20 

Quanto igitur rectius concitatae seditionis culpam reiecisses in 
aduersarios, haereticos nimirum et schismaticos. Nunc cum in 
orthodoxos culpam mauis reiicere, vide num periculum sit vt ab 
haereticorum parte potius quam orthodoxorum stare videaris. subleuat quod in Epistola neuter nominatur, posteaquam 25 
nullus est nostratium praesertim, cui non perspicuum sit, quos 
illic petas. Veteres Epistolas tuas diligenter quidem, vt si quis 
alius studiosorum, legi ac religi : verum hanc nusquam in Episto- 
larum Farragine inuenio. Certe tempus datarum literarum, annus 
videlicet vicesimus nonus supra millesimum quingentisimum, 3° 
palam arguit hanc non esse in veteribus, quas nimirum constat 
longe antea procusas, quam haec aederetur. Sed enim olfacio 
tandem, quo consilio istiusmodi comminiscare nugas. Valebis. 

27242725 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f". H^ v». <Freiburg.> 

<c. Sept.-Oct. 1532.) 


Oro te Ambrosi doctissi. vt remittas mihi opera beati Augustini, 
quae tibi commodato dedi. Nam aliquoties iam incidit, vt mihi 
illis fuerit opus. Multa illic notaui, et hic nouus Index mire ieiunus 
est. Nil per illum possum inuenire. Repetissem ante duos menses, 
sed distuli, quod suspicarer tibi fore illis opus ob disputationes 5 
tuas. Quibus felicitcr peractis, reuoco ad vsum meum, non magno 
tuo incommodo. Excusus Lutetiae Augustinus minimo emitur. 
Bene vale. 

2723. 16. Epistola] Sco Ep. 1634. the Marius incident. wluchbolongs to 

69-76. 1529. But Farrar/o isporhnpsanothcr 

29. Farragine] If the referenco is slip of tho pon— Pclargus niay have 

to the Farrago noua Epistolarum of nicant ihcOpus Epistolnrum of 1529. 

15 19, that collection could of courso 2724. 7. LutotiacJ Tho ChevaUon 

not have contained any refcrcnco to edition. 


2'24272o. From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f". H' v°. <Freiburg.> 

<c. Sept.-Oct. 1532.) 


In literis tuis, quibus Augustinum (quem iampridem meum 
factum arbitror) repetis, subodoror nescio quid pertinacis offen- 
sionis tuo obhaerere stomacho. Sed scilicet hoc tibi mouisse 
bilem audio, quod lucubrationes tuas deiecerim minorisque fecerim. 

5 Sane non nego ita me ad primum eius Epistolae, in qua me 
notas, conspectum, ira percitum, vt propemodum decreuissem me 
nunquam legendis lucubratiunculis tuis admoliri ocuhira. Atque 
eius animi mei tum forte significationem aliquam tribus (quod 
aiimt) verbis dedi. Sed enim qui dicit nil propius factum (juam 

10 vt tuis abstinere lucul)ratioiiibus proponeret, is certe nondum 
proposuit : nec qui iam obtirmauit animo, abstinere libris vnius 
cuiuslibet autoris, statim lueubrationes ipsas minoris habet. 
Mihi nihil tum decretum erat, et de vigiliis tuis scm])er magnifice 
sensi, etiamsi non omnia tua hactenus placent, vt album illis eal- 

15 culum addendum arbitrer. Qua ergo fronte retulit siue famulus, 
siue discipulus tuus, lueubratiunculas tuas minoris a me habitas ? 
Quod si maxime tale aliquid excidisset quale solet subiracundis 
ingeniis, certe non putaram te (quae tua est modestia) ob amaru- 
lentius verbum, quod impotentioris animi forte extrusit impetus, 

20 tantum concipere storaachi, quantum concepisse te sentio. Sed 
agedum, hic tuum, mi Erasrae, animum appello, vt tecum 
reputes vtrius quaerela sit aequior, vter alteri iustius succenseat. 
Certe a te insigniter offensus sum, atque etiara prior. Attaraen 
quod ad rae quidera attinet, abolitum abstersumque ab vtriusque 

25 animo cupiara quicquid est amarulentiae et siraultatis, quod adhuc 
forte haeret. Id tura ex re, tum ex honore vtriusque nostrum 
fuerit. Bero (qui illius est candor, quaeque in vtrunque bene- 
uolentia) vehementer dolet datam esse causara. Tamen iubet 
tranquillo esse animo, se curaturum vt, sublata quaeque illa tan- 

30 dem est siraultatis nubecula, pulchre inter nos conueniat. Quod 
ei rae facturum perlubens recipio, sed ea tamen lege, vt tu in vna 
quapiam Epistolarum tuarum, honorifica nominis mei raentione, 
sartam tectamque praestes faraam meam. Me certe affeetus amaru- 
lentius effusi vehementer poenitet. Quaeso te j)er Christura, ignosce 

35 si quid hac parte peccaui. Ego nihil in rae desiderari patiar quod 
ad instaurandam fouendamque concordiam pertinet. 
Bene vale. 

Sub horam pomeridianam, si dabitur, te conueniam. Est enira 
quod tua quoque referat scire, quod ipsum tamen in colloquium 

40 reseruare praestiterit. Rursum vale. 

22. iustius seripsi^nns : instius Bellaria. 

2726] 111 

27262830 To Charles Blount. 

Adagiorum Opus, 1533, p. 989. Freiburg. 

LB. ii. II 10. I October 1532. 

[A letter to Mountjoy's eldest son, whom Erasmus liad associated with 
his father in the dedication of the seventh edition of the Adagia in 1528 
(see Epp. 2022-3, cf. Epp. 2215. 21-4. 2295. 24-7). This lettcr is printed in 
the eighth edition (Basle, Froben, Mareh 1533) before tiie 488 additional 
adages. See Ep. 2773 introd.J 


ToTivs operis nuncupationem tibi proxiraa aeditione com- 
municatam, Iuueni.s ornatissime, pater adeo non moleste tulit vt 
maiorem in modum gauisus sit hoc ceu calcar additum ingenio 
tuo, licet vltro in musarum campis haudquaquam instrennue 
currenti. Vir prudens iuxta ac pius, praeclarum lucrum interpre- 5 
tatus est, habere te consortem atque aemuhim in hoc bonorum 
genere, quod communione crescit verius quam minuitur: et in 
tantum non existimat suis commodis quicquam decessisse vt feli- 
citatem suara iudicet praeclare conduplicatara, si virtutes quibus 
ipse non vulgariter expolitus est conspiciat in filium propagatas. 10 
Hanc igitur operis accessionem, adeo magnara vt per se iusti volu- 
minis instar haberi possit, visura est proprie tuo dicare nomini, 
quo simul et tu curras alacrius, et ille gaudeat impensius : quippe 
qui pro sua singulari in te pietate parique modestia hibentius 
fruitur tuis bonis quam suis, imo magis ea ducit in suis bonis 15 
quae cernit in filio eifiorescere quam quae in sese agnoscit matu- 
ruisse : nara animi bona seniura nesciunt. Macte istius anirai 
esto, iuuenis egregie : vrge quod coepisti : perge indies et optimi 
parentis augere gaudium et tuam ipsius felicitatera oranibus 
nuraeris absoluere. Id perficies, si ad doraesticum archetypum 20 
studia tua componens verara pietatem cura eruditione liberali 
coniunxeris, et si nec generis claritas nec fortunae indulgentia nec 
aulica consuetudo nec vxoris charitas nec liberorura cura distrahet 
aniraura tuum a philologiae coraraercio. 

Hic si quis obiecerit, nec humanum ingenium nec teraporis 25 
angustiam tot siraul negocia capere, quaeso vt tecum rationcm 
subducas, quanta vitae pars aliis pereat in chartarura lusu et alea, 
quantoc{ue rainorc dispendio, raaiore voluptate, maiore denique 
fructu, tem})us hoc transigatur in lcctione bonorum autorura. 
Totum itaque, rai Carole, parentem fac exprimas, hoc vno cx- 30 
cepto, quod ille fere a coena ad noctem vsque concubiam solitus 
sit immussare libris, vt saepenumero miratus sim id illi citra vale- 
tudinis offensionem ccssisse. 

Haec scripsi gemens ac raoerens totusque raihi displicens, quod 
certura audis.sera incoraparabilem illum heroa Guilhelmum Vara- 35 
mum Archiepiscopum Cantuariensem vitara coramutasse morte, 
imo vt mclius dicam, ex hac vitae vmbra in vcram immortahMn(jue 
vitam emigrasse. Meam deploro vicem, non illius. Is mihi crat 
vere sacra ancora. Inieramus inter nos foedus owanodvriaKovToiv , 

35-6. Varamum) t-i2 Aug. 1532. 39. avva-nodvr]aK6vTwv\ Ct. Epp. 1034. 

328, 2136. 59. 


40 promiserat comraune sepulcrura, nec dubitabam quin ille, licet 
annis quatuordecira raaior, mihi superstes esset futurus. Certe 
nec senectus nec raorbus illum nobis aderait, sed casus infelix, non 
tam quidera illi quam studiis, quam religioni, quam regno, quara 
ecclesiae : tanta erat hominis pietas, tanta in consiliis prudentia, 

45 tanta in iuuandis oranibus benignitas. Nunc illa coelestis aniraa, 
pro bona semente quam hic fecit, mossem apud Christura opimam 
raetit. Ego interira semianimis hic hacrco, promissac fidei debitor, 
quara, nisi rae fallit mentis praesagiura, breui sura exoluturus. 
Pactio videri poterat comitatis, sed res claraat serium fuisse 

50 conuentum : adeo morte illius coUapsus est animus, nec vUis 
auocamentis erigi potest : sed ipso etiara tempore, quod acerbissi- 
rais doloribus solet raederi, vulnus hoc magis ac magis incrudescit. 
Quid raultis? Appellari me sentio. Coramori iuuabit hic incom- 
parabili et irrecuperabili patrono, modo per Christi niisericordiam 

55 illic liceat ei conuiuere. Praeclarura ille sidus fuit ecclesiae, nunc 
praeclarius accessit coelo : vtinam mihi contingat veluti rainutam 
stellulam adiungere soli raeo. 

Haec coraraemoratio non meo tantum dolori data est, sed tua 
quoque referre iudicaui Praesulis oraniura facile laudatissimi me- 

60 moriam refricare, quo studiosius ad geminum exemplar studia 
vitaraque tuam coraponas, patrem et paternum amicum. Bene 

Datum apud Friburgum Brisgoae, Calend. Octobribus, Anno 


2727. From Germanus Brixius. 

Chrysostomi Homiliae (1533) p. 10. Paris. 

I October 1532. 

[A complimentary letter printed in Diui loannis Chrysostomi in epistolam. 
diui Pauli ad Romanos Homiliae octo priores, translated by Germanus Brixius, 
Basle, H. Froben, and Nic. Episcopius, March 1533. The letter was reprinted 
in the Chevallon Chrysostom, 1536, vol. iv, f. z^'°.] 


PosT varios rov /SaatAeto? tov rj^erepov maeandros, quorum ego 
bonam partem .sequi priuatae cuiusdam rei causa coactus sum, 
Lutetiam quurareuertissera, commodum mihipraestofuitPhilippus 
Montanus ; quum et alioqui cogitarem de adeundo aut certe accer- 

5 sendo ad me homine, vtpote abs quo edoceri auercra rd Kara. ok 
TTavTa. A nullo enim alio nec verius nec copiosius res tuae omnes 
renunciari nobis solent. Is nobis quum diceret audiisse se Chry- 
sostomi homilias eas, quas iam latinas fecissem, maiorem in modum 
a Frobenio tuo desiderari, quererer autera ego apud eum grauis- 

10 sime de eo codice quem tu ad me corruptissimum misisses : mihi, 
si nominis mei integritati consulere vellem, haud sane commit- 

2727. 8. modum scripsimus : modo Chrys. Hom. 
2121. 4. Montanus] See Ep. 2065 introd. 


tendum vt quod verteram, publicarem : alium porro codicem a 
Roma expectare, cuius auxilio lacunas eas complerem, quas quidem 
iis in locis reliqueram quae sine dubio in tuo codice sic viciata 
mendosaque erant vt ad ea restituenda non <tam) alio Aristarcho 15 
quam ipsomet Chrysostomo autore opus esset : sed hoc ipsum 
dum sic quererer, nunciat ille nobis hic tandem venire idem illud 
Chrysostomi opus, Veronae typis Graecis excusum ; cuius mihi 
copiam fieri quum magnopere me cupere indicassem, ecce tibi 
Montanus euestigio ad me opus ipsum perfert. Ibi ego nihil 20 
cunctatus ad loca aliquot ex eorum numero confugio quae, rautila 
mihi in tuo codice reperta, alias stellulis notaueram, alias obeliscis 
confoderam, ac propter quae (quum innumera ea essent) operis 
versionem properaodum des]5erare coeperam. Quae loca quum 
bona quidem ex partc in Veronensi codice sana atque integra 25 
comperissem, coepi ipse statim mei miserescere, hoc est sudorum 
laboruraque eorum quos ego anxie me torquens locis illis per me 
restituendis toto hoc anno hauseram. Porro autem Montano 
ipsi fidem feci, quam sit codex non solum tuus, sed et Veronensis 
quoque- corruptus, vt necesse mihi sit fidelius exemplum expectare. 30 
Ad id spero, quod ante dixi, Roraanam bibliothecam auxilio raihi 
fore ; id quod nobis per literas pollicitus est Augustinus Tri^u^ultius 
Cardinalis, vir (quod tu non nescis) inter praecipua seculi huius 
ornaraenta numerandus : alioqui ne tute quidem, si bene te noui 
(vt maxime etiam Frobenii tui comraodis faueas), autor, puto, mihi 35 
fueris aeditionis nostrae inter tot codicum raendas atque errata 
praecipitandae, praesertim in tanta horainum inuidentia ac praui- 
tate, in tanta ingeniorum malignitate ac peruersitate, in tanta 
linguarum raordacitate ac virulentia. 

An non vides, obsecro te, Erasme optirae, quot maleuolorum 40 
voculis, quot viperarura venenatis sibilis, qiiot laetalibus aspidum 
morsibus obnoxios sese praebeant, qui vel eo vno nomine aliquid 
scribunt aeduntque vt studia ipsa literarum pro sua virili adiuuent, 
sicubi forte vel tantillura dorraitantes de curru, quod aiunt, lapsi 
fuerint ? Dic raihi, bona fide, quoturaquenque hodie esse putas 45 
qui ad aliena scripta legenda non magis carpendi quid suggillan- 
dique quam laudandi approbandique animo feratur ? Talis est 
hodie multorum improbitas (vt ne quid grauius dicam) vt quae 
etiam proborum doctorumque calculum mereri possint ea Hippo- 
nacteo, quod aiunt, praeconio Zoili insectentur. Etenim eo sunt 50 
illi ingenio praediti vt, apcs imitari quum praestaret (quod vetus 
verbum lano Lascari, praeccptori in Graecis meo, identidem in ore 
esse solet), quarum natura quidem ea est vt legendis hortorum 
pratorumquc flosculis aduolent, tamen venantes vbique quod car- 
pant muscas potius sibi imitandas proponant, quae ipsac hidceribus 55 
exugendis famelicae ac raolestae praesto adsunt. Eos certe ho- 
mines, si hominura tamen, ac non potius pecudura noraine digni 
sunt, solet amicus quidam noster, in paucis doctus, railitura eorum 

18. excusum] Giberti's cdition : sce 49-50. Hipponacloo] Cic. Epp. 

Ep. 2340. 2n. Fam. 7. 24. i. 

32. Triuultius] See Ep. 2405. 37^. 
452.10 I 


similes lepide admodum dictitare quos Memnon, quo tempore 

60 bellum pro Dario rege aduersus Alexandrum gereret, dum conuicia 
petulaiiter in Alexandrum iacientes comperisset, hasta percussisse 
fertur, ' Ego ' inquiens ' vos alo, vt cum Alexandro cominus de- 
pugnetis, non etiam vt in eum eminus probra iaciatis '. Sunt 
enim, sunt ii ipsi, quos dico, vitilitigatores tales certe vt maledi- 

65 cere tantura norint, cum aduersario pedem conferre non ausint, 
iidem (vt cum Chrysostomo hoc meo loquar) Tal? xra/cr^yopiat? 
XaipovTe? jjLdXXov 7) rolg iyKOJiJiLOLz erepoi : vt nihil hic de nouo quo- 
dam hominum nostratium sodalitio agam, quos equidem mirari 
satis non possum, qui quum voluptates diebus ac noctibus sic 

70 persequantur vt in illis studium omne addicant suum, vnde fieri 
neccsse est, omnium infantissimi vt sint, tamen alieni ingenii 
commendationem si quando audiunt, inuidentiae morbo victi, 
haudquaquam ferre possunt. Mirantur etiam, beili homines, qui 
fieri qucat vt qui apud eos a doctrina vel Graeca vel Latina, 

75 denique ab ingenii laude aliqua, commendatur, talis euadere 
potuerit qualem illum euasisse audiunt ; haudquaquam repu- 
tantes, sic eloquentiam ac doctrinara labore atque exercitatione, 
vt infantiam inscitiamque somnolcntia atque inertia parari. 

Itaque tametsi ipsum Homiliarum opus pene totum iam verti 

80 (cuius item rei Montano per me fidem factam esse volui, ostensis 
illi schedis meis omnibus), tamen antequam illius aeditionem a 
nobis exire patior, expectabo, num alicunde castigatius exemplum 
nancisci adhuc possim. Quam enim ZTrdprav eXaxov, hanc ego 
modis omnibus, tura pro illius, tura pro mea ipsius dignitate 

85 exornare volo. Crede mihi, Erasrae amicorum optime, tam exi- 
miura atque excellens est, tam doctum atque elegans, tam rarum 
atque absolutum, tam Christianum atque adeo tara diuinura 
Chrysostomi opus hoc vt praeclare admodum cum eo actum iri 
crediderim, cui veluti diuina virgula datum hoc fuerit vt vel toto 

90 decennio ipsum opus, quod dico, Latio a se donatura in vulgus 
d^iws re Kal d^cop.^rcos aedere possit. Mihi sane Socratis illud 
apud Platonem seraper arrisit, Kpelrrov hrj apnKpov eu -^ ttoXv /X17 
iKavcos TTepdvai. Quanquara ad eam ipse aeditionera decennium 
non postulo : maturabimus sicut par congruensque erit. 

95 Interim, donec totara aeditionera profero, vt lectori laboris 
nostri specimen, veluti gustum, praebeamus, horailias octo priores, 
tum Graecas per Chrysostomum, tum Latinas per me, quartam 
totius operis partem, te et hortatore et auspice publicamus. Tuum 
erit vigilias has nostras a sycophantarum obtrectatorumque morsi- 
100 bus, si qui forte existent, defensitare. Bene vale et me, vt soles, ama. 
Lutetiae calendis octobris M.D.xxxii. 

92. Tla.tonem scripsimus : Vlatonis Chrys. Hom. 

59. Memnon] Arrian, Anab. i. 12. 83. iTTrapTav] Adag. 1401. 

66. Taij KaKtiyopiais] We have not 92. /cpeiTTovJ Theaet. 187E. 

been able to trace the quotation. 

2728] 115 

2728. To JoHN Choler. 

Zofingen MS. P. 14. 1.9 (a). <Freiburg.> 

O^ p. 109: O-. p. 246: Lond. XXX. 59: 5 October 1532. 

LB. 1233. 

[An original letter, autograph throughout, but written rapidly, so that it 
is sometimes difficult to read : preserved with Ep. 2906 in the eollection of 
autographs formed by the Protestant theologians, Wolfgang Musculus 
(8 Sept. 1497 — 30 Aug. 1563) and his son Abraham (1534-159O. at Berne, 
finally arranged and bound up in two volumes by Abraham'? son Wolfgang 
(born in 1556) in Jan. 1620, and now in the Town Library at Zofingen in 
Canton Aargau (P. 14. i and 2). The address-sheet is missing, but the head- 
ing given by Merula in O^ no doubt represents its content ; for the connexion 
with Ep. 2814 makes it probable that this letter was written to Choler. 

Other letters in the Muscukis volumes (2. 51, i. 142, 2. 58) show how the 
letters came to Merula and account for the numerous errors in the text of O^. 
The celebrated Leiden antiquary, Bonaventura Vulcanius (30 Jan. 1538 — 
9 Oct. 1614), son of Erasmus' friend (cf. Ep. 2460, introd.), after spending 
some years in Spain, matriculated at Basle in 1575-6; and from there wrote 
on 8 Nov. 1576 to Abraham Muscukis, of?eringto communicate an unpubhshed 
Consultatio of Cassander, which he possessed in autograph. In a postscript 
he added : ' Si quid praeterea Epistolarum Erasmi nancisci potes, rogo te vt 
nobis communices. Passiin enim conquirimus ahas, vt in vnum volumen 
redigamus. Quam ad rem D. Gryneus et Frobenii me iuuant.' With this 
request Musculus comphed, and on 2 April 1577 Vulcanius sent the letters 
back : ' Redeunt itaque ad te veluti postliminio Erasmi et Phihppi epistolae : 
quas vt tu merito inter Kei/xT^Am habes, ita ego eas dihgenter transcribi curaui, 
editurus ahquando cum ahis quas habeo et Friburgo expecto, si typographum 
inuenero'. In 1578 he returned to Leiden as Professor of Greek ; and in 
1606, when the Vita Erasmi (O^) was in hand, he contributed the letters 
which lie fiimself had cokected (see Merula's prefaces, O^, ff. **, *+v°.). It is 
easy to suppose that when he borrowed the MS.s. from Musculus, the address- 
sheet of this letter was extant : but that before tho volumes were bound up 
in 1620, it had disappearcd. Evidently his copyist was neither skikul nor 
accurate ; and Merula himself no doubt never saw the originals. For other 
MSS. collected by B. Vulcanius, see Epp. 17 introd., 1485 : why tlie latter was 
not printed by Meruia in O^ is not ciear. 

I have not been able to trace how the originals passed from Choler's hands 
into the Musculus Collection. P. S. A.] 

S. P. Nec ex tuis nec ex aliorum litteris hactenus scire potui, 
an fasciculus ille, qui continebat epistolas ad loannem Paungart- 
nerum, ad filiura illius, ad Antonium Fuggerum, ad Anselmum et 
Viglium et alios nonnullos, sit redditus. Magna nunc in hisce 
rebus perfidia. 5 

Nuper Basileae monachus quidam septuagenarius duxit vxorem 
monacham, et paulo post famulam fecit. 

In ciuitate quadam (Zoest opinor dicitur, equalis Argentorato) 
ditionis ducis luliacensis, Lambertus Campester, qui olim Lutetiae 
aedidit Colloquia raea velut a me emcndata, persuaso typograplio 10 
rem csse vendibilem, et sub nomine meo praefatus, et admixtis 

1. S. P. a LB : S. Lond. 2-3. a Lond. : Paumgartnerum O. 4. nunc a : 
autem O. 6. septuagenarius a LB : sexagenarius Lond. 8. Zorst O. 

2. fasciculus] Probably tho packet 2783. 57^. 

of letters sent in July 1532, of whi(!h olim] In the letter to Botzheim, 

only Ep. 2681 to Bembo, Ep. 2682 to vol. i, p. 9, 1. 38, the alleged bogua 

Viglius, and Ep. 2683 to J. G. Paun- CoZZo^Mie.s-issaid to havo boen printed 

gartner are extant. ' nuper ' in 1524. 
9. Camposter] Seo Epp. 1581. 41311 


per totura opus miris erableraatibus, quibus meipsura accusabam, 
omnia plena scurrilis cuiusdam stoliditatis, quo peracto fugit 
Lugdunum ; et simulans se summum P^rasmi amicum, repperit 

15 patronum, cui raox suffuratus trecentos coronatos fugit, et in fuga 
deprchensus est inter aliquot puellas, suffigendus in crucem, nisi 
sacra cucuUa Dominici seruasset eum : is, inquam, multis aliis 
flagitiis ac scelerihus designatis, tandem in ea ciuitate excussa 
cuculla docet Euangelium, hoc est meras seditiones. Idem est 

20 Anabaptista. Dux petiit vt hominera eiicerent. Responsum, se 
non posse carere suo ecclesiasta. Et ista pestis serpit indies. Ac 
minimum abfuit, quin in Angliara irrumpcrent, hoc est tyrannidera 

Basileae in locum Oecolampadii surrogatus est Myconius, homo 

25 ineptus, ct (piondam ludi magister frigidus. Demiror, quid spe- 
rent, aut quid sibi proponant raagistratus. p]go nihil video, nisi 
funestum exitum. ^NIoliuntur manifestam anarchiara, vt improbis 
liceat quod libet. 

Principes tandem cogentur extremis vti remediis. Scis, opinor, 

30 Morum meum impetrasse ab humanissimo Rege, vt grauissimo 
Cancellarii munere exoneraretur. Luterani iactant illum iure 
depositum. et suffectura illi quendara nobilem, qui statim quadra- 
ginta Euangelicos liberarit a carcere, quo ]Morus eos detruscrat. 
Habent suos veredarios, per quos nihil non explorant. 

35 Sperabam illos, clade Luceriana doctos, reuocaturos sese ad 
statum aliquem tolerabilem. Sed moliuntur duriora prioribus. 
Basileae renouarunt suas constitutiones. Negant se quenquam 
velle cogere, sed si quis alibi acceperit Eucharistiara, multabitur 
libra ; si iterum, duabus : si tertio, quatuor : si ciuarto, exiliura. 

40 Et hoc non est cogere. 

Quid Luscinio acciderit nescio, sed nuper apud Cartusianos in 
conuiuio dixit, Erasraum esse nebulonem, et omnes qui legunt 
ipsius libros fieri nebulones. Instigatus est, vt opinor, a Pelargo 
Dominicano, qui multis beneficiis a rae affectus, quum dare desiis- 

45 sem, degiistato hominis ingcnio, tentauit mecura agere iniuriarum, 
quod in epistohx quadam Floridarum ad Morum incssent hec 
verba : Hunc tumultum nobis excitarunt duo monachi, quorum 
alter concionabatur apud summam ecclesiam, altcr apud domini- 
canos. Et illi quidem f ugerunt, nos autera malo ferimur, etc. Quum 

50 omnes deterrerent ab agendo, supplex petiit eleeraosynam, et dedi. 

14. reperit O. ig-20. Idem est Anabaptista add. a. in marg. : om. O. 
20. Responsum a : Responderunt O. 27. aiapx>-a.v 0. 29. Scis a : 
Sed O. 31. iure a : vere O. 33. libcrauit O. 35. Luteciana O^ : 
Lutetiana O^. 3S. si add. O. 39. exilio O. 

15. patronum] Mentioned again, is an odd designation of it whicli per- 
without name, in Epp. 1655. 14-15 plexed Merula. 

(where he is called ' protonotary '), 37. constitutiones] See Ep. 2519 

16S6. 55, 1697. 86. introd. 

24. Myconius]See Epp. S61 introd., 41. Luscinio] If hehad been primed 

2613. 63-4. by Pelargus, lie had presumably been 

32. nobilem] Sir Thomas Audley. in Freiburg again in Sept.-Oct. 

35. clade Luceriana] The battle of 43. Pelargo] See Epp. 2721-5. 

Kappcl seems intended, though this 49. malo ferimur] Cf. Ep. 2721. 17. 

2728] TO JOHN CHOLER 117 

Si saccarum vobis petitur e Francfordia, iam illius mihi prouidi. 
Sed est quale solet mitti in Germaniam. 

De famulo ne sis anxius, nisi forte obtigerit idoneus. Nam 
Gallum habeo iidelem, et alterum aeque fidelem emendaui in 
Angliam, in Nouembri rediturum. Sed neuter bene scit Germanice. 55 

Polyphemus, quum isthinc discedcret, noluit quenquam scire 
quo iret. luit autem recta ad Luterura et Melanchthonem ; ac 
litteris comracndatitiis onustus, venit ad loannem Saxoniae du- 
cem,fingens se esse famulura et intimum araicura Erasmi. Magni- 
fice tractatus est aliquot menses. Tandem aljeunti Dux dedit 6o 
elegantem cquum et aureos quadraginta. Inde Coloniam. Illic 
apud Tielraannum, summum amicum meum, potauit aliquot 
menses. Post huc venit, futurus custos doraus meae. Egoextrusi 
ilhim in legationem ad Ratisbonara : illic bibit sex hebdoraadas, 
et extorsit raultura pecuniarum. Ratispona rediens obiter inuisit 65 
episcopum Augustensem. Ab eo extorsit equum et coronatum. 
Decreuerat cum suo claudo equo coramorari in edibus meis. Equum 
exclusi, ipsum exceptum decem fermc dies dimisi non adraodum 
volentem. Vohiit adire Angliara. Dissuasi. Deinde Poloniam. 
Ita rediit Coloniara, vnde discessit cum pessima gratia Tielraanni 70 
hospitis, qui dicit niulta foeda illic de eo spargi. Venit Franc- 
fordiam cuni litteris meis, petiturus Poloniam. At ego curaram, 
vt litterae committerentur negotiatori. Hoc vbi vidit Polypheraus, 
rediit in Hessiani, et petit coraraendationem Cancellarii Ducis, qui 
syncerissime me amat. Res illi nebuloni rediit ad incitas ; nec 75 
dubito quin breui sit habiturus miserum exitum. 

Non dubito quin Conradus Heresbachius fuerit apud te, per 
quem scripsi paucis. Is per quein promiseram scripturura fusius, 
mutato consilio repetiit Flandriam. luuenis doctus ac raei studio- 
sus ; sed vereor ne sectarura contagio infectus. Hoc isti agunt, 80 
vt litterae cuni sccta aut stent aut cadant. Basilcae instaurant 
Acaderaiani scilicet. 

Gurapcnbergius niihi videtur homo sedulus ac simplex. Suspicor 
esse negotium de c^uo mihi scripsit Card. Caietanus, vt pauca 
quedam in scriptis meis explicarem. Respondi me lioc agere, et 85 
si quis ostendat vera errata, me non defuturum officio hominis 
Christiani. Est quidara mirificus artifex scelerum, qui molitur 
Erasmo exitiura, et tamcn se siraulat summum amicura. Et si 
quera ad Gurapenbcrg raitterera : quid tum postea ? Si tibi 
commimicauit arcana, pcr te scire possum. Res est non magni 90 

54. amaiulaui O. 65. Ratisbona O. 66. episoopuni a : ipsum O. 

67. meis aedibus O. 70. deccssit O. 73. videt 0. 74. petiit O. 

79. mei a : veri 0. 86. quis a : quao O. 89. Cumpenbergiinn O. 

54. GallumJ Cognatus. Clcves. Ho would appear from Epp. 

altcrum) Quirinus Hagius : for 2736. 13-14, 2753. i, to have gonc on 

hiserrand to EnglandseeEp. 2741.811. to Italy at this time. Tho letter he 

56. Polyphcmus) For his move- carried to Choler is not extant. 

ments sco Ep. 2649. 26n. 78. Is] Probably Joachim Mar- 

74. Cancellarii] Jofiann Feige. tinius, see Epp. 2703. 7n, 2799. 

77. Hcresbacliiusj Hc had visited 85. Rcspondi] Ep. 2690. 

Erasmus in Scpt . to consult hiin 87. quidam] Perhaps Alcandcr, cf. 

about thc Ordinatio of tho Duke of Ep. 2738. 14. 


irapendii. Fautores pii moliuntur vindictam. Nara Sepulueda 

fatetur in suis ad rae litteris, se per illos fuisse corapulsura addere 

quaedara libeilo suo atrociora quara vellet. Moliantur quae veliut, 

non taraen efficient vt me sectis adiungara. Scripsi libere ; an 

95 hic nuncius certus sit, nescio. Vale. 

5 die Octobr. 1532. -r, r> i. x 

'^ ^^ Erasmus Rot. tuus ex animo. 

Ornatissimo viro D. loanni Cholero, praeposito Curiensi. 
27012729. From John Genesius Sepulveda. 

Sepuluedae Epistolarum Lib. 7, 1557, f". A' v". Rome. 

Sep. E. p. 79. 15 October 1532. 


AccEPi literas tuas Romae pridie Idus Octobris Friburgi dcclmo- 
sexto Calendas Septerabris data ; quo rainus videlicet derairarer 
meum libellum tam sero ad te fuisse perlatum; in quibus quod 
scribis te consultius arbitrari ad eum non respondere, ne inter 
5 nos dissidium excitetur, prae te fers egregiara quandam humani- 
tatem et sapientiam, qui nolis otium nostrum ab studiis vtiliori- 
bus auocatum molestis contentionibus contcri, eisdemque parum 
fructuosis. Quae tui consilii ingenua professio dici non potest 
quam grata raihi fuerit atque iucunda. Quid enim mihi aut 

10 grauius poterat aut molestius accidere quara eo detrudi vt cogerer 
cura Erasmo, quera velut aetatis nostrae lumen suspicio, simuL 
tates inuitissimus exercere ? Quanquara istius aequitatis animi 
tui spem certara nobis fecerat non modo perspecta prudentia tua, 
cuius non erat raeura officiose factura in diuersum interpretari, 

15 sed etiara epistola, qua nuper Thoraae Caietano Cardinali scri- 
psisti te sponte quidera tua, sed ipsius auctoritate confirraatura, in 
eam potissimura curam incumbere vt oranibus tuis libris reco- 
gnitis horainum etiam morosorura de te querimoniis sine conten- 
tione satisfaceres. 

20 Quod opus vt vrgeas, quanquam, vt video, hortatore non eges, 
tamen pro mea in te singulari beneuolentia et obseruantia ego 
quoque te iterura atque iterum oro et precibus omnibus obtestor : 
vno siquidem facto (crede mihi) silentium irapones obtrectatoribus 
tuis et a bonis omnibus egregiam laudera assequeris et, quod 

25 raaxirae conuenit tuae pietati, firraior ipse iuxta Pauli praeceptura 
infirraiorura imbecillitates sustinebis. 

Quod vero pertinet ad Stunicae annotationes, iam Inachi Men- 
dozae Cardinalis iussu decerptas omnes et tibi missas ad tuas 
raanus peruenisse puto. Huic enim, cum Romam peruenisset, 

30 ipsarura coraraentarios retento exeraplo tradidit Quignonius Car- 
dinalis cum caeteris Latinis libris- eidem ab Stunica legatis. Itaque 
praesul optimus et tui percupidus meo labori consuluit, quem ipse 
taraen, vt tibi raorem gererem, perquara lubens obiissem. 

2728. 93. velint O : velim a. 98. Ornatissimo . . . Curiensi add. O. 

2728. 92. litteris] Ep. 2637. 13-16. 27. Inachi] See Ep. 2705. 

2729. 15. epistola] Ep. 2690. 


Vale, mi Erasme, tibique persuade me tui esse studiosissimum, 
et siquid mea opera studium ac diligentia praestare poterit, me 35 
tua causa nihil non esse conaturum. Vale. 

Roma Idibus Octobris. Anno Christi nati 1532. 

2730. From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VP. 73. 25. <Basle.> 

19 October 1532. 

[An autograph rough-draft, much corrected and the end several times 
rewritten, followed in the ms. by notes on the Adagia, evidently suggestions 
for Erasmus, drawn some from the lawyers and others from the classics.] 

CvM adagia a mie tumultuaria lectione adnotata simul et Alciati 
commentaria vtrobique recognosco et ad tuas Chiliadas confero, 
maiorem partem ex his iam amolitam reperio. Que supersunt 
mitto ea lege vt tuo iudicio stent vel cadant. Nam an in album 
adagiorum referenda sint, aut si sit quod in tuis non reperiatur, 5 
certe pronunciare non possum. Indicem certe leui, quod aiunt, 
Drachio percurrenti sese non obtulerunt. Tu de his pro animi 
sententia statues et raoram hanc boni consules. Nam domum 
reuerso denuo abeundum fuit, et nuncius non fuit ad manum, 
praesertim cui tuto litteras credere possem. Hoc te"praeterire 10 
nolo, Alciatum quoque in suis de rerum et verborum significa- 
tione commentariis, libro 4 a principio, aliquot non solum ex 
Pandectis sed et ex interpretibus iuris non satis culta collegisse ; 
quorum gustum si percipere cupies, apud Zasium inuenies. 

Postridie d. Lucae Anno 1532. 15 

2731. To JoHN Kleberg, 

Epistolae Vniuersae p. iri6. Freiburg. 

Lond. xxvii. 56: LB. 1234. 20 October 1532. 

[For Kleberg see Ep. 1977. 58n.] 


ViR animo meo charissime, nihil erat seriae rei de quo ad te 
scriberem : tamen quum oblati essent homines bene certi per quos 
scriberem, et suspicarer te istic in mercatu adfuturum, facere non 
potui quin salutatrice epistola, quamuis breui, testarer miserum 
Erasmura, quem Basileae bis vidisti semianimem, adhuc spirare 5 
(non enim ausim dicere viuere) et adhuc tuae humanitatis memo- 
rem esse. Quod si cognouero te incolumem, resque omnes ex 
animi sententia esse, erit quod maiorem in modum gaudeam. Si 
quid mc scire voles, per eos qui has reddent poteris tuto significare. 
Pontifex triumphat cum suis Cardinalibus. Sed magis illis gratula- 10 
remur, si triumphus hic esset totius ecclesiae communis. 

Bene vale. Friburgi Brisgoae vigesirao die Octobris, m.d.xxxii. 

2730. I. adagia] Sco Epp. 2709-10. 'Indicem penultimaeeditionis nouis- 

6-7. Indicem . . , obtuleruntj Boni- simum cum scruturer sese non obtu- 

face added these words in the margin, lorunt'. 

where ho also wroto as a variant : 273L 3. isticj ? in Lyons. 


2732. From Philip Melanchthon. 

Melanchthonis Epistolae, 1565, p. 37. <Wittenberg.> 

Lond. ]\Iel. i. 115: LB. 1235. 25 October 1532. 

[Tho date is c-onfirnied by the inpntionof Melanchthon'srccently publishcd 
commentary on Romans. That tho lottor is written from Wittenberg is 
probable, as Melanchthon dined with Luthor there ante 6 Nov. 1532, see LE. 


CvM nactus essem certura ac fidum tabellarium, facere non 
potui, quin ad te literas darem, praesertim in hoc officii genere 
amanter abs te prouocatus ante aliquot racnses. Toto biennio 
dum versor in negotiis ac rixis, a quibus prorsus abhorret natura 
5 raea, nihil raihi contigit, in quo perinde vt in illis tuis suauissimis 
literis acquieui. Quare velim tibi persuadeas officium illud tuura 
non solum gratissimum, sed etiam iucundissiraum fuisse, etVoVa»? 
yap irepl TrXeLOTOv noLOVfiaL ttjv avSpo? yvr^aLUj^ (f>LXoa6<f)Ov evvoLav 
StoTt ev Tats" ^avavaoL? twv aTT-atSeuToiv ^tAtat? oi5§ev ovre (j)i\ov ovTe 

10 TTLaTov inrdpxeL. Scriberem ad te de rebus aliis, quae partira nunc 
aguntur, partira irapendent, si quara Reip. vtilitatem delibera- 
tiones nostrae adferre possent. Sed quia nihil raoderati placet 
vtrique parti, nostra consilia repudiantur. Ilhul taraen oro te 
quantura possum, vt etiam tuara autoritatem, si qua erit occasio, 

15 ad pacera faciendam conferas, et horteris eos qui rerum potiuntur 
ne bello ciuili raagis dissipent Ecclesias. Quis enim belli ciuilis 
exitus esse potest quara omnium rerum vastitas ? Et ego nihil 
dubito falli quosdam, qui spes habent imraoderatas, earaque ob 
causara vndique faces admouent mitissimo ingenio Caesaris, vt 

20 eum ad belhim raouendura accendant. Mea consilia, quod ad ipsas 
disputationcs attinet, spero a prudentibus et intelligi et probari. 
Controuersias raultas praecidi, deinde quasdara ad pietatera neces- 
sarias bona fide illustrare studeo. Conor etiara in honorem 
adducere to d^tcu/za rrj^ TroAtTeta? iKKXriaLaaTLKTjS. Huius mei 

25 iudicii ac voluntatis, quicquid accidat, testes erunt coraraentarii 
in Romanos nunc editi. Tu si quid poteris adferre opis labenti 
Reip., effice vt quod ille fieri inquit in bonis poematis, in hoc 
quasi vltimo actu vitae tuae, totus orbis terrarura sapientiara 
tuara praccipue perspiciat. 

30 ContuHt se Friburgura quidara adolescens Theodoricus Reiffen- 
stein, natus in farailia studiosissiraa tui norainis. Habuit auun- 
culum iuuenera optimura, qui multum apud te Louanii fuit. 
Quare te oro, vt hunc adolescentem et propter studia maiorum 
suorura erga te, et propter raeara commendationem, complecti 

35 velis. Apud nos satis comraodis raoribus fuit, ac spero eura con- 
firraatura tuis praeceptis non indignura tua consuetudine fore. 
Vale. 8. Calend. Nouemb. Anno 1532. 

3. prouocatus] No letter of Eras- John ReiffensteinseeEp. igS^introd. 

mus to Melanchthon of recent date Theodoric may have been a son of 

is extant. William Reiffenstein — 5 years earlier 

25. commentarii] See ME. 1076. Melanchthon had interested himself 

27. ille] Hor. A.P. 126-7. '" finding a tutor for William's sons, 

30. Theodoricus] For the uncle ME. 445, 449. 

2733] 121 

2733. To JoHN Lambelin. 

Besan^on MS. BB. 14, f. 450. Freiburg. 

26 October 1532. 

[A contemporary copy, made c. 25 Nov. 1532, in the register of the Delibera- 
tions municipales of the Town Council of Besan(;on ; and now preserved 
there in the Town Library. The position in the register leaves no doubt as 
to the accuracy of the year-date. The letter was first printed by A. Castan 
in the Revue Historique, i, 1876, p. 125, together with Ep. 2553, "which 
immediately preccdes it in the manuscript. Tiie copyist, possibly Lambehn 
himself, gives the following heading : ' Lettres de mondict sieur Erasme de 
Rottredan au Secretaire '. 

John Lambelin of Jussey had held since 1520 tlie secretaryship to the 
town council of BesanQon. and in that capacity had discharged various 
missions. One of these took him to the Diet of Worms, and brought him 
into contact with Lutheranism ; witli the result that he became a persistent 
opponent and critic of the Cathedral Chapter. A few years later he took 
part in the movement led by Simon Gauthiot d'Ancier to draw the Franche 
Comte into union with Switzerland and away from the Imperial dominions. 
On the discovery of this he was suspended from his ofFirc 26 Oct. 1537, ^^^ 
was beheaded in the market-place at Besanc^on 12 June 1538. See the 
Besan^on Arch. Comm. BB. 11, ff. 2, 11, 13 ; 12, f. 131 ; iq, f?. m, 113, 115 yo, 
325, well summarized in an Inventaire by MM. Prinet, Berland, and Gazier, 
i, 1912 ; also A. Castan in Rcvue Historique, i, 1876, 88-93, 109-17, 126-39. 
For his relations with Erasmus, cf . a letter of his kinsman, Siephen Desprez 
12 April 1536 (EE.2 152). P. S. A.] 

S. P. Pridem te rogaui vt meo nomine magnifico clari.ssimoque 
Senatui gracias agcres pro tam propensa in me bcneuolencia ac 
litteris honorificentissime scriptis, quod te iamdudum fecisse non 
dubito. Hic mercatus sum domum et edificaui maioribus impendiis 
quam pro meis fortunulis : ita compulit neccessitas. Nondum 5 
tamen deposui voluntatcm istuc commigrandi. Hec aetas nichil 
aliud desiderat quam ocium et quietem. Vt autem sciat magi- 
stratus me non leuiter de ea re cogitasse, mitto duas epistolas 
Caesaris, alteram ad senatum, alteram ad clerum, quas illi reddes, 
si videbitur. Hunc nuncium iam tercium emisi, vt saltem vnum 10 
adhuc vas vini veteris huc adferat : qua in re quaeso illum tuo con- 
silio tuaque auctoritate adiutes. Datum est illi precium abunde. 
Obsecro te, mi Lambelinc, vt hoc beneficium pristinis tuis erga 
me meritis adiungere digneris. Bene vale cum omnibus tuis charis. 

Friburgi 26 die octobris 1532. 15 

Erasmus Rot. mea manu. 

2734. To Gerard of Assendelft. 

De Praeparatione p. 130. Freiburg. 

N. p. 1081 : Lond. xxvii. 14 : LB. 1236. 29 October 1532. 

[For Gerard of Asscndolft sce Ep. 2645. ^m. Tho year-date is confirmed by 
what is said of the new editions of tho Adagia and Jeromc. In a copy of the 

2733. 10. vedebitur MS. 

2733. 4. domumj Seo Epp. 2506. is not cxtant. 

in, 2704. 20. 10. nuncium] L^nknown to us, 

9. ad clerum] The letter to the possibly Cognatus. 
Senate is Ep. 2553, that to tho clergy 


1516 Jerome, belonging in 1920 to C. H. Turner of Magdalen CoUege, the 
words ' eodem temporo . . . a me recognitus' (11. 46-8) have been written 
in a contemporary hand on the cover, with an inscription 'Erasmus ad 
D. Gerardum ab Assendelf eq. aurat. et Hagensis senatus praesidem'.] 


SvBiNDE mihi literis suis aurem vellicat Talesius meus, vir 
clarissime, vt ad te dem aliquid literarum, quibus saltem declarem 
mihi tuum erga me studium haudquaquam vulgare et notum 
et gratum esse ; quod profecto est, vt esse debet, gratissi- 

5 mum. Verum si quis ignoret quam iniquis laboribus distringar 
hac valetudine, hac aetate, cui Hagitanti iam olim missio rudisque 
debetur, fortassis hac in parte desiderabit in me plusculum humani- 
tatis. Contra, qui cognitum habeat quas clitellas tergo sustineara, 
mirabitur me cuiquam omnino scribere, nisi raagna quaepiam 

10 vrgeat necessitas. Me vero etiam pudor quidara a scribendo de- 
terruit, quod vererer ne nullo dato argumento homo tenuis ad 
virum praepotentem scribens viderer alicui non tam gratias agere 
quam venari gratiam. 

Nunquam fuit tam correctis moribus vllum seculum quo non 

15 aliquid praeclarae rei raolientibus liuor exhibuerit negotium, non 
oblatrarint canes, non obgarrierint picae et gracculi. Sed non 
arbitror vnquam fuisse seculum quo plus licuerit vel cahimniae 
vel ingratitudini. Eoque mea quidem sententia, non minus debetur 
iis qui viros egregiis dotibus praeditos vel benignitate sua fouent, 

20 vel autoritate tuentur, vel testimoniis ornant, vel applausu ac 
laudibus excitant, quam illis ipsis qui suis vigiliis suaque industria 
de studiis deque rep. bene mereri nituntur. Tale si quid in rae 
esset, gratias agerem tibi meo nomine, quod candido tuo suffragio 
et studiis meis calcar addas et aduersus maleuolorum latratus 

25 TTpojjLaxov praestes ac vTTepaoTriaT-qv. Nunc quoniam nihil in me 
reperio quod istum fauorem promereatur, apud me quidem erube- 
sco, sed hoc magis arbitror me tibi obstrictum quo minus isthuc 
honoris promereor. 

Itaque tibi, vir egregie, non tara raeo priuatim, quara publice 

30 studiorum ac pietatis noraine gratias ago. Siquidera dum mihi 
sic faues ob eas res quas in me sitas esse credis, nimirum ipsis 
virtutibus isthuc honoris habes quibus optirao iure fauent oranes 
vere nobiles. Proinde dignus es, Assendelfe generosissime, quem 
omnes vbique liberalium studiorum ac verae pietatis cultores 

35 diligant : praesertira quura verisimilliraum sit eos qui doctrinara 
ac religionem suspiciunt in aliis ab his non esse alienos. Tu certe, 
vt accipio, non rainus ornas Hollandiara praeclaris anirai dotibus 
quam maiorum imaginibus. Nam generis ornamenta bona ex 
parte debes vel maioribus tuis vel fortunae : ista tibi propria sunt. 

40 Pro candore tuo fateor me tibi pluriraura debere, et sane debeo 
quara lubens. Vtinara et de tuo iudicio mihi possira raerito gratu- 

TIT. CL.4EISS. VIRO D. Om. X : EQ. . . . PRA.ESIDI 0171. N. 

I. Talesius] Ep. 2735 was no doubt 13. venari gratiam] See Ep. 2735. 

sent with the present letter. 35-6, 44. 


lari. Habes professum nomen, habes clientem tibi deditum, cuius 
obsequium si qua in re volueris requirere, faxo intelligas, vt desint 
omnia, certe promptam et accinctam voluntatem non defuisse. 

Libebat pluribus tecum agere, sed interpellant labores. Nam 45 
practer alia minutiora, eodem tempore excuduntur Basileae Adagia 
aliquot centuriis aucta, et Lutetiae Hieronymus vix aestimandis 
laboribus iam quartum a me recognitus. Opto te cum omnibus 
tibi charis quam prosperrime valere. 

Datum apud Friburgum Brisgoiae quarto Calend. Nouembris. 50 
Anno ivi.D. XXXII. 

2735. To QuiRiNUS Talesius. 

Vita Erasmi p. 112. Freiburg. 

O^. p. 251 : Lond. xxx. 60: LB. 1237. 31 October 1532. 

[The year-date is confirmed by comparison with Ep. 2734 ; and by the 
mention of the death of Warham.J 


Salvtem plurimum. Quod bonis auibus vxorem nactus ex animi 
sententia, mi Quirine, mirandum in modum gaudeo : qui mihi hoc 
nomine videre foelicior, quod, iuxta poetam epigrammaticum, 
quod es, esse velis. Precor autem, vt quemadmodum hic lunonem 
habuisti propitiam, ita faueat et Dythia. Quod viduam duxisti, 5 
non est quod te poeniteat. Id malunt, qui vxorem ad vsum rei 
domesticae ducunt potius quam ad voluptatem. Et qui equos ad 
vsum quaerunt, mahmt domitos quam indomitos. Quod si illa 
genuit priori marito, tu magni mali metu liberatus es, ne sterilem 
duxeris. Morus mihi saepenumero narrare solet se, si centum vxores 10 
esset ducturus, nullam ducturum esse virginem ; nunc habet vetu- 
lani nimium viuacem ; quae si migrasset, potuisset ille opulentis- 
simae clarissimaeque foeminae maritus esse. Hoc incommodi est, 
quod episcopus nunquam esse poteris, nisi prius fias monachus. 
Nactus et Leuinus meus vxorem, verum vt neglectis amicorum 15 
monitis, ita parum foeliciter. Res calide peracta est magis quam 

Noster Hilarius Lugduno migrauit cum vxore sua, sed nondum 
liquet quo. Quidam aiunt in Italiam. Non refert : vbicunque erit, 
Hilarius erit. Pro munusculo tuae coniugis gratiam habeo maxi- 20 
mam ; libentcr relaturus, si detur occasio. Scripsisti noctu, recla- 
mante vxore. Hic risum non tenui. At Montioius, omnibus 
pedissequis male precantibus, solet post medium noctis venire ad 
lectum. Saltem ibi gustasti seruitutem, sed illa ius suum merito 
postulat. Quod adhuc spiras Galliam amore studiorum, vbi sic 25 
pupugcris TTju avuoiKov oov, vt illi turgescant ilia, facile impetrabis 

2734. 50. LN^ : Nouemb. N^ Lond. 

2735. 3. poetam] Mart. 10. 47. 12. secms to liavo been in Lj^ons c. fin. 

15. Leuinus] See Ep. 2693. Nov. (Epp. 2581. i6n, 2743). 

18. Hilarius] Bortulphus. Ho 20. munusculo] Cf. Ep. 2913. 34. 


a magistratu vt menses aliquot agas Aurelii. Quod si magistratus 
illc haberet aliquid ncgocii, eadeni opera studiis et illis seruieris. 
Versor nunc in molcstissimo pistrino Prouerbiorum, quae denuo 

30 excuduntur. Apophthegmatum opus auximus duobus libris. 
Auximuset Dcclarationcs nostras. Colloquia rursus efflagitantur, 
opus vt mihi vehcmenter inuidiosum, ita typographis bcne lucro- 
sum. Hicronymus excuditur Lutcciae ; vix credendis vigiliis a me 
recognitus. Itaque non vacarat accuratius scribere, quibus tunc 

35 volcbas. Nonnihil etiam metuo caj^tantis notam : verum eam 
notam tu dihics, qui huc pcrpulcris. 

Scis opinor Laeum esse factum Archiepiscopum Eboraccn.sem. 
Morum niagnis prccibus a Rege, vt Cancellarii munus 
liceret dcponere. Fortassc metuebat inuidiam repudii, quod scmpcr 

40 dissuasit. Cantiiaricnsis concessit in fata mense Augusto, vbi mihi 
periit vcre sacra anchora. Alcander gemina mitra insignitus (nam 
Brundusinus et Oretinus est) apud Caesarem agit legatum Aposto- 
licum. Amiei mei dccrescunt ; inimici crcscunt. Scripsi, quibus 
volcbas. Tu improbitatem excusa; ego excusabocaetera. Tibi cum 

45 dulcissima coniuge, parentibus ac sororibus precor omnia lacta. 
Oatum Friburgi, prid. Cal. Non. 1532. 

Salutat te Oilbcrtus meus: nam Iacol)um obtrusi Sapientiac. Hic 
cum noua famula orsus fuerat miram comocdiam. Si diutius potuis- 
set otVovojuetv cum illa, fecisset vacua dolia, scrinia, denique totam 

50 domum. Recepta est Margarcta furax, rapax, bibax, mendax, 

27362767 To ViGLius Zuichemus. 
LB. App. 369. Freiburg. 

5 November 1532. 

[The year-clate 1552 is that given by LB. and Van Heus.sen. Leclerc does 
not givc his sources, but for two letters of Erasmus to Vighus (LB. App. 372, 
^y^-^Epp. 2S10, 2S78) of which the originals are known, LB. appears to follow 
tho manuscripts. Van Heussen (iv. 128), wlio prints corrections but not the 
lctter, states that it was endorsod ' redditae sunt Patauii 16 Feb. 1533 '. This 
agrces with Vighus' statement in Ep. 2767 and in VZE. p. 121 tliat lie 
receivcd Erasmus' letter of 5 Nov. on his retm^n from Bologna on 8 Feb. 1533. 
The letter was carried by Bebel, who carricd back the answer.] 


AelXaKOJVLl^eu', Vigli doctissime. Liber Scaligeri tara est furiosus, 
vt Orestes non posset scribere insaniora. Facile crcdiderim aliquid 
2735. 42-3. ApostoMcum scripsimus : Anghcum O. 

2735. 29. Prouerbiorum] See Epp. see Epp. 2652. 8n, 2697. 12-13^. 

2709-10, 2730, 2742. 50. IMargareta] She remained with 

37. Lacum] Leebccame Archbishop Erasmus, with all her faults, until 
10 Dec. 1531. hisremoval toBasle; theoneattempt 

38. Morum] More resigned thc Lord to get rid of her is referrod to again 
Chancellorship 16 May 1532. in Ep. 2897, but with no mention of 

40. Cantuariensis] Warliam died lacobus. In Sept. 1335 Cognatus 

23 Aug. 1532. was sont to Freiburg to pay her of? 

47. lacobum] Erasmus had pre- (Lond. xxvii. 52, LB. 12S9, LB. App. 

sumably helpod him to obtain a bur- 3S0). 
sary in tho Collegium Sapientiac; 


veneni additum a Bedda : nam id facit in omnibus quae in me 
scripta Lutetiae excuduntur. Et fieri potest vt in partem iuuerit 
Camillus. Sed auctorem tam noui quam scio me viuere. Possem 5 
par pari reponere ; sed res dTexvoJs exiit in rabiem. Subornantur 
histriones : qui sunt auctores, regaliter dissimulant. 

Nec adhuc diuinare possum quamobrem mihi succens<u>erint 
(j)iXo^ov8aloi. Qui moliuntur istam factionem Ciceronianorum, 
haud cogitant quantam pestem inuehant studiis : quid enim futu- 10 
rum est, si fastidiantur orania quae non referunt phrasim Cicero- 
nianam ? Scaligeri libellum nondum perlegi. loannes Danus 
insectatus est illum carmine ; mallem illum quiescere. Opinor 
Conradum Heresbachium isthic iam esse, aut certe f uisse. Pluribus 
non vacabat in praesentia. Valebis et nos amare perges. 15 

Datum Friburgi Nonis Nouemb., Anno 1532. 

26922737. From Cornelius Agrippa. 

Agrippae Opera ii, p. ioi5(a). Bonn. 

Jortin ii, p. 468. 13 November 1532. 

[This letter failed to reach Erasmus till some date later than 9 Dec. 
(Ep. 2748). For the circumstances under which it was written, see Ep. 2739 


Ex literis tuis, candidissime Erasme, quas mihi Polyphemus 
ante nundinas reddidit, accepi te et languore corpusculi et hibore 
studiorum et aedificandi molestia obrutum non potuisse tunc 
longiores ad me literas dedisse : poUicebaris tamen post nundinas 
et alacrius et copiosius te scripturum. Itaque expectabundus 5 
tuarum litorarum nolui tibi molestus esse vsc(ue adhuc. Nunc 
vero nactus nuntii huius oportunitatem, statui rursus silentia 
rumpere, non quod tecum expostulem, sed vt te admoneam me 
nullas tuas accepisse; ne quando, si forte scripsisses et interceptae 
mihi perierint, meum in respondendo silentiura Jgnauiae aut in- 10 
gratitudinis vitio abs te iure argui possit. Scripturus igitur ad 
me literas destinabis Coloniara ad Tilmannum de Fossa. Ego 
quas ad te rcdditurus sum, destinabo Basileara ad Frobenium vel 
Cratandrum. Sic spero neuter nostrum fraudal)itur. 

Caeterum quod te scire volo, bcllum mihi est cum Louaniensibus 15 
theosophistis. Hactenus variis insidiis in meis castris oppugnatus, 
velitari eruptione me defendi: nunc autem ingrauescente praelio, 

2736. 8. succenseant v. Heu.ssen : succenserint LB. t6. Xoni.s Nouoinb. 

V. Heussen : 5 Nouembris LB. 2737. 15. te Jortin : de a. 

2736. 5. noui] For Erasmus' por- 2737. 7. nuntiil Onc of Campegio's 

sistent attributioii of Scahgcr's Or- ' cliartophori ', seo Ep. 2739. 10, 

atio to Aleander, see Ep. 2565. 25-6^. perhaps Petor of Brussels (seo Agr. E. 

12. loannes] A mistako for /acobMA', p. 1055), who was einployod by Ag- 

see Ep. 2644. 24n. For Erasmus' rij)pa m 1533. 

annoyaiico witli Jamos Jasi)arDanus' 12. Tihnannum] Writiiig to Cra- 

opigrams Scahgor see Ep. tandor on tho sainoday .A.grippa tells 

2570 introd. him to address his roply ' Coloniam 

14. Horesbaohiuin] See Ep. 2728. adSothcrum'. 


patefactis foribus in apertam pugnam prorupi cataphractus. Non 
sunt illos destitutura Coloniensium et Parisicnsium subsidia: mihi 

20 quae futura sint praesidia nescio, nisi quod ea causa fretus quam 
nulla expugnare potest oontradictio, non vlla maculare potest 
falsitas, quae nec ab aduocatorum penuria nec a fraude iudicum 
vllum pati potest detrimentum. Sic munitus non dubito me vel 
solum exponere periculo : sed si vicero certamen, non mmor tua 

25 quam mea futura est gloria, qui non minus tuis quam ])ropriis 
armis atque telis strenue pugno, eoque audentius in hunc campum 
prosilio, videbisque proxime prodeuntem imperterrita lil)ertate 
nouum in arma militem. Tunc tu ridebis, scio ; alii adrairabuntur. 
Sophistae crepabunt medium ; ego interea aut vicero aut euasero. 

30 Vale et boni consule. 

Ex Bonna, 13 Nouemb. Anno 1532. 

2738. From Ennio Filonardi. 

Leipzig MS. Lucerne. 

EE. 181. 13 November 1532. 

[An original letter, written by a .seeretary, signed by Filonardi, who also 
writes the first five words and makes one correctiori. There is a copy of this 
letter, made by Hottinger"s secretary at Zuricli, MS. F. 52. 120.] 

Reverende domine et pater obseruandissime. Si protraxi re 
ipsa complere quae diebus praeteritis R. D. V. pollicitus sum, 
scilicet me operam aliquam daturum quod S. D. N. comprimi 
mandaret inuectores illos Luthetiae, et de hiis in hunc vsque diem 
5 responsum nqn habuerit : nulla propterea debet admiratione duci, 
immo sibi pro certo persuadere me honoris sui non secus ac proprii 
studiosum semper extitisse et fore. Sed cum his diebus nepos 
meus, qui res meas agit. ad Vrbem redierit, procurauit litterarum 
responsionem quas ad S. D. N. scripseram,contra eum qui Luthetiae 

10 maledictis te lacessebat. Rescribit enim S. Sanctitas, admonuisse 
eundem obtrectatorem tuum ab iniuriis abstinere, idque benigno 
animo fecit, et eius est animi vt te humaniss. tractet, quandocunque 
contingat virtutes tuas <ex) meritis commendare. 

Quae de Aleandro scripsisti, cum aliquo Romae agente, si tibi 

15 consultum videatur, communicare cogitaui, vt, cum offeratur 
occasio, ille possit eadem summo pontifici aut alicui ex Reueren- 
dissimis D. Cardinalibus reserare; id tamen te inco<n)sulto facere 
nolui. Proinde quae vis a me fieri in hac re scribas. Ego nullum 
amici oflficium pretermittam quod tibi prodesse possit. Et si quid 

20 praeterea sit in facultate mea, quod tibi velis impartiri, mihi pro- 
fecto gratiss. erit in eo tibi posse gratificari, cura in istis partibus 
habeam neminem cui magis obsequi et prodesse cupiara. Et me 

2737. 19. destitutura Jortin: destituta a. 31. 1531 a: corr. Jortin. 

2738. 14. scripsisti ex scripsi corr. Filonardi. 

2738. 7. nepos] EE. identifies him ceeded his uncle in the see of VeroH. 
with Antonio Filonardi, who suc- 


R. D. V. ex corde commendo et offero, vna cum R. D. L. Ber 
communi amico. 

Lucernae, xiii. Nouembr. m.d.xxxii. 25 

V. R. p. 
Post scripta. Ex inclusis litteris R. D. V. cognoscet, nepotem 
meum non neglexisse exequi quae sibi mandaueram, vt litteras 
tuas fideliter redderet. Qui tandem, cui destinantur, reperit et 
responsionem obtinuit. Quam ad te his alligatara transmitto. 30 

E. Episcopus Verulan. 

Reuerendo domino Erasmo Roterodamo vti fratri hon<orando>. 

2739o748 From CoRNELros Agrippa. 

Agrippae Opera ii, p. 1016 (a). Bonn. 

Jortin ii, p. 469. <22> November 1532. 

[Some correction of the ijionth-date given in Agr. E. is obviously necessary 
since Agrippa says here that he has already written to Erasmus on 13 Nov. 
Jortin's emendation seems to meet the difficulty. Agrippa had sent his 
Apologia c. theologistas Louanienses to Cratander, instructing him to print 
it. On 13 Nov. he sent one of Campegio's chartophori with letters botii to 
Erasmus and Cratander (Agr. E. p. 1015), telhng the latter to send to Erasmus 
a copy of the book. The messenger in fact found his way neither to Cratander 
nor to Erasmus (Epp. 2748, 2790), nor did Cratander undertake the printing 
of the book (Ep. 2790).] 


PvDET me, colendissime Erasme, tot infacundis literis, et quae 
praeter salue et vale nihil habent amplius, occupationes tuas inter- 
pellare : sed cum huc transiret iste tuus seruukis, tuas mihi 
impartiens salutes, turpissimae ingratitudinis accusari possem, si 
non scriberem. Impatiens itaque silentii tui nominis veneratio 5 
hunc abortiuum calamum coegit, non aliud nunciantem quam. si 
quid apud me est quod tibi conducere putes, vtere opera mea ; 
nam neque tardum neque defatigatum offendes tui Agrippae 
animum. Scripsi praestantiae tuae a decimo tertio huius mcnsis 
per reuerendissimi Cardinalis Campegii chartophorum, quas literas 10 
tibi redditurus erat Cretander Basiliensis typographus ; ex quibus 
intelliges quale bellum mihi est cum theologis. Vale foelicissime. 

Ex Bonna, 22 Nouemb. Anno 1532. 

274O2747 From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VI1. 73. 28. <Basle.> 

26 November <i532>. 

[An autograph rough-draft. The year-date can be supphed from Ep. 2744, 
which also mentions the powder asked for by Anselm Ephorinus' 'hospes'. 
For Ephorinus' readiness to procure medicines see Epp. 2554. 43-4, 2559. 

2739. I. infacundis Jortm : infundis a. 13. 22 Jortin : 12 a. 

2738. 29. cuij Wo do not know who Erasmus' correspondent was. 


S. P. Preterito Aprili, Erasme clarissime, schedam huc miseras 
ex cuius prescripto puluerem Ephorinus tibi apud pharmacopolam 
fieri curauerat. Interpellor identidem ab eius hospite, sene tibi 
non ignoto, vt meo patrocinio abs te eiusdem schedae exemplum 
5 impetrare liceat. Nam eo puluere se tam bene affectum asseuerat 
(vti enim eodem licuit ex Ephorini munificentia) vt sibi multos 
annos ex eius vsu polliceatur. Tu illi in communicando exemplo, 
si molestum non est, morem gerere ne graueris rogo. 

Quod preterea scribam nihil nunc temporis occurrit, nisi te mei 

10 aduersura <(te> studii et obseruantiae admoneri patiaris. Verum 

iam olim tibi, vt arbitror, persuasa repetenda non sunt. Vt verbo 

dicam, scis me tuum ex animo et nihil non tua causa facere para- 

tum. Cura, quaeso, valetudincm, si nos saluos velis, quibus te, 

vt ille inquit, vita fit superstite iucunda, si contra, grauis. 

15 Vxor pro tragematis gratias agit immortales, cum primum 

domum redierit sese curaturam offerens ne ingrata fuisse videatur. 

Aduexit huc nuper vnus ex pharmacopolis myrobalanorum chebu- 

lorum vasculum. Si his etiamnum delecteris — nisi enim fallor, 

horum causaCarolum preteritis annis Venetias raiseras — , significes 

20 rogo. [Idem et citrinorum conditorum (ita enira apellant) vascu- 

lum vexit.J Bene vale. 

Ab Alciato heri littcras accepi, in quibus se reualuisse significat 
et tibi quam operosissime commendari cupit. 

Postridie D. Catharinae. 

2741. From Nicholas Olah. 

Esterhazy MS. p. 288. Mons. 

OE. 265. 26 November 1532. 

[The date of this letter is corroborated by other letters in OE. written from 
Mons in Ncrvember and December 1532.] 


Adeo turbato animo ferebam raansionem nostrara Binsien., tum 
propter multas causas, tum maxirae propter hospicii mei incom- 
moditatera ac hospitis teraulenciara, vel pocius insaniara, vt vix 
expectauerim nos ab illa molestia liberari ac huc Bergas, oppidum 
5 et araenissiraum et hominibus huraanis refertura, coraraigrare. 
Veniraus huc nudiustercius cum quanta popularium leticia, qua 

2740. 4. patricinio il/»5. 21. veKit scripsiinus: v enit MS : totam clausu- 
lam deleuit Bonifacius. 2741. '.tit. eoterodanvm iVfS. 

2740. 3. hospite] Not Peter Richas astringent flavour, but of several 

stated in Ep. 2606. 5in, but tlie species . . . which had a high reputa- 

'hospes' of Ep. 2539. 47; cf. Epp. tion in themedieval pharmacopoeia', 

2744. 3, 2749. 5, 2755. II. see Yule, Hobson Jobson ; he enume- 

14. ille inquit] See Hor. Epod. i. rates 5 dif^erent kinds : the Embhc, 

5-6. the Belleric, the Chebuhc, the black, 

17. myrobalanorum chebulorum] and tlie yellow. 

Cognatus also mentions ' myroba- 19. Carolum] In theautumn of 1525 

lanorum chebulorum' in Cog. E. Charles Harst returned from Venice, 

p. 300. ' Myrobalan, a name apphed bringing Erasmus' ' mjTobalani ' ; 

to certain dried fruits and kernels of see Ep. 1674. iin. 


puerorura, adolescencium et matrum familias alacritate, non opus 
esse arbitror rae tibi declarare, quandoquidem Quirinus tuus, qui 
negociorura tuorum peragendorum causa ad reginam venerit, re- 
uersus ea omnia referre potuit. Quare, rai Erasme, noli putare lo 
nos tuarum rerum, fuisse iramemores. Vidit et ipse Quirinus, 
viderunt et omnes tui qui adsunt, nos nihil pretermisisse tuarura 
rerum, quantum a nobis fieri potuit, aut vel negocii magnitudo 
vel principis occupacio visae sunt admittere. Nihil igitur de 
nobis dubita. Ad id quod nunc tuus Quirinus ad te detulit, vti 15 
credo, non-til^i omnino ingratum, propediem adiicieraus vberiora, 
si te bono nunc anirao responsum tibi datum accepisse intellexe- 

Vale Bergis Hannoniae 26 Nouembris. 

2742o744 To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 42. Freiburg. 

Q. 75. 29 November 1532. 

[ An original letter, autograph throughout. The ms. is torn in two places.] 
S.p. Admonueram Gryneum proximis litteris de quodara loco 
apud Platonem, ipsum tamen excusans, quod aeditionem Aldinam 
esset sequutus. Ille nihil ad id respondit, sed raisit epistolara 
superciliosara et acidara, in qua exprobrat mihi decadem suam. 
Qui posset esse tam iritabilis, si esset animo in me defecato ? 5 
Semel atque iterum te autore deposui suspitionem : posthac opinor 
esse satius illum suo ingenio relinquere. Aut me fallunt omnia, 
aut sub illa persona probitatis latet aniraus insigniter aAa^tiv. 
Misi ad ill<u>ra etiara tuam schedara, in qua notaras qu<ae>dara 
ad Prouerbia facientia. Eam ab illo repetes ; perinde scribit, 10 
quasi sine alienis presidiis non possem opus raeum absoluere. 
Bene vale, Bonifaci charissime. Prid. Andreae. 1532. 

Agnoscis tuum. 

Clariss. Viro D. Bonifacio Amerbachio LL. doctori. Basileae. 
2743. From Francis Rabelais. 

Leipzig MS. Lyons. 

EE. 182. 30 November 1532. 

[An original letter, autograph througliout ; the address-sheet is missing. 

lO. omnino corr. ex animo MS. 

2741. 8. Quirinus tuusj The exact From tho present letter it would 

date at which Quirinus set out for seem that he was at Mons on 24 

Englandisnot known. Erasmiiswas Novcmber, when he witnessed the 

writing letters for him to carry with cntry of the Quecn into that town. 

hiniin thehist daysof Angusti532; and He had brought to Olah a bricf h^ttcr 

from Ep. 2759. 37-8, it appcars that from Erasmus {Kp. 2707), and he 

in Scpt. lic was in Brusscls. On 5 Oct. carried away an equally bricf answer 

Erasmus writes to Choler tliat lie (the present lettcr). 

cxpccts Quiriims back in Novcmber 2742. ^.decadcm] A contribution to 

(Ep. 2728). Quirinus was at Val Ihc .4?io;);?f/ie(7??!0^a. see Ep. 2433.36^. 

Royal on his homeward way on q. schcdani| Enclos(>d with Ep. 

II Nov. 1532; sce Ep. 2817. 179-83. 2730. 

452.10 K 


but it is cortainly written to Erasmus. The Zurich MS. F. 46. 56Q, supposed 
by Ziesing and Thuasne to be autograph, would seem to be a contemporary 
oopy ; except for a few sinall difterenccs of punctuation it exhibits no 
variants. The Zurich MS. S. 32. 170 is an eighteenth-century copy. The 
letter was first printed in John Branfs collection, Clarorum virorum Epi.stolae 
ccntum ineditae, Amsterdani, 1702, with tho heading. Bernardo Salir/naco. 
Of IJernard of Sahgnac notliing is known : there is no alhision to liim in 
Scahger. That the letter was addressed to Erasmus was first suggested by 
Jannet ((Euvres de Rabclais, 1873-4); a suggestion taken up by Fleury, 
Rabclai.s et ses (Euvres, 1877, and by Herminjard, iii. 414; and finally 
cKtabhshed by Theodore Ziesing, ^rasmc ou Salignac?, Paris, 1887. See 
A. Heulhard, Unc Lettre fameuse de Rabelais u J^rasme, Paris, 1902 ; Louis 
Thuasne, Revue des Bibliothequcs, vol. xv, 1905.] 


Georgivs ab Arminiaco Rutenensi.s episcopus clariss. nuper ad 
me misit 0XaoviOV 'lojorjTrov loTopiav ^ lovhaCKrjv Trepl dAcuaeaj?, roga- 
uitque pro veteri nostra amicitia vt, si quando hominem a^ioTriaTov 
nactus essem qui isthuc proficisceretur, eam tibi vt prima quaque 
5 occasione reddendara curarem. Lu>)ens itaque ansam hanc arripui 
et occasioncm tibi, pater mi hiunaniss., grato aliquo ofhcio indi- 
candi, quo te animo quaque pietate colerem. Patrem te dixi ; 
raatrem etiam dicerem, si per indulgentiam mihi id tuam liceret. 
Quod enim vtero gerentibus vsu venire quotidie experimur, vt 

10 quos nunquara viderunt foetus alant ab aerisque arabientis incom- 
modis tueantur, avTo tovto avy' eiradeg, qui me tibi de facie ignotum, 
nomine etiam ignobilem, sic educasti, sic castissimis diuinae tuae 
doctrinae vberibus vsque aluisti vt, quidquid sum et valeo, tibi id 
vni acceptum ni feram, hominum omniura qui sunt aut aliis erunt 

15 in annis ingratissimus sim. Salue itaque etiam atque etiam, pater 
amantiss., pater decusque patriae, literarura assertor dXe^LKaKos, 
veritatis propugnator inuictiss<imus). 

Nuper resciiu ex Hilario Bertulpho, quo hic vtor farailiarissime, 
te nescio quid moliri aduersura calumnias Hier<onyrai) Aleandri, 

20 quera suspicaris sub persona factitii cuiusdara Scaligeri aduersura 
te scripsisse. Non patiar te diutius anirai pendere atque hac tua 
suspitione falli. Nara Sealiger ipse Veronensis est, ex illa Scali- 
gerorura exulura familia, exul et ipse ; nunc vero medicura agit 
apud Agennates, vir mihi bene notus, ov fxd t6v Al €v8oKip.aa6€LS' 

25 eaTL TOLVvv Std^oAo? €K€lvo?, w? avveXovTL <f)avai, ra ^iev LaTpiKa ovk 
dveTTLaTrjiJLcov, rdAAa Se TrdvTr] TrdvTco? ddeos oi? ovk dXXos ttojttot ovheis. 
Eius librum nondum videre contigit, nec huc tot iam mensibus 
dehitura est exeraplar vllura atque adeo suppressura puto ab iis 
qui Lutetiae bene tibi volunt. Vale, «rai evTvxdjv StareAet. 

30 Lugduni pridie Cal. Decemb. 1532. 

Tuus quatenus suus Franciscus Rabelaesus medicus. 

I. Georgius] See Ep. 2569 iutrod. and Omphahus; seeEpp.2577introd., 

28-9. ab iis . . . volunt] e.g. Morin 2635. 

S- ''^ * • V ^^' *•''''' -■'''* "^ U»Ti*<***r«^ 

nnrf^^^^C/^^' ^'^^'^' ^^'^«ViV iu<m!isry !^^i'a,, I y^a^ti^ 

rr.^m A^^!^fi'rmj /:);»nl4r>nJs^T-A^f A(u^%iO C^inO mdi" 


4^ dr»'< jM .%rnyi^rif\<> rnf<rrr\Odi4, ^ft^^^^t^ft^yy aAjJt ^Sjc tr\h /" 
i<-tsri*'^ ' '^ ^U*^ m^'' ''^^» ^f' JtLrxt'' ^QrK>htm , TiXrrrrint' ^hArr\ 
lyncW*'^ 7i^ <►/«<: aCTt ,/u ^'^'^brnTH^ dmtnf %if dc^h^^ 

nrn AfcrtH-iwJ -T>i h^<*m , /-vrr^'^^^»» PtrrrnV» ^,|t jitnf- «t«t^ «U»^/- 

r jT / ^- , f' '""^ I -^ I ■'/ /■ /' 

f > WTtitAT ij S XT»»*' , /r r>fjc\c <i\ud >»»*ur( -KAnry or»' C4Ui 

f > wTtnAT ij > /T»»r -. /r r>e ! r\c aw>.i yi\vi\ri ^nnry uj^! ^^ «..» 

,»>4<. ■} l \tr ^icif''^'" ^ nt'rrt j M()pi'^-\r\.i- /wt» rt^'/o* /«.^n" 
p.\/!AT /^f ■ diKhvts aSrvTTr» pk^^tA^-MT, ,»ttK 1 .Ar" /1 1 A J usriHwi*'' 

txiUtm'- M^t^ t\iltt 'jtyrc f^ »ffTi Vi<h Ab rii- »7v*i J^ itfi*^t.- 

j:rUu-- [ '^^X ccr/^: ((,5^- 

■"7 ^ 



Ep. 2743: Loipzig MS. 

2744] i:^l 

27422744^_^, From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. Vla. 73. 15. Basle. 

2 December 1532. 

[An autograph rough-draft, much rcwritten ; thcre are two veri^ions of tlie 
second paragraph.J 

Dedi nu])er ad te litteras qua.s Zasium cui rcddendas commise- 
ram bona fide rcddi<di>sse arbitror. Quod tum significaram nihil 
aliud fuit quam quod imprimis ab Anselmi hospite interpellatus pro 
exeraplo scripserara pulueris quera hic Aprili preterito apparandura 
curatieras ; deinde quod Alciatus noster tibi phiriraura coramen- 5 
dari cupiebat, vtque id diligenterexequerer midtis verbis solenniter 
rae fuerat obtestatus. Hunc sane pristinae restitutum valetudini 
quantura gaudeara paucis non cxplicauero, tuni quod candoris est 
eximii et,siquis alius, eximius tuarumlaudumpraeco. Postrerao hic 
venire myrobalanos chcbulos, quibus si delecteris, vt rae in terapore 10 
certiorera faceres rogaui ; vt id facias primo nuncio, nam diutius })har- 
raacopolam non habiturura superstites, te etiam atque etiam rogo. 

De Gryneo quid audio? 8atis rairari non possum quo spiritu 
scribens feratur, alioqui placidus et viua voce tam eximius me prae- 
sente tuarura virtutum praeco et admirator. Si poeta vere dixit, 15 
vt dixit verissime, dyadrj Se TTapai(f)aais eartv eraipov, nemo non ab 
Erasrao admoneri sumrai beneficii loco ducet. Verura cura ita 
nunc aniniatus sit, pracstiterit amici iuxta prouerbium raores 
nouisse, non odisse, eurac|ue nunc suo ingenio relinquere, ex quo 
haud dubie resipiscens aliquando emigraturus est, pro tara amica 20 
adnionitione gratiam habiturus, irarao vero gratias acturus quani 
plurimas. Quid Erasmus in literis possit et quantum praestitcrit, 
seculum nostrum ctsi ingratum agnosceret, nisi naturaliter audita 
visis laudaremus libcntius, et praesentia inuidia, praeterita vcnera- 
tione prosequercmur. Verum posteritas hoc pleno ore praedicabit. 25 
Erasrausne alieno pracsidio ad Prouerbiorura opus absoluendum 
indiget? In Oceanum aquam. Mei aduersum te anirai studium 
tibi puto indubitatum. Citius certe consortium a conitigio quara 
Bonifaciura ab Erasmo separaueris. Bene vale. 

4 Non. Decerabr. A". 1532. 30 

2745. To Daniel Stibarus. 

Brussels MS. Bibl. Royalc, 6916. Freiburg. 

7 December 1532. 

[An original lettcr, autograph throughout. In the right-hand top margin 
is supcrscribed in the hand of Alexander Wilthcim, S.J., ' Ex Musaco D. 
Pliihppi Uronckman Syndici (Muitatis Luxcmbcrgcnsis '. The date is con- 
firined by wliat is said of thc diet of Ratisbon ancl the dcath of Warham.] 

PosT eas litteras quas ad me dedisti in diraissione Synodi 
Ratisponensis, nihil abs te recepi. Scripsi semel ad loachimum, 
quem ad modum iusseras : an acceperis nescio. Quoniam autem 

'J7J4. 1. httcrasj Ep. 2740. 2. loachimumj 1'robably Camcra- 

10. myrobalanosj Sco Ep.2740. I yn. rius ; for his connexion witli Stibarus 

15. y)octaJ Hom. 7/. 11. 793. .scc vol. iv, p. 615, Krause, Heliiis 

'214'). 1. httcrasj Not extant. Eobanus Hcssus, ii, pp. 224-5. 


incertura erat quis te locus habcret, motoriam agentem fabulam, 

5 non est visura inanera operara sumere. Verura vbi clariss. ado- 
lescens rae subraonuisset se quendara e suis isthuc mittere, quam- 
quara id temporis erara sic districtus laboribus vt vix vnquam 
alias magis, non putaui tamen raihi coraraittendura vt prorsus 
a mc dimitteretur inanis. 

10 Risi satis Hispanicum stratagema eius qui te ex cincto discin- 
ctum, ex arraato fecit inerraem. Simile quiddam accidit Lutetiae 
Zebridouio Polono quondara conuictori nostro. Spectabat nescio 
quid fabulac in confertissima turba, indutus eam vestera cui 
aflfixerat aliquot nodos argenteos, cauos sed inauratos. Quidam 

15 incidit oranis vno excepto. Ibi rixa grauis cura Martino Slapo. 
Quin et ipse dorai habui, quos sane non genuit Hispania, sed 
qui breui magnara in edibus raeis aTxaviav erant facturi, nisi sub- 
odoratusessera illorura artificiura; nihilerat illis neque obsignatura 
neque obseratura. 

20 Si scire cupis quara mecum agatur omnia prorsus eVt ra Mav- 
8po^ovXov TTpo^iopel. 

Corpusculura hoc indies rainatur ruinara : iniraici surriguntur 
in altura, amici decrescunt. Archiepiscopus Cantuariensis, qui 
mihi fuit sacra ancora, fatis concessit. Leus factus est Archiepi- 

25 scopus Eboracensis, Morus deposuit Cancellarii sarcinara, quae 
dignitas illic est regiae proxima. Ego profecto magis amo regem 
quod exoratus a Moro clitelLas eas illi detractas in alium transtulit, 
quam quod tam honorificura raunus delegarat. Scribara copiosius, 
vbi cognouero sub quo coelo degas. Bene vale, mi Stibare, inter 

30 candidos araicos longe candidissirae. 
Postrid. S. Nicolai. 1532. 

Erasraus Rot. mea manu. 

Clariss. viro. D. Danieli Stibaro Wirttenburgi. 

2746. From John L.\sky. 

Leningrad MS. Lat. F. xvii. 57, f. 11. Cracow. 

7 December 1532. 

[For the MS., a contemporary copy of Lasky's correspondence, see Ep. 1954 
introd. The last letters of the date of this letler are blotched, and it is im- 
possible to decide whether it is mdxxxi or mdxxxii : but the reference to the 
' PoznanienCsi > conuentu' as ' ante biennium ' points to 1532 (the Assembly 
of Poznan was held in Oct.-Nov. 1530, and John Lasky was one of Zapolya's 
' orators ' there). For John Lasky see Epp. 1502. 8n, 1593. I33n.] 

2745. 10. stratagema] Nothing is 15. Martino Slapo] He was sent 

known of the incident. Stibarus liad from Poland with Zebridouius, as his 

perhaps been robbed by someone companion, and stayed with him at 

belonging to the Emperor's Spanish BasleandinParis.seeEp. 2351 introd. 
retinue. 16. Hispania]Thereferenceisquite 

12. Zebridouio] He had been a certainly to lacobus and his relatives. 

fellow-inmate with Stibarus of Eras- He was a nativeof Freiburg ; seeEp. 

mus' house in 1527-8, and had 2652. 8n. For the play on words 7/is- 

foUowed Stibarus toParisin Septem- pania . . . anavLav see Ep. 2473. 2in. 
ber 1528, see Epp. 1826, 2036, 2069 20-1. ra MavSpoBovXov] See Adng. 

introdd. 158 : Supp. cal. Bedae, LB. ix. 519B. 

2746] FROM JOHN LASKY 133 

S. Plane mihi animum reddidisti litteris tuis, Erasme charis- 
sime, qui etsi de tua in me beniuolencia nunquam dubitaui, mira- 
bar tamen quod cum e Poznanien<si> conuentu ante biennium, 
deinde vero eciam hinc anno supcriore ad te scripsissem, nihil 
mihi tanto tempore responderis : nisi forte sic visiim est tibi vl- 5 
cisci priorem illam cessacionem meam, vt me tam longa vicissim 
tuarum macerares litterarum expectacione, aut fortassis vitandam 
adhuc putaueris nostri nominis inuidiam, qua nunc grauiter qui- 
dem, vt audio, sed preter omne certe meritum nostrum istic 
laboramus. Quodque ad me attinet, tantum abest, mi Erasme, 10 
vt aliquid de raeo erga te amore vetereque illa obseruancia remi- 
serim, vt propemodum emoriar desiderio tui, nec vsquam esse 
cupiam <(libe>ncius quam apud te : id quod equidcm iam futurura 
erat, si per serenissiraum Ferdinandum Regem licuisset, sine cuius 
litteris coraeatus, vt vocant, haudquaquam raihi tutum videbatur 15 
tua eque ac mea causa me istuc conferre. Quas cum habere non 
potui, coactus sum aliud de rel)us meis consilium capere. 

Inuoluerat me frater istis tumultibus, sed sic vt nihil egerira tum 
quod non ad promouendam concordiara oranino pertinuisset. Nunc 
ille pergit qua cepit. Ego cum rem magis indies incrudescere vide- 20 
rem, nec vlla pacis spes appareret, ne Principis huius mei fauorem 
viderer contempsisse, huc me ad aulam contuli, horao, vt nosti, 
minime aulicus vt qui vulpinam assuere neque sciam profecto 
neque, si sciam, admodum velim. Habeo taraen amicos aliquot, 
quorum consuetudine me oblecto : Leopolitam, virum preter mul- 25 
tara erudicionera vite eciam integritate ac propeniodum sancti- 
monia insignem ; lustum, Antoninumque nostros, preterea Strocium 
Florentinum, iuuenem Grece et Latine doctum, adhec modestis- 
simura tuique araantiss<imum>. Sic viuimus, mi Erasrae, post- 
quam vt voluraus non licet. Tu tamen fac meraineris raei, certoque 30 
tibi persuadeas rae et esse et, vtcunque res succedant, fore pcr- 
petuo tuum. Interim vale. 

Cracouie postridie Nicolai Anno mdxxxii. 

I. litteris] There aro no letters Bible into Polish. 

surviving between Erasmus and J. 27. lustum] J. L. Decius, see Ep. 

Lasky after Ep. 2033 (0^27 Aug. 1528) 1393 introd. 

until this letter. Antoninumque] J. Antoninus, 

18. frater] Hierolaus, eldest of the seo Ep. 1602 introd. 

three Lasky brothers; he took an ,27-8. Strocium Florentinum] Pos- 

activo part in pubhc affairs and was sibly Cyriacus Strozzi (1504-69) of 

at this time engaged in the struggle Florence, a skilled architect, and 

between Zapolya and Ferdinand. See professor of Greek, first at Florence 

Ep. 1242. 25n. and afterwards at Bologna and Pisa. 

25. Leopohtam] Possibly John of He wrote, in Grcek, a conclusion to 

Lemberg, who studied at Cracow, Aristotie's 8 books of the i^o/iiics and 

whero ho became Dr. and Professor a commentary on the Ethics. 
of Theology. He translat«d the 


2740.27442747. To BoxiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 90. /Frciburp;.) 

Q. 44. <() Decembcr 1532.) 

[An original letter, autograjih througliout. Tho right-haiid cdge of the 
MS. is torn away. 

T}ie (latc is suj^phecl by coinparison with Kpp. 2740, 2742, 2744. Clearly 
the first of Boiiifa('(!'s two h>tters abcut the powder had not reached Erasrnus 
whon he wrote to Bonifaco on 2q Noveinber (Ep. 2742). Boniface aecordingly 
wroto again on 2 December (Ep. 2744). From the presont letter it wouid 
appoar that Ep. 2744, carricd by ' luuenis mous', reached f^rasmus on 
Tuesday 3 December. The earlier lettcr entrusted to Zasius was for some 
reason or anothor not dehv(>rod till thc (jvcning of 4 Deceinl)cr. Trulibchnan, 
who could havc carricd l<]rasinus' answor, luid lcft Froi})urg bcforo l']rasinus 
had rocoivcd cither lettor : ho thorcforo wrote on tho following Monday, 
g Decembor.] 

S. P. Incoinmode accidit. luuenis meus huc <rcdierat/dic 
Martis ad vcspcram, dum paulo iam reces<serat/ Trubbelmanus. 
Zasius c{)istolam tuam pos<tridie/misit sub noctem. Itaque non 
potui responderc. Cupio enim optimo viro in maioribus rebus 
5 gratificari. Vellcm autem vt hoc excmyihir fiat et mihi pyxis 
eiusdem pulueris. Mittam pccuniam primo quoquc tempore. 
Vale. Die lunae mane. 

Domino. B. Amcrbachio. 

2^392748.^-9,, TO CORNELIUS Agrippa. 

Agrippae Opera ii, p. 1017. Freiburg. 

Jortin ii, j). ^Gcj. 9 December 1532. 


Salvtem P. Hactenus, vir eruditissime, tuis literis non respondi, 

satius essc ducens omnino silere quam negligenter respondcre. 

Hactenus sane expectatum est ocium, sed hactenus non datum. 

Quem chartophorum narres, nescio : nec tuam epistolam historiae 
5 theologicae narratricem Cratander reddidit. Si quid posthac 

autcm mihi bona fide reddi cupis, fac tradas Hieronymo Frobcnio. 

Tibi cum crabronibus rcm esse doleo. Explica tequantum potes. 

Paucis bene cessit cum illis conflictari. Ad nouam hirundinem 

scribam copiosius, fauente Christo. Interim tibi persuade, Eras- 
10 mum de numero bcne cupientium Agrippae. Vale. 
Friburgi, nono die Decembris, Anno 1532. 

2749. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 43. <Freiburg.> 

Q. 76. 27 December 1532. 

[An original lotter, autograph throughout.] 

2747. 7. maiKj MS. 

2747. 4. optimo viro] Ephorinus' mus had not yet received Ep. 2737. 

' hospes ', cf . Ep. 2740. 3n. 4. historiaej The Apologia c. the.o- 

2748. I. literisj Ep. 2739; Eras- logistas Louanimses. 


S. p. Improbis iuxta prouerbium preter occasionem nihil deest. 
Tibi ad benefaciendum omnis arripitur occasio. Aniraus tuus iam 
olim perspectissimus erat, et cum strenula et sine strenula. Kes 
nulla egebat celeritate. Poteras Hieronymo committere. Puero 
qui attulit, dedi tres batzones. Hospiti Anselmi precor omnia lete. 5 

Bene vale. 27 die Decemb. 1532. 

D. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 

2750. To JoHN Faber. 

Copenhagen MS. G. K. S. 95 Fol., f. 162. <rFreiburg.> 

L. p. 93 : N. p. 1070: Lond. xxvii. 8 : LB. App. 42G. 'fin. 1532.) 

[An autograph rough-clraft. An approximate date can l>e assigned, ^s 
Erasmus enclosed in this letter a copy of More"s letter of 14 Juno 1532 
(Ep. 2659), whieh had been delayed some months before deUvery.j 


Tantane celeritate isthuc vsque peruolasse rumorem, clarissi- 
mum virum Thomam Morum iure submotura a munere Cancellarii, 
et in huius locura surrogatum alium iiobilem, qui protinus liberos 
dimiserit, c^uos Morus ob contentiosa dogmata coniecerat in vin- 
cula. Homerus Ossam, Vergilius Famara toto corpore pennis ac 5 
plumis subleuant, quo declarent illa nihil esse pernicius. At raihi 
tarda lentaque videtur oranis alarum celeritas, si ad huius rumoris 
derepente tam late diuagati velocitatem conferatur. Vix fulgor 
ocyus dimicat in omnem raundi partera. Quanquara auteni hec 
fabula constanter per oranium ora volitabat, nec vllas e Britannia 10 
litteras receperam (nam Thomae Mori epistola, quam nunc ad te 
mitto, complures raenses heserat in Saxonia), taraen sciebam certo 
certius vanissimum esse quod iactabatur. Noueram enim humanis- 
sirai Principis ingeniuni, quanta constantia foueat araicos quos 
serael coraplecti instituit, quaraque grauate submoueat C{uenquara 13 
a suo fauore, etiara si quid erroris huniani in illis deprehendcrit. 
Rursus noueram Thomae Mori synceritatera atque in rebus raaxi- 
mis pariter ac minimis gerendis dexteritatem, ac nusquani conni- 
uere solitam exiraiae cuiusdam ])rudentiae vigilantiam. Trao raihi 
beneuolus Regis erga Morura animus magis ex eo liquebat, quod 20 
illum raunere splendidissirao quidera illo, sed oneris ac pcriculi 
pleno, liberasset, quam quod tantum honoris detulerit. Quum enim 
illi eas clitellas detrectanti imponeret Rex, ^iXonarpL^ erat, sibi 
suoque regno consulebat : quum roganti adimeret, (/>tAo'/na)poi' sese 
declarabat. Illic pietatis ac prudentiae laudera omniura applausu ^5 
promeruit, qui prouinciam multo difficillimam ei comraiserit, quo 
non erat alius in co rcgno tanto oncri sustinendo magis idoneus : 

2750. 1-2. olarissimum virum ar/(/. L. 21. ilhnn .l/.'^. : eum />. 22. de- 

tulerat L. 27. non erat MS. : haud gcio an sit L. oneri add. L. 

2749. I. prouerbiuin] See .Uhuj. 27.")(). 3. aliuni nobileml Sir Thnmas 

106S. .Audlev. 


hic egregiam huraanitatis laudem est assequutus, qui et de suo 
iudicio et de publicae vtilitatis res])ectu nonnihil concesserit amici 

30 precibus, tale quaerentis ocium, (jualc a suo Principe cjuoiuhim 
impetrauit Cassiodorus. Nec enim dubito quin Morus grauissimis 
adductus causis istam missionem a Rege flagitarit. Alioqui nec 
hic vnquam tam impudens erat futurus, vt tam cito rogaret ex- 
onerari, nec Rex tam facilis, vt ob quaslibet causationes preces 

35 illius fuerit auditurus. 

Non ignorabat enim totius regni statum maxima ex partc pen- 
dere ex Cancellarii integritate, doctrina ac prudentia. Neque 
enim hic Cancellarius dicitur, vt apud nonnullas nationes, Secre- 
tarius; sed dignitas est regiae proxima: coque prodeunti a dextris 

40 gestatur sceptrum aureum, in cuius fastigio est corona aurea im- 
perialis, ad leuam liber : quorum altero summa sub Rege potcstas, 
altero legum prudentia designatur. Est enim totius liritannice 
ditionis supremus iudex, ac Regis consiliique regii dexter, vt ita 
dixerim, oculus, ac dextra manus. Tam arduam functionem «a- 

45 pientissimus Princeps nequaquam credidisset inexplorato. Vix 
alius penitius inspexerat, aut impensius amabat raras ac pene 
diuinas illius ingenii dotes. Quin ipse Cardinalis Eboracensis, vir 
quecunque fuit hominis fortuna, non stupidus, quum perspiceret 
nullam superesse spem reditus ad dignitatem pristinam, asseue- 

50 rauit, in ea insula nulhim esse tanto oneri parem praeter vnum 
Morum. Nec hoc erat fauoris aut beneuolentiae sufTragium. Car- 
dinalis, dum viueret, Moro parum equus erat, eumque metuebat 
verius quam amabat. Nec diuersum erat populi iudicium. Itaque 
sicuti cum tanta totius regni gratulatione suscepit raagistratum, 

55 quanta ante ilhim alius nemo, ita magno sapientum ac bonorum 
omnium moerore deposuit. Deposuit autem omnium pulcherri- 
mum promeritus elogium, neminem antea munus illud gessisse 
dexterius ac maiore cum acquitate. Et scis quam soleat esse 
queruhim vulgus aduersus eos qui suramura gerunt niagistratum, 

60 praesertim primis annis : etiamsi liarura rerura tibi facile fecero 
fidera si summorum virorum epistolas ])roferam, Regi, regno, sibi 
atque etiam mihi gestienti cum alacritate de suscepto honore 
gratulantes : rursus eorundem litteras deplorantes, reipubHcae 
talera esse subductum iudicera, ac ^ovX-q(f)6poi\ vt Horaerico verbo 

65 abutar. 

Neque vero dubito quin Rex insignera aliquera virura in Mori 
locuni substituerit : qui raihi tamen prorsum ignotus est. Verum 
quod ad generis claritatem attinet, quam Thomas Morus, vt est 
ingenio plane i:)hilosophico, nec affectauit vnquam, nec iactauit ; 

70 natus est Londini, in qua ciuitate multo omniura celeberriraa 
natum et educatum esse, apud Anglos nonnulla nobilitatis pars 
habetur : dein ex ])atre neutiquam obscuro, iuris Britannici doctore, 
cui ordini ajDud Anglos summa est dignitas, et ex hoc pleraque 
illius insulae nobiiitas fertur originera ducere. Huic ita successit 

30-1. tale . . . Cassiodorus add. L. 36. enini add. L. 41. sub Rege 

add. L. 58. ac MS. : aut L. 60. praesertim primis annis add. L. 

61. L : proferantur 3/S. 65. L: ahuta MS. 68. quam 3/5. : quod 

laudis genus L. 

2750] TO JOHN FABER 137 

filius, vt parentem per se clarum omni genere decorum obscurarit, 75 
tametsi nemo verius illustrat maiores suos, quam qui ad hunc 
obscurat modum. 

Omitto nunc dignitatis titulos, quibus vterque, non exambito, 
nec empto fauore, sed spontaneo Regis iudicio decoratus est : 
nisi forte rel)us in bello semel atque iterum strennue gestis arbi- 80 
tramur veram parari nobilitatem : egregiis autem in Rempublicam 
meritis, quae pacatis temporibus consilio praestantur potius quam 
armis, nihil deberi honoris. Militarem industriam quo melius habet 
Reipub. status hoc minus desiderat : horum vero qui doctrina, 
qui consilio, qui iurisprudentia excellunt, opcra semper est Regibus 85 
ac regnis necessaria belli iuxta ac pacis temporibus. Audimus 
scripturam mysticam loquentera, Per me Reges rcgnant. Atqui 
ea vox non est militiae, sed sapientiae, quae praestat ne bellum 
oriatur, aut si vitari non queat, efficit vt quam minimo Reip. 
malo geratur. Felicius autem est effugere bellum quam fortiter 90 
gerere. Pax autem non potest esse diutina, aut si est, gignit cor- 
ruptos hominum mores, nisi prudentium virorum consiliis guber- 
netur. Si Torquatus illustris factus est, quod hosti Gallo torquem 
detraxit, et clarus non erit, qui compluribus annis equum iudicem, 
fidelem consiliarium, praestitit patriae ? At raulto secus visura 95 
est priscis Iraperatoribus, qui assessoribus suis, Icgum prudentia 
claris, suraraos honores detulerunt. Quin et grararaaticis, diale- 
cticis, ac iuris professoribus qui pcr annos viginti speciraen erudi- 
tionis ac probitatis dedissent, eadera dignitatis insignia decreuerunt 
quibus ornabantur vicarii. Vicariorura auteni dignitas acquabat 100 
coniitura ac ducuni dignitatera. Testatur hoc Codicis liber duo- 
decimus, titulo De Professoribus. At hodie non agnoscuntur pro 
nobilibus quibus non natiuitas, sed Princeps, donat insignia — non 
iraprobarera si dicant, vendit. Caeterum quum Principis autoritate 
bene raeritis de Republica decernitur honos, raeo iudicio geraina 105 
est nobilitas, quura ad virtutem omnis verae nobilitatis parentem 
accedit Principis autoritas: si requiritur antiquitas, raagnificen- 
tius est nobilitatem promeruisse, quam a maioribus accepisse. 

Verura hanc laudera scio apud Morura esse leuissirai raomenti, 
qui mauult posteris suis pietatis amorem, quam insignium .hono- no 
rem relinquere. Porro, quod iactant de carceribus an verum sit 
nescio. Illud constat, viruni natura raitissiraum nulli fuisse mo- 
lestum, qui raonitus voluerit a sectarura contagio resipiscere. An 
isti postulant, vt sumraus tanti regni ludex nullos habeat carceres? 
Odit ille seditiosa dograata, quibus nunc raiscre concutitur orbis. 115 
Hoc ille non dissiraulat, ncc cupit csse clara, sic addictus pietati 
vt, si in alterutram partera aliquantulum inclinet raomentum, 
superstitioni quam impietati vicinior esse videatur. Illud tamen 
eximiae cuiusdam clementie satis magnum est argumentum, quod 

82. quae L : quorurn MS. 86. belli . . . tomporibus add. L. 8q. aut 

MS. • & L. 94. ct om. L. 97. Quiii . . . 108. aecopissc L : Quin ipsi ctiam 
Quintiliano rhotori ox Cosarum constitutiono suus honos ost liabitus. quod 
per annos viginti Romanam iuuontutem ad bono dicendum instituii5set. MS. 

87. Per mo] Prov. 8. 15. 9. 13. 8. 

93. TorquatusJ Livy^. 10; Gelhus loi. Codicis] 5c. Justiniani. 


120 sub illo Cancellario nullus oh improbata dogmata capitis poenam 
dedit, quum in vtraque Cermania Calliaque tam multi sint 
aflFecti supplicio. An non clementer odit impios qui, quum habeat 
ius occidendi, ita studet mederi vitiis vt homines ipsi sint inco- 
lumes? Num illud postulant, vt Regis vices gerens aduersus 

125 Regis et Episcoporum sententiam faucat seditiosae nouitati? 
Fingamus ilhmi non prorsus abhorruisse a nouis dogmatibus (quod 
longe secus est), tamen aut munus quod susceperat erat deponen- 
dum, aut dissimulandus ille fauor. 

Postremo, vt omittamus hic contentionem de dograatibus, quis 

130 nescit, quam multi leues ac seditiosi sub hac vrabra parati sint ad 
omnium scelerum licentiam, nisi gliscentem temeritatem cohibeat 
raagistratuum seueritas ? Et indignantur hoc a suramo regni lu- 
dice factum in Anglia, quod in ciuitatibus quae religionem inno- 
uarunt, interdum facere cogitur senatus ? Quod ni factum esset, 

135 iamdudum pseudeuangclici, in cellas et in scrinia diuitum irrupis- 
sent, et papista fuissct quisquis haberet aliquid. At plurimorum 
tanta cst audacia, tam effrenis malicia. vt ipsi quoque qui nouo- 
rum dogmatum sunt autores ac ])ropugnatores, acriter in istos 
stringant calamura. Et supremum Angliae ludicem volcbant 

140 conniuere, donec impune talis colluuies inundaret in regnura, et 
opibus et ingeniis et religione cuni primis florcns. Fieri potest 
vt verum sit et illud, in gratiam noui Cancellarii quosdam diraissos 
e carceribus. vel innoxios, vel ob leuiora criraina vinctos, quod 
ad concilianduni raultitudinis fauorem in primo Regum aduentu 

145 fieri solet. Idem opinor factum et Moro suscipiente magistratum. 
Sed quid agunt isti Triptolemi, qui tales serunt fabulas ? An vt 
persuadcant, sectis ac sectarum fautoribus praesidium esse para- 
tum apud Anglos ? Atqui ex multorum haudquaquam leuium 
virorum ad me litteris liquet, Regem aliquanto minus aequura 

150 esse nouis .dograatibus quam Episcopos aut sacerdotes. Nemo 
pius non optat ecclesiae mores emendatos : at nemo prudens 
existimat recipiendam rerum omnium confusionem. 

Quum accepissem Thoraani Moruni ad suramara euectura digni- 
tatem, quoniam mihi videbar ingenium illius cx diutina consue- 

155 tudine aliqua ex parte perspectum habere, scripsi me publice 
Regi regnoque gratulari, priuatim ipsi nequaquam. Nunc autem 
ex aninio gratulor. cui cum summa Principis gratia, cura totius 
gentis honorificentissimo testimonio mature contigerit a negotio- 
rum ciuilium labyrinthis explicari, quod nec Scipioni Africano, 

160 nec Magno Porapeio, nec M. Tullio datura est. Optauit Octauius 
Augustus iraperii sarcinara deponere, non licuit. Nunc integra 
etiamnura etate Thomas Morus hoc vitae genus adeptus est cum 
120. L : poenas 3/5'. 126-7. quod . . . est add. L. 

120. oapitis poenam] Insupport of tlu-ee days after his appointment to 

what Erasmus says see R. W. Chain- the Chancellorship More said : ' Tu 

bers. T/io»!f7s 3/ore, p. 281. Chambers qui res humanas soles prudenter et 

points out that under Audley, More's sollerter expendere, fortunae meae 

suecessor, there were 15 or 16 exe- fortasse misereberis ' ; Ep. 222S. 4-6. 

cutions for heresy. 155. scripsi] We have noletterfrom 

153. Quum accepissem] Writing Erasmus to More later than Ep. 221 1. 

2750] TO JOHX FABER 139 

dignitate, ad quod ah adolcscentia semper fuit propensus, vt cum 
suis, est enim (jnXoaTopyos vt siquis alius, libere salubribiis studiis 
ac pietati vacaret. Extruxit ad flumcn Thamysim haud procul 165 
ab vrbe Londino, practorium nec sordidum nec ad inuidiam vsque 
raagnificum, commodum tamcn : illic agit cum intimo sodalitio, 
vxore, filio et nuru, tribus filiabus et totidem generis, vna cum 
nepotibus iam vndecim. Vidit fauente Christo natos natorum, 
visurus et qui nascentur ab illis. Quum enim nemo sit inter illos 17° 
non florente etate, probabile est numerosam sobolem prouenturam. 
Quin ipse quoque possit adhuc esse multorum liberorura parens, 
nisi vxor iam prideni per etatem parere desiisset, quam duxit 
viduam, nec ex hac vllos sustulit liberos. Nam quos habet, ex 
priore suscepit, quam etiamnum puellam araisit cura aliquot 175 
liberis. Hanc tamen licet stcrilem, licet etate prouectam, non 
aliter amat fouetque quam si puella esset annorum quindecim. 
Vix alius viuit liberorum amantior, neque ille nescit discrimen 
inter anum et puellara : sed ea est ingenii commoditas, imo, vt 
melius dicam, ea est pietas ac prudentia, vt quicquid obuenerit 180 
quod corrigi non possit, sic adamet, quasi nihil felicius potuisset 
obtingere. Dicas apud illum esse alteram Platonis Academiam. 
Sed contumeliam facio domui illius C[uum eam Platonis Acaderaiae 
confero, in qua disputabatur de nunieris ac figuris georaetricis, 
interdum de virtutibus moralibus : hanc domimi rectius dixeris 185 
scholam ac gymnasiura Christiane religionis. Nullus ac nulla illic 
est, non vacaUs liberalibus disciplinis ac frugiferae lectioni, tametsi 
praecipua primaque pietatis cura est. NuIIa illic rixa, nullum 
petidantius verbum auditur, nemo conspicitur ociosus. Ac tantara 
familie disciplinam vir ille non supercilio iurgiisue tuetur, sed 190 
comitate ac beneuolentia. In ofiicio sunt omnes. sed adest ala- 
critas, nec deest sobria hilaritas. 

In teraplo vici extruxit sibi suisque coramune sepulcrum, in 
quod transtulit ossa prioris vxoris, vsque adeo illi non placet 
vllum diuortium : paries habet tabulam testera fortunae atque 195 
instituti illius, quam famulus meus ad verbum descripsit. Ex- 
emplar cum his litteris accipies. Video rae fuisse loquacioreni, 
sed fabulari iuuat de araico apud amicura. Quod assidue concio- 
nando ad populum agis verum episcopum, bonis omnibus vehe- 
menter ])lacet. Istud exemplum vtinam multos excitet imitatores. 200 

Quae scribis de Regis Ferdinandi negotiis mihi fucre gratissima : 
ex his prooemiis bonam in spera vocor, fore vt optirai sanctissimi- 
que Principis virtutibus aliquando forttina respondeat. Vale. 

■-'022751. From Julius Pflug. 

Gotha MS. Chart. A. 385, f. 10]. Zcitz. 

4 January 1533. 
[An origiiial lotter, prohably autograph (iii a volumo of original lottcr!?, 
27ii0. 187. ar frugiferae ^I/S. : frugiferacque /y. 189. conspicitur /^ : vide- 
iuvMS. ig8. scd MS. bis, in duabus lineis. 

2750. 169-70. natos . . . illisj Vorg. whicli More hiinself enclosed a copy. 
A. 3. 98. 201. Quao scribis] Not extant. 

195. tabulam] See Ep. 2S31, with 


mostly by or to Julius Pflug, preserved in the Ducal Library at Gotha). It 
was printed in Epistolae P. Mosellani . . . ad lulium Pflugium, Leipzig, 1802.] 

S. P. D. Ex litteris tuis quas accepi prox<(iraas>, hanc primo 
\ oluptatem coepi, quod tuae cssent: deinde vero quod ostenderent 
nialum quo iamdudum premitur natio nostra istic remittere. 
Quamquam autem res nostrae eo loco sunt vt praeclare agatur 

5 nohiscum, si pestis illa hic non ingrauescat, tamen non tam in- 
uideo vobis quam lactor nationi nostrae aliqua in parte mcliuscule 
esse. Quae si sanaretur omnino, bonum illud suum proculdubio 
nobiscum communicatura esset : id enim nobis ipsa societatis 
ratio esset effectura. Quo magis cupio vt, sicui integrum sit salu- 

10 tarem, hoc est non acerbam, facere raedicinam, is curationem 
illius hoc terapore suscipiat. Quippe cum tanta oblata sit occasio 
medendi, rcliquum nihil est quod quaeras. Sentis facile quid 
velim ego. Nihil tamen praescribo. Video enim quid tempora 
haec postulent ; sed quid ego exigere debeam, non video. Quo- 

15 cunque enim me verto, occurrit pro quo boni omnes gratias in- 
gentes tibi habere debeant. lam vero, Euripidis illud, quod mihi 
accomodas tale est vt, si idera vsurpem ego, ab otlitio prorsus 
discedam. Atque vtinara assequi id possim vt praeclaris tuis de 
me iuditiis, quae non tam qualis sim, quam qualis esse debeam 

20 docent, vllo posthac tempore respondeam. Sed finera faciara, 
cum praesertim nihil habeam praeterea quod scribam, teque epi- 
stola rerum inani ab iis quae sane honestiss<(ime> agere non desinis 
negotiis distrahere nolim. 

Vale. Citii pridie Non. lanuarii. anno xxxiii. 

25 lulius Pflug. 

Clarissimo Doctissimoque viro D. Erasmo Roterodamo amico 
in maioribus obseruando. 

2752. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 24. <Freiburg.> 

Q. 18. 5 January <i533>- 

[An original letter, autograph throughout. The year-date can be supplied 
from the reference to the Adage Alcinoi Apologus, the second version of 
which was first printed in the Froben edition of March 1533] 

S. p. Si quid nactus es de Alcinoi apologo, queso vt per hunc 
significes. Aut si quid aliud est, quod me scire voles. Nam hoc 
prouerbiura seraoui a reliquis. 

Bene vale cura oranibus tibi charis. Prid. Epiphaniorura. 

Eras. Rot. tuus. 

Clariss. Viro D. Bonifacio Araerbachio. Basileae. 

275L 12. rehquum scripsimus : rehqua MS. : nihil est quod quaeras MS. 
marg. : hic quid quaeris MS. in contextu. 14. postulent ; sed quid scripsi- 

mus : postulant ; sed quod MS. 

2752. 3. semoui a rehquis] The suggested to him an alternative ex- 

/lc/a^i'o ofTerstwoexplanations of tlie planation (4082). But he was not 

exprossion /1/ctnoi apo/o<7ws, 1332 and sure that he had rightly understood 

4082. When he had written the first the passage of Aristotle — his in- 

(1332), Erasmus' attention was called terpretation of it was, as he says in 

to Aristotle, Rhet. 3. 16. 7, which Ep. 2754 ' diuinatio ', mere guess- 

2753] 141 

2753. From Viglius Zuichemus. 

VZE. 36. Padua. 

14 January 1533. 

[The date is confirmed by the contents.] 


PoST eas literas, Erasrne doctissime, quas per Heresbachium 
ad me dedisti, nuUas a te accepi, cum tamen fasciculos aliquot 
miserim, ac de iis rebus ad te scripserim ad quas sperabam te non 
grauate responsurum. Quapropter vereor ne literae raeae non 
satis diligenter curatae, [neue] tibi non sint redditae. Quod valde 5 
cupio cognoscere, vt eadem vel iterum tibi significem, vel epistolas 
neglectas ab iis quorum curae ipsas commiseram, requirere possim. 
In praesentia autem erat quod Amerbachium scire cupiebam, et 
nuntius quidem ad te perlaturum se literas recepit lubenter : vt 
vero Basileam cursaret, haud aeque paratum se exhibuit. Itaque 10 
fuit mihi necesse tuam operam poscere, et propere, proindeque 
impolitius, ad te scribere. Cupiebat autem ex me scire Amer- 
bachius an Venetae officinae Ciceronis molirentur editionem. 
Quod scire certo adhuc non potui, vix tamen arbitror. Emenda- 
tiones Ciceronianorum, quod praeterea ille requirebat, difficile hic 15 
est nancisci, citiusque clauam ab Hercule. Habeo tamen quaedam 
in epistolas ad Atticum, quae non leuis mihi momenti esse viden- 
tur, eaque lubens missurus sum. Institutiones graecas descriptas 
priuato nunc iure possideo, ac de iis etiam excudendis scripsi ad 
Amerbachium. Non ausus fui antea tibi significare me suscepisse 20 
publicam hic profitendi prouinciam, quae, vt olim praetorum 
nostrorum imperium et iurisdictio, anno terminatur. Haec mihi 
adhuc mediocriter succedit, et hactenus vtcunque aduersus Italici 
collegae (quem concurrentem vocamus) ambitionem et inuidiam 
substiti. 25 

Sucquetum studiorum meorum vnicum sodalem, et quocum 
mihi arctissima semper a puero fuit amicitia, nuper Taurini imma- 
turum fatum sustulit. Quo mihi nil potuit acerbius accidere. 
Idque multo ante animus praesagiebat, conatusque sum illum 
multis inde epistolis auocare ; sed nihil profeci. Logus de cuius 30 
abitu tibi scripsi, rursus hic expectatur, et nuntiatum est nobis 
Comitis cuiusdam filium instituendum suscepisse, hucque distento 
marsupio rediturum. 

10. vero . . . cursaret scripsimus : vere . . . curaret VZE. 

work. He accordingly kept 1332, Cicero ; see Epp. 2764. 5-8, 2765. iin. 

and made a separate adagium ('se- 16. clauam ab Hercule] See Adag. 

moui') of 4082. He appears not to 3095. 

have known, or not to have recol- 18. Institutiones] For the ms. see 

lected, another passage of Aristotle, Ep. 2791. 59n ; and for the letter to 

Poet. 16, which would have shown Boniface cf. VZE. 37. 40. 

him that the tr»io meaning of tho 26. Sucquetum] f 3 Nov. 1532. 

expression was that given in 1332. 30-1. Logus . . . expectatur] He 

2753. 1. hteras] Notextant ; Hores- had not returned by April, see Ep. 

bach could not have carried Ep. 2682 2791. In June ho had come back, 

(see Ep. 2728. 78n). but had goiio on to Romc, seo Epp. 

13. Ciceronis . . . editionem] Her- 2829. 26-7, 2854. 99-103. 
wagon was planning an edition of 




Caesar adhvic est Bononiae cum Pontifice, ac nuper illuc adue- 
35 nere legati a Francorum Rege FVanciscus a Turnone Cardinalis, 
ac alter Episcopus, ni fallor, Tcrl)iensis. Quid consultent non 
satis vulgo scitur. Aiunt tamen, Caesarem peractis illic nuptiis 
inter filiam suam et Alexandrum, Florentiae Ducem, Mcdiolanum 
concessurum. Plura non licuit per temporis angustiam ; (juae 
40 rogo boni vt consulas, ac ad nos tuarum litcrarura cupidissimos 
\'icissim aliquid scribas. 

Vale. ^atauii xix. Calend. Februarii 1533. 

27r)4. To BoxnACE Amkrbach. 

Basle MS. AX. III. 15- ^5- 
Q. 7- 

15 January /1533:. 

[An original Irttpr. autograph througliout. Th(> year-dato oan be supplied 
from comparison with Ep. 2752.] 

S. p. De puero rcs nullius est raomenti, nec erat locus de darano 
faciendae mentionis. Tlle nihil ])etiit. Quod datum est, vltro 
meo iussu (hitum est, et recte datura est. 

De Alcinoi Apologo diuinatio est, cui non est tutura fidcre. Pro 

5 aniica consohitione gratiam habeo, quaraquam tu veKpov depaTreveis. 

Mors Archiepiscopi ■npocf^aaL'; eoriv, alia sunt quae 'pectus vrgeant. 

Cogito de rcnouando testamento. Si is, quem ])rius heredem 

2753. 34. Bononiac] They mct at 
Bologna in Dcc. 1532 and Charles 
left on 28 Fcb. 1533 : of. Ep. 2767. 

35. Franciscus a Turnonc] 1489- 
1562, at this timc alip. of Bourgcs 
and carcHnal. 

36. P^piscopus . . . Terbicnsis] 
Gabriel de Gramont, bp. of Tarbes 
and cardinal ; French envoy at the 
papal court 15-20-30, 1532-3. j i534- 

38. fiHam] Margaret (1522-86), 
natural daughter of Charlcs v. Her 
marriagc with Alcxandcr de Medici 
(1510-37) took place in 1536. 

27.54. I. pucro] Some inesscngcr 
cmploycd by Amerbach. 

4. diuinatio] Sce Ep. 2752. ^n. 

5. consolationc] Presumably a 
lettcr of condolence on thc death of 
Warham (t22 Aug. 1532). Thc coji- 
solatio comcs late, says Erasjnus ; 
and \Varham's deatli seerns to be 
only a pretext for Bonifacc's letter, 
which has some other motivc. 

5-6. veKp6v6epaTT€vn.s]Ci. Adag. i6o. 


7. testamcnto] Erasmus' carlicst 
known will is that printed in vol. vi. 
502-6, datcd 22 Jan. 1527. His last 
will (written in his own hand) bcars 
dato 12 Feb. 1536 (printed in Q. 
pp. 12T-4 andMajor, pp.48-9): there 
is a copy of it made by a secretary in 
tlie Copenhagcn MS. G. K. S. 95 Fol. 
f. 253. Both wills are preservcd at 

Baslc, MSS. Erasmusladc Urk. 11''. 4, 
AX. III. 15. Wliat would appcar to 
bc tlic first draft of tlio will of 1536 
(in ISonifacc Amcrbaclfs hand) is at 
Baslc, MS. l'rk. 11^.4, datcd 'nonis 
luniis 1536' {luniis may be an crror 
for lanuariis, or 1536 for 1535). 
When Erasmus moved from Basle in 
1529 he was apparently doubtful 
whethcr the will made thcre would 
have validity inFreiburg. At any ratc 
he sccured licenccs from King l-'crdi- 
nand and from the Empcror (Epp. 
2317,8). That hewas aV)Out to make a 
new willin 1531 appearsfromEp.2490. 
12 ; but the present letter indicates 
that he did not carry out his inten- 
tion. In April of this year he tells 
Olah that hc proposcs to remain in 
I*>ciburg throughout thc wintcr, ' sed 
condito testamento quod Basiliae 
condideram', Ep. 2792, cf. Ep. 2860. 
29-31. In August he writes to Boni- 
face of the diflficulties which he finds 
in executing his will, Ep. 2865. 9-11. 
Nine days later he writes to Choler 
(Ep. 2S0S) that the matter of thc 
will is not going to causc diflficulty. 
At tlic beginning of 1534 he either 
drafted or executed a will : ' condidi 
testamentum' he writes to Olah, Ep. 
2S98 (23 Jan.). Of this will, if exe- 
cutcd, ncither the original nor any 
copy has survived. 

heredem] Boniface Amerbach. 


institui, non abhorret ab onere, non mutabitur. Sic tractabo 
rera, vt longe minus habeat negotii, et plus commodi. Nam de 
excudendis libris post fatum meum prorsus abiiciam. Quid 
igitur ille habeat anirai, scire cupio per te. 

Bene vale cum oranibus tibi charis. 15 lanuarii. 

Erasraus Rot. 

D. Doctori Araerbachio. 

2755275S From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. VI^. 73. 193 v". <Ba.sle.> 

<c. 22 January 1533.) 

[An antograph rough-draft. The manuscript has three previous attempts 
at tho letter, all of no importance. Both ycar- and month-date are wanting, 
but the month-date can be supplied by comparison with Ep. 2756, wliich is 
plainly an answer to tiiis letter. Tho fact that these letters eontemplate 
a visit or migration to Baslo would naturally suggest the year 1535. but this 
year seems definitely excluded by the fact that throughout January Erasmus 
was confined to his bed by an illness which began at Christmas 1534 (seo 
a letter to P. Tomiczki, Paderborn, Jb. f. Phil. xv, 1901, p. 338). In 1534 he 
was similarly ill throughout January. The year 1532 soems excluded by 
Epp. 2597-8; and 1531 by Ep. 2420. By this process of exclusion we seem 
obliged to dato the lettor as belonging to 1533; this is consistent with 
Ep. 2770, where Erasmus states that ho had enjoyed good health throughout 
tho winter until the last days of February ; and finds support in VZE. 38. 
where Viglius writes to Choler (10 Feb. 1533) that he has hoard that Erasmus 
is proposing to return to Baslo. In Ep. 2754 Erasmus tells Boniface that he 
is thinking of making a new will ; for that purpose he had proposed to go 
to Ncuonburg in 1531, see Ep. 2490. 1 1-12. The watermark on which Ep. 273*) 
is writtcn is that employed throughout 1532-3: thereafter it appears only 
once, in the letter to Schets of i June 1536, Bodl. MS. Lat. Misc. C. 20.] 

S. P. Quod felix et faustura sit, te propediem huc aduenturura 
Hieronyraus hodie adnunciauit. Cupio profectionis tempus mihi 
indicari, vt vel ipse istuc veniara vel, si nolis, salteni socerum de 
tuo aduentu certiorem facere possira ; iramo vt ipse quoque 
Nuwenburgi ad statura diera presens sira curabo ; nara is lingue 5 
Latinae ignarus est ; si modo non pateris vt Friburgum comi- 
tandi gratia eam, id quod libenter facturus sum, si tibi gratura 

Proxiraas litteras raeas te accepisse arbitror ; quas prepropere 
scripsi quod nuncius se diluculo abiturum dixerat. Allocuturus ic 
fueram Anselmi hospitcra de 20 aureis Hieronimo Veldt cognato 
suo iaradudura vt tibi redderentur raissis, nisi forte fortuna Hiero- 
nyraus institutura intercepisset, iara heri missos et a mercatore 
hic sibi soluendos significans. Bene vale. 

2754. 9-iodoexcudendisIibris]The (BRE. 300). 

provisions for this in the firstwill are 2755. 11. Anselmi hospitom] See 

not found in tlio will of 1536. But Ep. 2740. 311. 

Amerbach and Beatus Rhenanus Hieronimo Veldt ] The deciphcr- 

none the less dccidcd to givo effrct mcnt of the names is uncertain. 
to Erasmus' original intcntion 


2'5^2756. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 6.5. <Freiburg.> 

Q. 48. 25 January <i533>. 

[.•\ii origiiuil lcttor, autograph throughout ; for confirmation of the year- 
date assigned see Ep. 2755 introd.| 

S. p. Nihil opiis crat sy)argi de aduentu meo, qui prorsus incertus 
est, et scis, quam in huiusmodi ncgotiis soleam aTreuSeLu ^paSeoi?. 
Accepi littcras tuas, que mihi fucre gratissimae. Et illi viro tam 
constanter tanque synceriter amanti gratiam habeo maximam. 
5 Bcne vale. 25. die lan. 

Erasmus tuus. 
D. Bonifacio Amcrbachio. 

2(56.52757 To JOHN DE PlNS. 

Nimes MS. 215, f. 170. Freiburg. 

30 January 1533. 

[For the MS. from which this letter is printed and for tho ' tumultus ' 
raised by the corrc^spondence, see Ep. 2628 introd.J 


Risi tragicos tumultus istorum, sed exitu coraico &c^. 

losephus iam est in manibus Hieronymi Frobenii : quo nomine 
plurimam liabeo gratiam tuae raihi iam olira cognitae humanitati. 
Curabo vt codcx incorruptus ad te redeat ; nam Frobenius non- 
5 dum decrcuit exemplar Graecum excudere, sed ad huius collatio- 
nem Latinam emendare translationcm. Is vero spcrabat totum 
lo.sephura; at tuuscodex tantum habet historiam bclli ludaici &c^. 

Bcne vale. 

rriburgi.3. Cal. Febr. anno 1533. 

2758. To THE Reader. 

Copenhagen MS. G. K. S. 95 Fol., Freiburg. 

f. 190 (a). <c. January fin.) 1533. 

Hieronymi Opera, 1533, vol. i, f". fii (j3). 
Hieronymi Opera, 1537, vol. i, f". ^6, 

CC«. (y). 

[ An autograph rough-draft. The Freface to ChevalIon's edition of Jerome, 
Paris, 1533 '- reprinted twice in the Froben Hieronymi Opera, 1537. For 
Erasmus' relations with Chevallon, see P. S. AUen, Erasmus, Lectures and 
Wayjaring Sketches, pp. 130-2. 

The Preface was sent by Erasmus to Andrew Silvius at Paris. On 15 March, 
having some reason to fear that it had not reached him, Erasmus wrote to 
Silvius (Ep. 2770), enclosing a second copy of it. The date of the Preface, 
therefore, must he some time between i Jan. and 15 March 1533. Ep. 2757 
shows that he was sending letters to France on, or about, 30 Jan. Between 
that date and 15 March we know of no letters seiit by him to France ; and 
it seems reasonable, therefore, to place the first dispatch of the Preface 
c. Jan. fin. The character of Warham, which fills the greater part of the 
Preface, derives its appropriateness from the fact that the 1516 Jerome had 
been dedicated to him (Ep. 396).] 

2756. 3. viro] Possibly Leonard Fuchs, or conceivably Boniface himself. 

2758] TO THE READER 145 


QvANQVAM ab ipsa pueritia non tam iudicio quara arcano quo- 
dam naturae sensu diui Hieronymi scripta sum admiratus, eaque 
admiratio milii semper cum accessione aetatis et si qua est erudi- 
tionis accreuit, tamen quum illius epistolas tum castigandi tum 
scholiis illustrandi prouinciam susciperem, [nondum] variam illam 5 
et ex omni linguarum, disciplinarum ac litterarum recondita 
supellectile constructam opulentiam nondum penitus introspexe- 
ram. Quid enim est in vllo librorum genere, seu paruum seu 
magnum, seu sacrum seu proplianum, quod ille non habuerit in 
numerato ? Itaque fateor me non vno modo peccasse, qui ad tam 10 
arduum negotium nec parem eruditionem nec iustam curam attu- 
lerim. Quum enim primum venissem Basileam, de Nouo Testa- 
mento vertendo ne cogitaram quidem ; scholia modo nonnulla 
paucis verbis annotaram, atque his decreueram esse contentus. 
In Hieronymum fere nihil attuleram preter animi propositum. 15 
Hic mea facilitate aut verius temeritate abusus felicis memorie 
loannes Frobenius vtrunque opus compluribus prelis aggressus 
est ; quum hoc corpusculum vix quartae laborum parti par esset. 
Atque id temporis parabam illa non hominibus eruditis sed qui- 
busdam piis quidem illis verum illitteratis ; apud quos compere- 20 
ram Hieronymum sic vndequaque deprauatum vt ne legi quidera 
posset ; cuius incogitantiae me non semel et puduit et piguit. 
Supererat igitur vt ad prouerbiura confugereraus, quo posteriores 
curae dicuntur e.sse meliores, et quod priore negligentia coraraissura 
erat, posteriore diligentia sarciremus : id quod a nobis iara semel 25 
atque iterum factum est. Porro quura acciperera apud Parisiorum 
Lutetiam rursus excudi epistolarura volumina, vt ex terapore 
licuit quaedam loca pridem a me notata recognoui, misique in 
publicam studiorum vtilitatem ; non conquieturus donec aequo 
candidoque lectori probarim fidera et industriara meam. Ingratis 30 
enira et iniquis, qui vel dissiraulantes tara raulta bene dicta tantum 
arrodunt si quid incautius excidit, vel quod est improbius, ne 
legunt quidem nostra, sed taraen occlusis oculis et obturatis 
auribus ingenti vociferatione daranant quod nesciunt, nihil aliud 
optal)o quara raentera dari raeliorem diuinitus : Oeol Se re TTavra 35 
hvvavrai. Interim non tam regium est quam Christianura quura 
bene facias audire male. 

3-4. eruditionis jS : erudione a. 4. illius /3 : illis a. 5. nondum o»n. j3. 

13. modo j3 : vero a. 15. lcve add. ^. 19-20. quibusdamjS: istis a. 

20. illis verum /3 : sed a. 21. vndequaque arfrf. j3. 28. misique j3 : ac 

misi a. 31. enim add. p. 34. nesciunt /3 : nescit a. 

12. Quum . . . Basileam] This ac- (see Ep. 384 introd.). The Jerome 

count of the origins of the New was begun not latcr than 1500; and 

Testanient and of the Jerome is he was at work upon it again in 151 1- 

curiously misleading. Erasnuis was 12 (Ep. 396 introd.). 

alwaj's anxious that it should not bo 23. prouerbium] al bevrepai toi 

thought that the purpose of his New ^povrlhis ao<f)ioT(pai., Eur. Hipp. 436. 

Tostament was to supersede the ver- 28. recognoui] For the pains spent 

sion of Jerome (cf. Ep. 2807. 24-42) ; on this revision see Ep. 2776. 59-61. 

and he represents his translatioii as 35. Oeol] Adag. 351 1 ; cf. Hom. Od. 

a kind of nfterthought. It was in 4. 237. 
fact made between 1505 and 1509 

452.10 L 


Q\nira hec adornarctur editio, incomparabilis heros Guilhelmus 
Waramus, archiepiscopus Cantuariensis ac totius Angliae primas, 

40 terras rcliquit et in celeste contubernium emigrauit : vir ex omni 
virtutum et ornamentorum genere concinnatus, siue spectes in 
tanto rerum fastigio comitatem etiam infimis obuiam, siue in tanta 
rerum aflfluentia spontaneam victus sobrietatem, siue in tantis 
negotiorum vndis perpetuam animi tranquillitatem (id quod 

45 diuinae cuiusdam raentis esse videtur), siue syncerum erga ])ieta- 
tem ac religionera affectum, quam semper summo studio nullo 
supercilio tum docuit tum prestitit. Nemo vidit illum nihil agen- 
tera. Quis auteni non facile condonasset tali viro, si quando 
animura negotiis externis delassatura iocis aut lusibus relaxasset ? 

50 At illi pro veruitu, pro aucupio, pro alea, pro chartis, ])ro morioni- 
bus proque ceteris auocamentis vulgaribus erat aut frugifera lectio 
aut cum erudito viro colloquium. lam vero benignitatem quura 
in omnes, tura praeci]3ue in studiosos quid referara ? De me nihil 
dicam, c]ui non ita multura ab illo accepi, idque obtrusura verius 

55 quani datum : nisi quod in acceptis numero quicquid ille obtulit ; 
obtulit autem frequenter vera fronte fortunarum omniura cora- 
raunionem. Sed in alios quam non fuerit illius parca liberalitas, 
vel illa vox arguit quam ])aulo ante raortera eraisit. Nunciantibus 
enim famulis in thesauro vix esse triginta aureos signate pecuniae, 

60 gratuhibundiis dixit, ' Bene habet. Sic raori sera]ier fuit in votis. 
Sat est viatici raox hinc emigraturo.' O mentem suramo cpiscopo 
dignam. Ex tanta fortuna miniraura impendit sibi. Mensa erat 
et pro more regionis et pro dignitate tanti praesulis splendida, 
sed in raediis deliciis i])se vulgaribus libentius vtebatur atque hoc 

65 ipsura parcissime. Cena tam erat frugalis vt prope nulla fuerit. 
Vinum perquam raro gustabat verius quara bibebat, contentus 
tenuissima ceruisia quara illi vulgo biriam appellant. Eadem in 
cultu frugalitas : nunquara holosericis vtebatur nisi rera diuinam 
peragens : adeo vt quum sub Caroli Cesaris et Regis Anglie con- 

70 uentura, qui fuit ante annos, ni fallor, vndecim Caleciis edicto 
Cardinalis Eboracensis non episco])i tantura sed et inferioris 
gradus homines cogerentur magnis impendiis ornare sese byssinis 
ac damascenis, solus oraniura ille contem]3to Cardinalis edicto 
pilum in cultu suo non mutarit. Quid esse possit illo pectore 

75 incorru]3tius ? Nunc felix illa anima, sicut Ecclesiae praeclarum 
luraen fuit, ita celesti Hierosolyraae sidus illustre addit. Fre- 
quenter apud suos hanc vocera solet emittere, ' Vtinam mihi con- 
tingat priusquara hinc eraigrera, serael videre complectique meum 
Erasmum. Nunquam sinerera illura a rae diuelli.' Votura erat 

80 mutuura, sed neutri contigit quod optauit. Vtinam illud concedat 

49. externis add. jS. 50. pro aucupio add. j3. pro venatu post chartis 

iterum habet a : om. S- 52. vero add.p. 53. turn /3 : tum vero a. 56. 

P : frequente a. 64. ipse j3 : ipse parcissime a. 64-5- atque . . . parcis- 

sime add.p. 6S. nunquam ^ : nam a. 70. ante . . . vndecim add. /9. 

Caletii j3. 7~-3,- byssinis ao damascenis ad^.jS. 74- y: mutauit a. 76. 

HierosoIymaeS: Hieronym^a. illustrejS: egregium a. 

70. vndecim] If the Preface was thc meeting took plaee in 1520. 
written in 1532, this is still inexact ; 

2758] TO THE READER 147 

Christi misericordia, vt nos inuicem breui complectamur illic vbi 
nulla est futura distractio, neque quisquam erit qui vel illura mihi 
vel me illi inuideat. 

Bene vale, quisquis es qui haec legis. 

Friburgi Brisgoiae Anno m.d.xxxiii. 85 

2759. From N1CHOLA.S Olah. 

Esterhazy MS. p. 333. Brussels. 

OE. 276. 3i January 1533. 


In mense lulii practerito dederam ad te, mi Erasme, epistolam 
satis prolixam, qua tibi pluribus significaram, quid mihi et D. 
Panormitano in rebus tuis videretur, qui et ipse cum raeis vna 
litteris suas ad te dederat. Quae caussa sit, cur a tanto tempore 
nullum a te responsum acceperimus, non satis cogitare possumus. 5 
Veremur ne magistri veredariorum negligencia litterae tibi non 
sint redditae ; quod si factum est, dii homini illi malefaciant. 
Surania litterarura nostrarum ea erat vt, si velis domum reuerti, 
apcrcius mentem tuara nobis significares. Ipse et ego curabimus, 
quantura in nobis erit, vt in patria hic apud reginara non peni- 10 
tendara habiturus sis conditionem. Quare siue acceperis litteras 
nostras priores siue non, quae tua sit voluntas significa, vt nostrum 
in te officium tibi non sit defuturum. Panormitanus, quo cum 
saepe vna sumus, quaesiuit a me saepius si quid responsi a te 
haberem. Totam silencii tui caussam asscripsimus veredariorum 15 
magistro. Cura igitur, si id tibi est commodum, nobis tuam men- 
tem patefacere. Sed quid ego te hac in re sollicitem, cum vicarius 
eiusdera Panorniitani, qui est Bisontii, his diebus huc veniens 
retulit se certo accepisse te et Caesaris et Regis Ferdinandi habere 
litteras ad ciues Bizontinos vt in eam ciuitatem te admitterent ad 20 
2758. 85. Friburgi . . . m.d.xxxiii. add. /3. 

2759. I. epistolam] Ep. 2693. gious differences at Besanc^on made 

3. Panormitano] John Carondelet, his welcome not wholly certain (he 

President of tho Privy Council of the had referred to these in his letter to 

Netherlands, see Ep. 803. izn. His Dalban (Ep. 2410)) ; and the difficulty 

letter, here referred to, is Ep. zGSg. was still operative in 1533 — the 

20. Bizontinos]Tho ideaof setthng Senate, he tells Olah, wished him to 

in Besant^on had been in Erasmus' come, but the clcrics were opposed 

mind when he meditated leaving (Ep. 2792). On 5 Feb. 1533 he tells 

Basle (Epp. 21 12. 5-11, 2514. 1-4); Schets that he has twice been invited 

and then, as now, the prospect of by the Senate (Ep. 2761). But writ- 

being ablo to gct good wine had been ing to the Senato on 12 March, he 

a principal motivo (cf. Epp. 2761, says nothing of their invitations, 

2778). He had mentioned the project though thanking thein for a pre.scnt 

to Ualban iri Nov. 1530 (Ep. 2410. of wine. 

47-9). He liad soundcd tho Senate Many letters of ISSS-^» show 

of Besan(,on in July 1531 (Ep. 2514), Erasmus' growing preference for 

ofTering to procuro commcndatory Besan(^on instead of Brabant ; it 

letters both from the Emperor and may be that lie was intluenced by 

Fordinand— the Emperor wrote a his desire to retain the services of 

letter for him on i Oct. 1331 (Ep. Cognatus. 
2553). He was awarc thcn that rcli- 


quam raigrare velles. Id si ita est, quid aliud agis, nisi vt nun- 
quam patriam tuam araicos<que> qui hic sunt reuisas ? Vnde 
haec tam subita nuitacio ? Vini fortasse Burgundiaci cupiditas 
te nobis abripuit. Vt ex raeis prioribus intellexisse potuisti, hic 

z^ et Burgundiacura et Hungaricura ex penu reginae habere, 
quo aetatem tuam foueres. Quid igitur rei sit, rescribe. 

De Leuini raatrimonio et ipsius preter raeara oranem sentenciara 
consilio precipitato ex ipsius et raeis aliis, quas in hunc vsque 
diem arbitror tibi esse redditas, omnia te intellexisse non dubito. 

30 Qui si raeis et consiliis et mandatis paruisset, virginera ampla 
fortuna doteque ei breui tempore reperissemus. Is nunc a nescio 
C[uo Caesaris secretario soUicitatur, vt sit illi a raanu. Eura ob 
vberiorera quaestura non dehortarer a proposito, nisi viderera 
quara non Christianura et quara etiara periculosura sit vxorera 

35 iuuenculam, iam vtero tumentem, maritura desercre ad vnura aut 
alterum annum, vt hos tuos raunicipes video hoc facere ex raore 
solitos. Quirinus tuus raissus a te in Angliara diuerterat in raense 
Septerabri ad me cum litteris tuis breuiusculis. Properauit ad 
Angliam, vt ei iusseras, cui iniunxeram, vt ad me rursus illinc 

40 rediret. Regina abfuit Bruxella trimestri spacio, omneraque 
interea Hannoniam peragrati suraus. Credo illum hanc ob rera 
ad rae non diuertisse, sed recta ad te reuertisse. Si igitur a rae 
aliquid erratura est quin ad te scripserira, adscribito quod fuerira 
semper in expectacione Quirini. 

45 Vale et siue redeas, siue maneas in loco statui aetatique tuae 
conuenienciori, raei memineris, et me tuura esse totum existimato. 
Bruxellae vltiraa lanuarii Anno 1533. 

2760. To Theobald Fettich. 

Copenhagen MS. G. K. S. 95 FoL, f. 188 (a). Freiburg. 

Ptolemaei de Geographia, f. 2 (/3). i February 1533. 

N. p. 1204: Lond. xxviii. 19: LB. 1242. 

[An autograph rough-draft, the preface to Ptolemy's Geographia, Basle, 
Froben, 1533 ; the first edition of the Greek text. Despite BE^.^ neither the 
title-page nor the contents suggest that Erasmus had anything to do with 
the editing. For Fettich see Ep. 1767 — Erasmus scems to have forgotten 
his name.] 


Vt intelligas non teraere dictura a priscis sapientibus, vir orna- 


2759. 24. ex meis prioribus] Ep. (OE. p. 275). 

2693. 129-35. 42- non diuertisse] Olah seems en- 

28. ipsius] Livinus' letter is not tirely to have forgotten that he had 

extant. seen Quirinus in Mons in Xov. 1532 

38. litteris] Ep. 2707. (Ep. 2741. 6-17). That Quirinus re- 

40. trimestri spacio] 01ah's cor- turned in that month seems certain 

respondence shows that he left not only from that letter, but from 

Brussels between 6-10 Oct. 1532 the plain statement of Levinus Am- 

(OE. pp. 254-5I, and that the Queen .monius in Ep. 2817. 179-82. 
retumed to Brussels on 8 Jan. 1533 


tissime, 77-aAi/z/SoAou? eivat tcl^ x^P^''""^', redit ad te tuus Ptolemaeus, 
quem non dubito quin pro ingenii tui candore iam tibi chariorem 
sis habiturus, magisque tuum existimaturus quod tibi cum vni- 
uersis optimarum disciplinarum studiosis futurus est communis. 5 
Bracteata fortunae bona communione decrescunt : vera bona, 
quo latius diffuderis, hoc et meliora redduntur et illustriora. 
Gratis typographo Graeci voluminis fecisti copiam. Non poteras, 
mihi crede, felicius vendere, etiamsi Herculem tibi decimis ob- 
strictum, ac Mercurium fauentem habuisses. Nunc tot studio- 10 
sorum milia Theobaldi nomen celebrabunt, Theobaldi candorem 
exosculabuntur, Theobaldi munificentiae gratias agent. Quam 
vero mercedem cum hoc praemio conferat generosus animus ? 

Sepenumero mirari soleo tam vetustum autorem (nam floruisse 
sub Traiano et Antonino Pio satis liquet, tum ex quinto capite 15 
septimi libri De magna constructione, tum ex capite primo libri 
secundi eiusdem operis), ad haec eum qui Geographiam (qua vix 
alia inter mathematicas discipluias vel iucundior est vel magis 
necessaria) sic tractarit vt facile superiores omnes qui de ea 
scripserunt obscurarit, posteris praeluxerit, tot seculis neminem 20 
fuisse nactum a quo pro dignitate Latinis auribus traderetur. 
A duobus interpretibus quomodo tractatus sit, quid attinet com- 
memorare, quum et ipsa res per se clamitet, et vir excellenti 
doctrina loannes a Monte Regio, iusto volumine prodiderit. Nuper 
vir sempiterna dignus memoria Bilibaldus Pyrchemerus pulcher- 25 
rimum opus feliciter aggressus est, quod vtinam absoluere licuis- 
set ; mors et illi successum et nobis fructum hunc inuidit. At 
nunc opera Frobenianae officinae prodit Ptolemaeus ipse sua 
lingua loquens. Nam licet Alexandrinus fuerit, tamen Aegyptus 
id temporis maxima ex parte Grece loquebatur, in qua lingua 30 
apparet hominem non infacundum fuisse, quanquam huiusmodi 
disciplinarum tractatio magis requirit sermonem distinctura, 
sanum ac perspicuum quam splendidum aut copiosum. Equidem 
non nego plurimum laudis deberi Bilibaldo, sed tamen qui Graece 
peritus Graecum legerit Ptolemaeum fatebitur nonnihil interesse 35 
inter lacunam quamuis puram et fontem ipsum. 

Complures quidem tum apud Graecos, tum apud Latinos mixtim 
de Geographia et Chorographia conscripserunt, inter quos nemo 
Strabone vel diligentior vel copiosior. At Ptolemeus omnium 
primus hanc disciplinam ad certiorem rationem redegit, commen- 40 
tus dimensionem latitudinis vniuersi orbis a polo ad polum, longi- 
tudinis ab exortu ad occasum, adhibita collatione terrae habitabilis 

9. decimis atW. ^. 15. tvim add. $. 16. tum j3 : et a. 17. ad haec 

eum /3 : tum a. 19-20. qui de ea scripserunt add. B. 24. a jS : de a. 

27. hunc /3 : illum a. 29 fuerit /3 : sit a. 35 Ptolemaeum add. /3. 

2. TraAi/iSoAoi;?] Forgetting tho in- 22. tkiobus] lacobus Angelus (Vin- 

terpretation of it which hc had given cenza, 1475) and loannes Vernerus 

in Adag. 1635. Erasmus .seoms hcre (Nuremberg, 1514). Thcse are the 

to use the word as equivalent to twotranslationsreferred to by Pirck- 

TraAivSpofxou?, ' returning to its author, heimer in the prcface to his own 

orowner'. version ; cf. Ep. 2606. 22n. 

9. Horculem . . . (iceimis] See 24. loannes a Monte Regio] See 

Adag. 3993- Ep. 2606. 24^. 


ad cclurn, vt iam non facile quis toto quemadmodum aiunt coelo 
possit aberrare. Vtinam et nuraerorum notas sicut a Ptolemeo 

45 traditae sunt incorruptas haberemus, praesertim libro octauo. 
Sed hanc quoque, vt spero, prouinciam aliquis arripiet, cui et 
ingenium et eruditio et ocium suppetet tam arduo negotio par. 
Vnum tamen est, quod librariis imputari vix potest : in gradibus 
mira est dissensio. Siquidem Ptolemeus libri j)rimi cap. 7, rursus 

50 libri 7. capite 5, scribit singulis maiorum circulorum in coelo gradi- 
bus in terris respondere stadia quingenta. Eratosthenes autem, 
quem Plinius et Strabo ac veterum plerique .sequuti videntur, 
septingenta. Id vnde acciderit, nondum assequor. Vix enim 
credibile est, tantos viros in singulis gradibus ducentis stadiis 

55 variare : nec multo probabilius est Ptolemeum veteres omnes 
tam insigni damnasse errore, pracsertim quum eum nusquam 
coarguat, alioqui non indiligens et hac in parte, quippe qui tam 
multa reprehendat in Marino. Quod si forte Ptolemcus aliter 
accipit stadium quam superiores, erat et super liac re non leuis 

60 momcnti lector admonendus. Verum hoc quicquid est scrupuli 
doctis excutiendum relinquo. 

Qui praesunt liberalibus studiis probe consulucrinl iuuentuti 
solidae doctrinae candidatae, si eam omnibus stimulis ad geo- 
graphiam excitent, et si hanc exemplo veterum statim post degu- 

65 statam grammaticam tradant. Plurimorum raagnis laboribus 
effectum est vt hec disciplina iam nec ita multum laboris nec 
multum temporis desideret. Olim plus habebat negotii, quura 
arabigeretur an coelum es.set sphericae figurae, quum essent qui 
affirmarent orbem terrae sic innatare Oceano queraadmodum pila 

70 innatat aquae, prominente tantura vertice, caetaris aqua tectis : 
atque in ahis item multis errarent, qui scriptis artem prodiderunt. 
Nunc quura ab aliis corapluribus, tura a Ptoleraeo praecipue, por- 
rectura est fihira cuius ductu quiuis facile possit sese ex his laby- 
rinthis expHcare, strata est via qua sine dispendiis celeriter ad 

75 huius artis fastigiura peruenias ; quam qui negligunt, eos oportet 
frequenter in euoluendis bonis autoribus hallucinari. Ego vero, 
vir eruditissime, tibi gratias ago, vt par est, maxiraas, non tam 
typographi meoque nomine, quam studiosorum omnium, quos 
aequura est pro hoc non vulgari beneficio tibi tuisque seraper 

80 leta faustaque precari orania. Vale. Apud Friburgum Brisgoae. 
Calendis Febr. anno a Christo nato 1533. 

2761. To (Erasmus Schets). 

British Museum ISIS. Add. 3S512, f. 74. Freiburg. 

5 February 1533. 

[An original letter. autograph throughout ; though the address sheet is 
missing, there can be no doubt that the letter was writtcn to Schets.] 

2760. 45. praesertim . . . octauo add. jS. 66. iam add. p. ita add. /3. 

72. quum . . . tum add. fi. 'jj. vt . . . maximas add. /3. 79. tuisque add. /3. 

2760. 58. MarinoJ Marinusof Tyre, Ptolemy, who acknowledges his debt 
fl. c. 120 .\.D. His yecuypac^iKoi; TTtVaKos to it in Geogr. 1.6, i. 19, but who in 
hi6pd(xiai.s is Ivnown to us only from many places criticizes it. 


S. P. Si haec epistola veniet in tempore, mallem vt pecuniolam 
quam habes serues adhuc, si modo tibi non fuerit molestum. 

Dein sedulo caue ne quid litterarum mearum veniat in manus 
Bebellii aut Grynei. Nam vernis nundinis proxime praeteritis 
nescio quo casu Bebellius nactus est litteras meas, quarum vnas 5 
tandem reddidit Thomae Moro: ad Archiepiscopum, ad Linconien- 
sem, de seriis rebus suppressae sunt. Hieronyraus affirmat se nihil 
illi tradidisse. Vtrum ab.s te acceperit an in Anglia venatus sit 

Hic de Caesare nihil haberaus certi rumoris, nisi quod Pontifex 10 
summa cum maiestate ingressus sit Bononiara, et in templo 
Petronii postridie exceperit eura ad oscula pedum. Hinc ad pala- 
tium. Habet tamen raagnara militura raanura apud se. Et in 
Burgondia dicitur adhuc in agris volitare vna manus. 

De synodo scio nihil futurura, ct, si fiat, nihil video magnae vtili- 15 
tatis. Euangelici iara aliquot locis conueniunt[ur] de restituendo. 
Haec sunt praeludia raaioris mali. Precor vt sit felix exitus. 

Episcopus Cantuari. nihil mihi legauit. Res acta est arte cuius- 
dara per quera Episcopus solet agere raecum omnia. Is vsque ad 
insaniam est Euangelicus, mihique factus est dissiraulatus inirai- 20 
cus, quod ausus sira Lutero respondere. Per hunc quod raihi ex 
pensione debebatur, transfertur ad alios. Multi latent sub titulo 
Euangelii, qui reuera sunt pagani. Deus det nobis oranibus bonara 

Tn hanc domum iam insurapsi supra octingentos fiorenos aureos, 25 
et tamen animus gestit hinc auolare. At non video quo. Senatus 
Besontiniis iara bis per litteras inuitauit vt eo raigrarem, nuper 
etiam dono raisit duo vasa vini Burgondiaci. In patria<ra> 
mallem, sed multa deterrent. Vale. 

Friburgi. 5 die febr. 1533. 3° 

Erasmus tuus. 

4. Bebellii] The chief object of 2776.33-42. Who the particular per- 
su.spicion seems to have been Bebel ; son heio referred to is, wo do not 
cf. Epp. 2530. 500, 2552. 7, 2763. 9-: I. know. 

5. Htteras] None of these 's 22. pensione] For Erasnms' pre- 
extant. occupation with the possiblo loss of 

10. Pontifex] Vighus had given liis pensions derived from Enghsh 

Erasmussomeaccountof theBologna Hvingssce Epp. 2776.27-42, 2783. 4-8. 

meeting (Ep. 2753. 34-Q), but tho Cranmer in fact undertook to con- 

reference to tlie church of S. Petro- tinue the pensions, and in Jnne 1533 

nius shows thut Erasmus here cites sent through Gerard Phrysius thirty 

some other informant. Petronius pounds, see Ep. 2815. 13-18; cf. Ep. 

was the patron saint of Bologna. 2879. 30-4, Miaskowski, p. 333, EE^. 

15. synodo] The project of a 138, Lond. xxx. 70, xxvii. 51, LB. 
general Council. 1288, 1296, Brit. Mus. MS. VitelH B. 

16. do restituendo] The question xiv. f. 259, Copenliagen MS. G. K. S. 
of the restitution of the church pro- 95 Fol. f. 138. 

pertics. 25. octingentos] See Ep. 2530. in. 

18-19. cuiusdam] For per.sons in 26. Senatus] Sce Epp. 2759. 2on, 

Warham's household of whom Eras- 2778, 2785. 4-5. 
mus entertained suspicions see Ep. 


27622735 To NiCHOLAS Olaii. 

Esterhazy MS. 341. Freiburg. 

OE. 277. 7 February 1533. 


Oro vt hanc epistolam legas soliis, nec huic tabellioni quicquara 
arcani coramittas praeterquam obsignatis litteris, Danus ne quid 
sciat harura rerura. 

Multa sunt quae niihi suadent, vt relinquara Gerraaniara, 
5 eciamsi contingat esse quietara. Multa rursus sunt, quae isthinc 
deterrent. llhid caput est, mi Olae : ea est corporis et aetate et 
laboribus fracti valetudo vt aegre tuear vitam dorai conclusus. 
Corpusculura cribro rarius ne aestiuum quidem fert coelum. Quod 
si aula vellet me ab hac quiete reuocare, mors esset certissima, 

10 certum scio. Si quid queam praestare dorai raanens, perlubens 
fecero. Amo R. D. Panormitanura non vulgariter, .sed est xPW^o- 
Adyo? affatim. Et, si satis noui istius aulae ingenium, vix prae- 
senti quicquara nuraeraretur. Velira in prirais hoc abs te curari, 
vt huc veniret epistola vel D. Cancellarii vel Reginae noraine 

15 scripta quae me reuocaret, vt habeara hic honestara occasionera 
vertendi solum, ne videar odio cuiusquam discedere. Deinde 
mitteretur aliquod viaticura honestura. Debetur mihi iam pensio 
decera annis aut eo araplius. Nihil magni facerent si vnius anni 
pensio raitteretur. Quod si non putas solicitandos finantiarios, 

20 pos.set munus mitti Reginae noraine. Quum peteretur a me libellus 
De Vidua, sex epistolae eodera argumento ad rae venerunt ; vbi 
praestita sunt orania, refrixit Henkellus. Migratio mihi raagno 
constabit tura ob supellectilem tura ob vitreara valetudinera. 
Sed ante orania cuperem eara honorificam esse. Quod si litterae 

25 per hunc nunciura Friburgensera expediri non possunt, raittantur 
nundinis vernis per Erasmum Schaetura ad Hieronimum Fro- 
benium : eodera mittatur raunus Reginae, si dabitur. Sed vtcun- 
que res habebit, fac vt sciam in terapore, vt possira raeis consulere 
rebus. Ad patriam aspirat aniraus. Rogo ne in vulgus erumpat 

30 me parare reditura, quo mihi tutius sit iter. Variae sunt horainura 
insidiae. Etiam atque etiam oro vt hac in re declares istum 
animi tui candorem quera litterae tuae prae se ferunt. 

Leuinura raeum rumor est esse maritum. Quod si verum est, 
praecor vt sit faustura ac foelix. Non enira dubito, quin se 

35 dignam venatus sit. Si perseuerasset in litteris, iam nunc raagnus 

Non vacabat pluribus. Vrget tabellio. Non rekgi, ignosce. 
Friburgi 7 die februarii 1533. 

2. Danus] James Jaspar, see Ep. write of Livinus' marriage as known 

2570 introd. to him only by ruraour would seem 

II. Panormitanum] John Caron- to show that he had not received 

delet had himself written (Ep. 2689) Epp. 2693, 2759,because these letters 

to Erasmus, 19 July 1532; he wrote speak of it in detail. His letter of 

again on 27 March 1533, Ep. 2784. 29 Aug. 1532 (Ep. 2707), however, 

17. pensio] See Ep. 370. i8n. says he had heard of the wedding. 

33. Leuinum] Tliat Erasmus should 

2763] 153 

2763. To Erasmus Schets. 

British Museum MS. Add. 38512, f. 76. Freiburg. 

7 February 1533. 

[An original letter, autograph throughout. This letter would seem to 
have been sent hastily by another messenger, two days after the dispatch 
of Ep. 2761, in order to forward a letter to More, which has perished — 
Ep. 2211, of 5 Sept. 1529, is Erasmus' last extant letter to More.] 

S. P. Nihil succensui de non missa pecunia, sed verebar ne 
tibi quid accidisset quod nollem, imo velim vt eam pecuniam 
serues adhuc apud te, donec aliud scripsero. 

loannes Molendinus scribit te dixisse mihi conuenire cum Bar- 
birio. Imo nunc me plane deridet, et cum illo colludit Molendinus 5 
ille. Galli et theologi sunt ambo. 

Rogo vt hanc epistolam cures bona fide perferendam ad Thomam 
Morum quam potes celerrime. 

Admonui et iterum admoneo, cura ne quid litterarum mearum 
quas mittam in Angliam. veniat in manus Bebellii. Artifex est 10 

Vale. Friburgi. 7 die Febr. 1533. 

Erasmus Rot. tuus. 

Isti Benedictino qui iam per ocium bis ad me scripsit, non video 
melius consilium quam vt se fortunae suae accommodet, nec sibi 15 
mea causa conciliet inuidiam. Mutare vestem hoc seculo est 
Luteranum esse : id tamen facile concederet Pontifex, si adole- 
scens inductus est in laqueum et habet vnde viuat. Certe meum 
non est istam inuidiam in me accersere, quasi quenquam euocem. 
Optimum est vt se necessitati accoramodet. Si id non potest, per 20 
alios agat suum negotium. Si volet ipse Romam ire, pro octo 
ducatis impetrabit, aut a legato quopiam. Si quid illi responde- 
rem, excitaret et sibi et mihi nouam tragoediam. Rursum vale. 

Ornatiss. viro. D. Erasmo Scheto negotiatori. Antwerpiae. 

4. scribit] Molendinus' letter is mentioned, who, however, inEp. 2793 

not extant. is called * bonus iuuenis'. In con- 

6. GaUi] The same expression is nexion with him he tells Decius a 

used of tho same persons in Ep. 2780. story of a certain Sylvius, a Bene- 

In Ep. 2799. 28 Aleander is called dictine who had escaped from his 

Oallus, though Erasmus commonly monastery and presented himself at 

speaks of him as a Jew. Rome with forged letters from Eras- 

14. Benedictino] Erasmus wrote to mus to Bombasius and Pope Leo. 

him c. April 19; see Ep. 2793 (from The Pope had received him with open 

which it would appear that he was arms and promises of assistance ; 

in the Netherlands). In Ep. 2874 but he had died before these could 

Erasmus warns Justus Decius that materiahze. (In Ep. 2798 he tells 

he and his otlier PoHsh friends should the same story to Chapuys, with a 

have nothing to do with a f ugitive general warning against any ' erro ' 

monk represeuting himself as enjoy- wlio may use Erasmus' name in order 

ing the favour of Erasmus. He may to impose on him.) 
conceivably be the Benedictine here 



Hasle MS. C. Vla. 54. 230 v". <Basle.> 

<c. 13 February 1533.) 

[An autograph rough-draft ; written on tho sarne page as Ep. 2769, and 
apparently an earhcr version of Ep. 2765.] 

S. P. Cura nuper Gallus quidam mihi litterarum Sadoleti ad 
te exemplum credero nolen.s istuc proficisceretur, admonui te ne 
({uid ei numcrares : id quod te fecisse arbitror ; nam ad nos non 
5 Adieceram praeterea Heruagium nunc in manibus habere Cice- 
ronis volumina, quorum in tomos secandorum proquc dignitate 
excudendorum (juam tu commodissimam rationem jjutares ex te 
intelligere cupiens. Hoc vt facerem eo facilius induci potui quod 
te tam insigni authori et studiis quam optime vellc non ignorarem. 
10 Verum cum adhuc non responderis, et identidem ille idem Her- 
uagius aurem vellicet, vir tui vt apparet studiosissimus, si molestum 
non est, nobis vno et altero verbo vt tuam sententiam significare 
ne detrectes mirum in modum rogo. Bene vale. 

27652768 From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. Vla. 73. 206. Basle. 

13 February 1533. 

[An autograph letter, vvritten fair for dispatcii, but afterwards emeniled ; 
another copj', thercfore, was presumably made and sent.J 

S. P. Clarissime Erasme. Medico Gallo hinc ante aliquot 
menses nuncium Auenionem missuro, et me num quid illuc vellem 
roganti, tuas ad Sadoletum literas vna cum libris ex tuo prae- 
scripto tum mittendis commiseram. Rediit tandem nuncius non 
5 nisi literarum Sadoleti ad te exemplura referens. Qui id acciderit 
ex ipso audies. Nara ad te omnino proficisci me etiam dissua- 
dente instituit, Erasmi videndi occasionem adesse dictitans. Non 
est, mi Erasme, cur ei quicquam numeres. Sadoletus enim nimis 
beneficus pro allatis libris duos ei coronatos vltro soluit, cum 
10 tamen librorum causa illuc non fuisset profectus. 

In Ciceronis editione adornanda cupit meo patrocinio Heruagius 

2764. I. Gallus] A letter of Boni- letter to Sadoleto (Basle MS. C. VJa. 
face to Sadoleto, 23 Ap. 1533 (Basle 73. 24, probably c. Sept. 1532) Boni- 
MS. C. VI*. 73. 282), gives the same face says that, on Erasmus' instruc- 
account of his behaviour as that tions, he is forwarding a letter from 
furnished by Epp. 2765. i-io, 2768. Erasmus (not extant) together with 
11-19,2769. 1-15. Erasmus' Declarationes and Basilii 

2765. I. Medico Gallol Of this per- de Spiritu Sancto (cf. Ep. 2706. 1-2). 
son we know no more than may be 4. nuncius] The ' Gallus ' of Ep. 
gathered from this letter and Ep. 2764. 

2769. He is referred to in Boniface's 11. Ciceronis editione] Published 

letter to Sadoleto (see Ep. 2764. in.) in 1534. In his reply (Ep. 2768) 

but again without name. Erasmus merely indicates what he 

3. literas vna cum libris] In a takes to be the obvious principle of 


ex te quam tu commodiorcm tam insigne opus et in tomos diui- 
dendi et pro dignitate cxcudendi rationem arbitreris intelligere : 
ad haec sibi, si quid in hoc adnotatum habes, communicari rogat. 
Annui eo libentius interpellanti quod te adiuuandis prouehendisque 15 
studiosis et studiis natum, et inprimis tam eximio authori fauere 
non ignorarem. Quo igitur candore es, vt tuam nobis sentcntiam 
vno et altero verbo significare ne graueris, te etiam atque etiara 
rogamus. Bene vale, clarissime Erasme. 

Basileae pridie D. Valentini Anno M D xxxiii. 20 

Tuus ex animo Bonifacius 

2766. From Haio Cammyngha. 

Stra.sbourg M.S. Epist. eccl. v. 110. 20. Leeuwarden. 

15 February <I533>- 

[An original letter, iu tlie Stadtarehiv at Strasbourg, po.ssibly autograph, 
as the hand is not tliat of a convontional secretary. 

The letter may be dated 1533. 

A comparison with Epp. 2262 and 2624.' 92-102 makes it plain that it 
cannot be eadier than 1532 — Cammyngha only delivered Ep. 2262 ' post 
biennium ' on his rcturn from Italy and Louvain. If it had been written in 
1532, Cammynglia could hardly have said nothing of his travels and recent 
home-coming. It is obviously prior to Ep. 2866 (2 Sept. 1533)-] 


S. P. Tabellarius quidam nuper Louanio ad nos rediens M. 
Coglenii verbis plurimam mihi salutem attulit, affirmabatque 
quandam epistolam ad me inter tabellarios herere tuam. Dii boni, 
quanto id mihi solatio fuit, veteris nimirum amici refricata me- 
moria ! Quare cum ob id terque quaterque me felicem predicarem, 5 
tui quoque recordatio effecit vt tuam humanitatem etiam atque 
etiam suspicere cogerer, cui post tot tantaque temporum inter- 
ualla mei obliuionem absentia nundum induxisset. Proinde eo 
2766. 7. cogerar AIS. 

arrangement in printing Cicero's real editorial work on the book. See 

works ; of the requesb for observa- also Ep. 2805. 1-5 (5 May), which 

tions (or annotations) of his own he suggests that Herwagen was still 

says nothing. Boniface's ' feeler ' importunate. Erasmus' reluctance 

was followed (within a few days) by to do anything more with Cicero (he 

two letters from Hcrwagen himself had edited tho De Officiis, De Ami- 

(seeP]p. 2775), written, saysErasmus, citia, De Senectute, the Tusculan 

as though he (Erasmus) liad agreed Disputations, and the Paradoxa) 

to father the undertaking, and asking was, no doubt, duo in part to the 

him to write a Preface. Ho answered fact that Scaligcr"s book liad recently 

Herwagen on or before 22 March, revived the agitation over the Cicero- 

making his excuses, ' sed blando ' nianus. 

(seo Ep. 2788). On 10 April lio writes For similar importunity on Her- 

to Boniface, ' noruugius nihil agit ' : wagen's part seo Ep. 2686. 10-25. 

heis toobusy with his 'Concionator'. 2766. 2. CogkMui| Clearly Goclenii 

It would bo improper for him, lio isintonded; for a similar form of the 

adds, to writo a Profaco ' in tam namo cf. Ep. 2866. 5 ; aiul cf . Ep. 

nobilom autorem' witliout doingany 2712. 9. 


gaudio punctu teraporis fretus me ipsum paui saginauique, quod 

10 Erasmo illi magno in tanto omnium rerum splendore fortuneque 
claritate Hayonis mancipii sui memoria adeo non excidisset quin 
aliquo vt ita dicam verbulo eum salutare dignaretur. 

Hiis rebus mihi ipsi blanditus oblectatusque sum donec tristior 
nuntius supcruenerit, narrans eas litteras non ad me sed ad alium 

15 missas, neque D. Erasmi animum in me propensum beneuolumque, 
verum longe diuersam in partem diminutum abaliacnatumque. 
Quod cum creberrimis suspiriis mecum frequenter ruminarem, 
subinde meum fatum ac sortem deplorans, tanta tristitia animo 
oboriebatur vt vix minimo minus a desperatione abesset. Neque 

20 interim diuinando assequi possum qui huiuscemodi machinas mee 
innoce(n)tie struxerint, conantes tuum erga me affectum auertere 
eiusque loco plus quam Vatinianum odiura inducere. Ego enim, 
mi preceptor, paterque vnice obscruande, vt nihil vnquam mutue 
nostre amicicie incoluraitate prius duxcrim, ita in tuam liumani- 

25 tatem, qua multis diebus tuo more amantissirae me excepisti, nihil 
vnquam sum molitus. Quod si tantis tuis meritis accumulatis- 
simisque in me beneficiis respondere liceat, certe quiduis potius 
quam Hayoni tuo studium defuisse dices. Quare hoc a te requiro, 
ne quidquam indicta causa in rae statuatur, neue tua huraanitas 

30 raeara innocentiam magis sinistra suspitione aggrauet quam incertis 
vanissimisque rumoribus temere inseruiendum esse putet. Nihil 
enim prius neque magis vnquam nostrarautua volui araititia, eara- 
que glutino quodam perenni semper vinciri cupiebara, quod nescio 
quorum artificio impediatur. Proinde plura de raeis consiliis 

35 rationemque omnium rerura redderera verbosius, quo raagis nihil 
contra coraraunem mutuamque nostrara araiciciam statuisse videar, 
ni pluribus de itinerum ac rerum occasione ac sera pecunie (qua 
tua benignitas raeara inopiara subleuauerat) solutione me superi- 
oribus purgassera. 

40 Quod si nundura tue humanitati ob hanc causam ac fatales illos 
aborainandosque Vlis<(s)>eos errores (quos vtinam potius ceu Sirenas 
quasdam vitassem quam in grauem tue indignationis scopulura 
tam raisere cura amicicie iactura impegissem) sum reconciliatus, 
ab ira ad iraraensara misericordiam summamque tuam cleraentiam 

45 appello, tuam humanitatera per Deura opti. Max. orans atque 
obtestans vt huraane mee fragilitati velit ignoscere ac meorura 
omnium peccatorum obliuionem animo inducere, presertim cum 
eara profectionera occatio potius contra expectationcra post meura 
a vobis abitura obtulerit quara raea voluntas eandem ex proposito 

50 affectau<(er)it. Nerape quibusdam horainibus nescio quara araicis, 
certe plagiariis, in abitu oblatis ■(me tradidi), qui propositum meum 

13. oblectatatosque MS. 19. aboriebatur iVf5. 21. struxerunt 3/5. 

30. aggrauat M.S. 31. putat 3/15. 41. Vlisceos 3/5. eeu scrip- 

simus: seu MS. 47. pcertim 3/.9. 

22. Vatinianum] CatuUus 14. 3. 41. errores] For Erasmus' dis- 

37. pecunie] For Cammyngha's approval of Cammyngha's ItaHan 
debt to Erasmus see Ep. 2364. iin. journey, see Ep. 2587. 46-9. 


expugnarunt, secumque ex itinere diuersara viam remetiri impe- 

Quare cum (vt Liuianus ille Hanibal ait) preterita magis repre- 
hendi possunt quam corrigi, iterum atque iterum veniam admisse 55 
culpe mihi largiri precor. Quod si post hac quidquam quod tuo 
iudicio minus placebit in me deprehenderis, libere admoneto : eo 
tandem argumento certior ero Cammyngham preceptori suo cure 
esse, si illi fuerit honestarum rerum auctor atque virtutum incita- 
mentum. Nam vt nunquam minus probari quam diligi semper a 6o 
te me volui, ita me hercule dolore quodam aflficior non mediocri, 
cum alios non pari affectu erga te procliuos possessionem amoris, 
quo in me tua humanitas tum propensa erat, occupare animad- 
uerto ; non quod illorum felicitati inuideo, verum quia dolor 
quidam (nisi a te prorsus immedicabilis) me excrutiat atque adeo 65 
conficit, cum pristinum amicicie gradum obtinere me non posse 
intelligam. Quid enim aliud sibi voluisse videtur veluti vaticinium 
quoddam quod Friburgi in edibus tue humanitatis ante ostium 
mei cubiculi nescio cuius malcuoli nostro araori inuidentis artificio 
depictura raeraini : 70 

Successore nouo tollitur omnis amans, etc. : 
quasi vero cum loco et amiciciara rautari oporteat, et non potius 
in absentia grauissimisque discrimi<ni)bus mutuis officiis studere 
quam in prcsentia tranquilloque rerum statu adulari conueniat. 
Sane quod ad me attinet, grauissimum accerbissimumque suppli- 75 
ciura perpeti non recusera, si fidera quam tibi, patrono meo, debeam 
presens absensue vnquara fefellero. Itaque artificem illura hac in 
parte maledicura, atque in ipsius araici absentiani contunieliosura 
obmutescere cupio. Longe enira in diuersura ac raelius illi raea 
opinione erat iudicium quod de abs[c]ente nil nisi dextre suspican- 80 
dum pronuntiauit, quod et nature consentanius est mihique raagis 
(probura) ac probabilius videtur. 

Quin et ipse cura in Phrysia sura, videor vsque tecum Friburgi 
agere : adeo enim suauissimi melitissiraique illi serraones tui die 
noctuque raecum versantur, vt nusquam non sacro tuo pectori 85 
adesse consumraataque illa eloquentia velut sacro quodara ex- 
uberanteque fonte raecura frui videar. Atque vtinara illi taraen 
perpetuo adesse daretur, quod breui futurura minirae despero. 
Interea taraen teraporis in multis variisque cogitationibus meis 
hac vnica consolatione mecum frui licet, quod neque tibi beneuo- 90 
lentior quam ego sum quisquara possit succedere, neque vlla 
regura principuraque araicicia tua apud me possit esse potior. 

Itaque velim tibi persuadeas nihil apud rae gratitudine csse 
antiquius : qua in re, vt spero, propedicm et votis et studiis raeis 
satisfaciara. A te vero vicissira raaxiraopere pro corarauni nostra 95 
necessitudine oro ac peto vt de tua valitudine rae certiorera 

57. admoneto : vo scripsimus : admonito co MS. 74. poontia AIS. 76. 
recusam MS. 79. obmutcs.scre MS. 83. ipso bis MS. 96. nece- 

scitudine MS. 

54. Liuianus . . . Hanibnl] Livy 71. Surcossore] cf. Ov. /?r??i. Ani. 

30. 30. 7; cf. 36. 29. 9. 462. 


reddas : cuius solioitudo non minus me quam propria angit salus. 
Nam audio tuam humanitatem alio migraturam, inoertum tamen 
quo. Quod si tantus nostre jiatrie esset splendor vt te eque atque 
cetere regiones excipere possit, profecto libentissimo promptissimo- 

100 q'ie, ita me Deus amet, animo et aedium mearum, (piihus nunc 
doctor Hayo vtitur, et hortorum, quam diu in is degere voles, 
vsum et fructum gratis concedatur : quod vtinam <(fieri posset) 
atque vtinam tecura decretum esset, idque rationihus tuis expe- 
diret. Nam pro(p>ter summa tua in me merita singularemque 

105 erga me humanitatcm nihil non deheri profiteor : quod veluti[t] 
huccinator cjuidam apud omnes lihenter, vt dehco, diuulgo prae- 
conisoque. Proinde omnihus creditum cupio nihil esse tam 
arduum quod ah Hayone D. Erasmo patrono suo (quantum in se 
erit) lihentissimo animo curari efficique non deheat. Deus autem 

iiointerca tuam excellentiam nohis Christianeque reipuhlice cum 
vniuersis tihi charissimis quamdiutissirae conseruet incolumera. 
Ignosce cupio mee halhutiei. 

Ex Leuardia detirao quinto Fehruarii. 

Tuus velis nohs Hayo Cammyngha Phrysius, 

115 amicus addictissimuraque raancipiura. 

27362767_ From Viglius Zuichemus. 

Van Heussen, iv. 113 (/S). Padua. 

Brussels MS. II. 1040^ f. 55 (S). 22 February 1533. 

Brussels MS. 6919, p. 112 (e). 

[For the sources see Ep. 2101 introd.] 


BoNONiA rediens vi Iduura Fehruarii litteras tuas, doctissirae 
Erasrae, accepi Nonis Nouerabrihus datas, quas cura diu exoptas- 
sera, gauisus sum tandera voto rae potitura, atque eura litterarum 
fasciculum tihi redditura, cui Bemhi multoruraque aliorum litteras 
incluseram. De epistolis ad adolescentcs mihi charissiraos et 
.5 quos tihi commendaram, magnas ago gratias; id quod et ipsi 
facturi sunt. Cum haec scripsi, vterque erat Venetiis ; itaque 
tarditati illorura. quacso, ignoscas. Florentius optinie erga causara 
tuam est aniraatus, et spero eura aliquid efTecturum. Nouus 
Praeses Mechliniensis Briardus nomine illi affinis est, qui ipse 

'° 2766. loi. amat ^i.S. 107. bueeihutor .¥.S'. 112. conseruat M5. 

2767. TIT. EPiSTOL,\ 8 : om. ^. i. S: Bononiam /3. 2. jSe : Nouembris 5. 

5. j3e : epistola 8. (>. commendarem €. 

2766. 107-8. praeconisoquc] For Pope. 

pracconorquc {praecon- + it,ijj). 5. epistolis] Perhaps Ep. 2683, 

2767. I. Bononiaj In a lctter to C. and the lost letter to John Chrysos- 
Heresbach (Brussels MS. II. 1040I. tom, sent at the same time (see Ep. 
f. 54) Vighus relates liis visit there 2082. 64). 

for the carnival (cf. Ep. 2753. 34^) 8. Florentius] See Ep. 2716. 1560. 

and the gathoring of dignitaries at 10. Briardus] See Ep. 2571. 7n. 

the meeting of the Emperor and the 


Micaultii cst gener, quem scis in rebus pecuniariis illic dominari, 
et arbitror Reginam Mariam benigniorem erga te fore quam fuit 
Margareta. Vtcunque res cadat, tentasse nil nocet. 

Quid mihi cesserit commendatio tua ad Petrum Bembum antea 
significaui. Vereor tamen ne illum Ciceronianorum parentem et 15 
patronum aliquid offenderit ej)istola tua ad rae inter Palae(o)neas ; 
tamen eius adhuc nullum signum animaducrti. Nec est cur illius 
alteriusue gratiam praehabeam tuis istis luculentis in me bene- 
ficiis, quibus me studiosis commendare studes. Sed tamen venor 
hic semper aliquid maius, quo communia professionis nostrae 20 
studia proueham atque adiuuem, vt ille qui ea in re multum 
mihi prodesse potest, rion sit a me negligendus. Et haec Ttalica 
professio, quae vt plurimum, quemadmodum scis, ambitione fo- 
uetur, non modo retinere me sed etiam acquirere amicitias hic 
iubet. Cogorque hic ad aliquot menses esse ineptus. Tum mihi 25 
animus est Ttaliae valedicere, quod etiam amici mihi suadent. 
Tnter quos habeo vnice mihi fauentem Matthiam Helt, eum qui 
canccllarii munere apud Caesarem fungitur. Ac nuper bonam 
mihi spem splendidae alicuius conditionis in camera impcrii fecit : 
et perficere potest si quantum se mihi fauere ostendit tantura 30 
reipsa conetur. JjSt autem illc apprinie doctus, ac de studiis 
nostris studiosisque oranibus et de tc araborum patrono bene 
sentit : quod etiam, si vsus feret, reipsa experiere. Nec dubita, 
si quid forte erit quod in illa aula desideres, quin hoc fautore 
facile impetres. Potest enim plurimura, et Erasmo optime vult, 33 
ac me etiara ideo visus est pluris facere, quod tibi non oranino 
displicere intellexisset. 

TDe Bononiensi conuentu parum est quod significare ccrto 
possim Secreto cnim doraesticoque colioquio inter Pontificera 
ac Caesarera acta et transacta orania. Foedus autem inter Italiae 40 
Principes illis authoribus ictum esse constans est fama. Cumque 
ego esseni Bononiae, Duces aderant tres, Mediolanensis, Sabaudiae, 
et Florentinus, gener destinatus Caesari in Pontificis gratiani. 
Cardinalium magna quoque aderat turba, quorura duo nuper ex 
Francia aduenerant, eorumque vulgo supcrba et iniqua ferebatur 45 
petitio. Interfui etiara cura ab Aethiopiac Regc, quera Pretioanem 
vocant, legatio in publico cardinalium consessu praesidente Ponti- 

16. Palaeneas 8e : Palaenas S. 40. ao ^e : ct 8. 44. jSe : erat 8. 

j3e : nuper duo 8. 46. /3: Etliiopiae 8 : .Ahiopiae e. «: Pretoianein /3. 

II. Micaultii] Jehan Micault, im- on Viglius the post of assessor in the 

perial councillor and Rccei\er- impcrial clianiber at Spires ; and 

general, who paid Erasmus his first later proposed to him a marriage 

salary as councillor, see the receipt with his illegitimate daughter ; a 

given by Erasmus, Archives du Dept. proposal declined by Viglius. VZE. 

du Nord, Lillo, B. 878. Ch. d. C. 54, 80. 87 aro addVessed to Helt. 

17057. Brus.sols MS. II. 1040I, f. 6g is a letter 

15. significaui] Ep. 2716. 100-18. from V^iglius to Helt dated 7 March 

16. epistola] Ep. 2604. '334. in which Viglius writes that 
27. Helt] t'3*'3- He became im- Herwag(>n has dedicatcd his edition 

perial Vico-chancellor in 1531 ; vche- of Cicero to Helt. 

inontly anti-protestant, his dismissal 44. duo) Cf. Ep. 2753. 34-7. 

was brought about by Granvelle aiid ^h. Pretioanemj Prester John. 
Pflug in 1540. In 1535 ho bestowed 


fice audita est. Ea nouam significabat illius religionem ac deuo- 
tionem erga Sedem Apostolicam. A qua sese in obedientiam in 

50 filium ac Regem Romanae Ecclesiae recipi petebat, multaque alia 
quae non lubeb commemorare. Nec est opus, cum plerique existi- 
raent Pontificis esse commentum, quo maiorem sibi apud alios 
venerationcm as.serat. Et temj)us ei fabulae idoneum delectum 
est, nam paulo ante solenni pompa Cardinalis Tridentinus multis 

55 Germanis comitatus in Collegium publicum deductus fuerat, quos 
putant talibus adhuc imposturis et praestigii capi posse. Caesar 
abitum in Hispaniam parat, et ab Augusta Barcinone expectari 
dicitur. Habes aulicam historiam. Monucrara te nuper de Cypriani 
vita et Arabrosii libris quos Clirysostomus penes .se habet ac ex 

60 silentio quid velis ])rope colligo. Bene vale, incoraparabilis patrone. 
Patauii. 8. Calend. Martii 1533. 

2764.27652768^7^9 To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 44. <Freiburg.> 

Q. 45. <c. February fin. 1533.) 

[An original letter, autograph througl.out. The year-date follows from 
comparison with the letter or letter.s which it an.swers (Epp. 2764,5). That 
the month-date was late in February may be inferred from the last words of 
the letter.] 

S. p. Gratulor Ciceroni, qui tuis auspiciis prodibit in lucera. 
Sed vide ne te non possis explicare a pistrino, si semel eo te con- 

Diuisio nihil habet difficultatis. Primus ordo est artis, secundus 
operis,hoc est orationum, tertius epistolarum, quartus philosophiae. 

5 Editioni Cratandricae vidi quaedam adiecta ex Budaicis et meis 
citationibus. Aldus multa deprauauit. Vnura norainatira indico 
in prouerbio : Boui clitellas. In adagiis, quae nunc adiecimus 
Chiliadibus, plurima loca cito ex M. Tullio. Si quid occurret per 
ocium admonebo. 

10 Gallus ille tuus, homo leuissimus, rogatus a rae quantura acce- 
pisset a Sadoleto, fassus est accepisse se quatuor capita, hoc est 
corona<(tu)ra, et Quirino dixerat duos. Exhibuit exemplar epistolae 
Sadoleticae. EpistoLam aiebat interceptam ab eo a quo fuerat 
captus et tortus : non ob aliud nisi quod suspicaretur illum esse 

15 Luteranura. Et taraen ad Pharelli preces dimissus est. Odoratus 

2767. 57. pe : habitum 8. Barcione e. 58. ^e : moueram 8. 2768. 6. Q : 
Editio Gartrandrica MS. 

2767. 57. Augusta] The Empress 5. 15. 3. But he adds : ' Aldo non 
Isabella. Ubet imputare, tum quia doctus est, 

5S. Monueram] Ep. 2716. 134-6. tum quia amicus'. The true correc- 

2768. 6. Cratandricae] The edition tion of the text is suppHed by Am- 
0^1528. mianus JMarcelhnus. 

7. Aldus] 1519-23. II. Gallus] See Ep. 2764. 6n. 

8. Boui cHtellas] Adag. 1884. The 16. Pharelh] Wm. Farel, see Ep. 
passage which Erasmus censures 1407. 92n. 

Aldus for depraving is Cic. ad. Att. 


ingenium hominis, dedi potum et octo flappardas. O iacturam, 
inquis. Imo bene collocatum est, qui tantillo liberatus sim a tali 
artifice. Mundus impletur talibus planetis. 

Hoc coelum incommode me tractat. Tu cura vt cum tuis quam 20 
rectissime valeas. Nam instat Martius. 

Erasmus Rot. mea manu. 

Viro vndiquaque doctiss. D. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 

27682761). From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. Vla. 54. 230 v». <Basle.> 

<February i533-> 

[Aii autograph rough-draft, written on the same page as Ep. 2764. The 
end is torn avvay, but the last words of three hnes still show, and more 
appears to be missing.] 

S. P. lam ante admonueram, clarissime Erasme, Gallo illi 
captatori nihil numerandum esse, vt cui duos coronatos Sadoletus 
pro libris ad se delatis numerasset ; ne quid de me dicam. Verum 
vt ex literis tuis edoceor, voluisti tu quoque pertuso dolio aliquid 
infundere, id quod eximiae tuae bonitatis est : alioqui accepto 5 
literarum exemplo pro meritis fuste ablegandus erat. Quid tibi, 
inquies, cum hoc genus hominibus ? Nihil sane. Medicus Gallus 
hic agens ante aliquot menses nuncium se Auenionem missurum 
significarat : num quid illuc vellem roganti literas cum libris 
credidi, ignarus quem conduxisset nisi postquam hic erro rediit ; 10 
quem duobus coronatis a Sadoleto acceptis non contentum statim 
primo congressu plus optare sensi. Exemplum epistolae allatae 
me istuc missurum bona fide receperam : sed surdo fabulam. 
Erasmi videndi occasionem adcsse dictitanti eamque non negli- 
gendam <morem homini ger)endum putaui. 15 

Quod tam candide de Ciceronis operibus <ordinandis mones 
gratias agere)m quam possum maximas. Quod porro eidem 
gratularis <nostris auspiciis prodeunti in lucem non a>Iiud hoc 
esset quam, quod Graeci inquiunt, eV (TrAaTet). . . . 

2770. To BoNiEACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 43. <Freiburg.> 

Q. 77. 28 February 1533. 

[An original letter, autograph throughout.] 
S. Quum totam hyemem sat commode valuissem, Martius 
misit prodromos suos, et immisit in pedem sinistrum cruciatum 

2769. 4. litcris tuis] Ep. 276S. 19. eV <7rAaT€i>] ' eV TrAdrft dictum 

11-12. quem . . . sensi] These words accipicndum intcrprctantur Gracci 

aro crased, but as the senso of them quum paululum vltra pracscriptum 

is writtcn in over one of tlio Hn(>s significant esse concedendum' (.^rfa*;. 

partly torn away, tfiey may bo in- 3675). 

chidcd here. 2770. 2. prodromos] Sco Ep. 2781. 

13. surdo fabulam] Adag. 387. Erasmus' ill health continued 

452.10 M 


adeo perpetuum et cTudelem, vt per eum nec dormire nec edere 
liceat. Expertus eram hoc raalura serael atque iterum, sed post 
5 triduum abibat, nec vltra pedem ])rofercbatur. Nunc totara tibiam 
in feruore occupauit. Accersiui medicum, sed his diebus numquara 
fuit donii. 

V^iglius scripsit mihi nonnihil de Cicerone, nec dubito quin idem 
scripserit tibi. Nihil illo iuuene candidius. 
10 Anselmus multa scribit, quura nesciat quid sit scribere. Appellat 
te fratrera, honio pedagogus, perinde quasi esset Episcopus aut 

Oranes epistolas suas ex])let proraissis, quasi ego hic sedeam 
exjjectans polonica xenia. Datorum commeraoratio exprobrandi 
15 genus est, at toties polliceri est nondum data exprobrare. Verum 
haec alias. 

Bene vale. Prid. Cal. Martias. 1533. 

Erasmus Rot. 

Exiraio viro. D. Bonifacio Araerbachio. Basileae. 

2771. To JoHN OF Heemstede. 

Haymo In Psalmos, 1533, pp. 2-3. Freiburg. 

N. p. 1180: Lond. xxviii. 11 : Li3. 1243. 28 February 1533. 

[The prcface to Pia Breuis ac Dilucida in Omnes Psalmos Explanatio 
Sanctissimi Viri D. Haymonis. Freiburg, lo. Einmeus, 1533. For Heemstede 
see Ep. 1646 introd. 

Haymo (1853) ^^'^s a pupil of Alcuin and friend of another of Alcuin's 
pupils, Rabanus Maurus, who dedicated to him his twenty-four books 
De Vniuerso. He and Rabanus were fellow monks in the newly founded 
monastery of Fulda. He became abbot of Hersfeld, and subsequently bishop 
of Halbcrstadt, where he was buried in the church of St. Stephen. A short 
Hfo of liim by Trithemius follows Erasmus' Preface, with a catalogue of his 
' pene infinitaopuscula '.] 


QvANQVAM haud ignoro, charissime frater, non deesse tibi con- 

fabulones qui et solitudinem tuam exhilarent et silentium istud non 

sinant esse mutura, tamen visura est vnura addere, qui pia loquitur 

verius quara diserta : tametsi non video quo pacto negari possit 

5 diserte dici quod pie dicitur. Is est Haymo monachus, Abbas et 

2770. 10. Q: Appella 315. 2771. tit. insioxi pietate viro ow. iV. 

throughout the spring and summcr ; time about the possibility of a new 

cf. Epp. 2788, 2818 ('nunquam fui edition of Cicero in Venice (VZE. 37). 

afilictior quam hac aestate'), 2858. 10. scribit] Although sevcral letters 

2770. 5. tibiamj Four months later from A. Ephorinus to Boniface for 

(Ep. 2827) , Erasmus' rheumatism, this period are cxtant (Basle MS. G. 

though 'rcmissior', is more speci- II. 16. 281, 285, 288-9), all letters to 

fically described — ' vrget sinistram Erasmus between Feb. 1532 and Aug. 

tibiam, in pede leuis, in coxendice 1535 are lost. 

leuior, in genu varius, semper tamen 14-15- Datorum . . . genusest]Eras- 

tolerabilis' (cf. Epp. 2781-2). mus has in mind Seneca De Ben. 2. 

8. scripsit] Ep. 2753. 10-18. Viglius 15. 2: ' qui quod dedit imputat gra- 

had written to Boniface at the same tiam destruit' : cf. ib. 2. 11. i. 


Episcopus, mira breuitate miraque simplicitate ac perspicuitate 
enarrans Psalmos Dauidicos. Fuit hoc studium seculis aliquot 
monachis eruditis, vt quae a veteribus vel subtilius essent scripta 
doctis, vel fusius dicta apud populum, in compendium redigerent, 
adeo perspicua breuitate vt et ab occupatis et a tenuiter literatis lo 
facile valeant pcrcipi. Huius ordinis praecipue sunt Anselmus, Beda, 
Claudius, et hic qui nunc venit in tuos complexus Haymo ; quorum 
industria non raediocrem vtilitatem attulit Ecclesiae, praesertim 
si quis spectet tum tempora, tum regiones in quibus illi vixerunt. 
Decet autera vt qui reiectis oranibus remoris properant ad illam 15 
coelestem vitam quara raaxime sint expediti, nec vllis rainus 
necessariis sarcinis grauentur. Quo magis mirandum est, quod 
quidam, qui victu cultuque simplicitatera apostolicam profitentur, 
doctrinam araplectantur oraniura rainime simplicem, sed argutiis 
superuacaneis, et Auerroicis dogmatibus, ac nouis insuper somniis 20 

Quura igitur tales essent raonachi, noraen erat apud oranes gra- 
tiosum, et honorificum erat appellari raonachum. Nunc quorundara 
mali mores in causa sunt vt boni quoque coraraunis inuidiae 
molestiam ferant. Aristippus, quum vnguento quodara vehementer 25 
esset delectatus, Male sit, inquit, istis cinaedis, qui rem tam bellara 
infaraarunt. Similibus verbis non absurde quis stomachetur in eos 
qui suo vitio monachi noraen in inuidiam vocarint, quum reuera 
non conueniat vllura esse plausibilius. Quis enim non amet eos 
homines qui, vere mundo raortui, sese totos Deo dedicarunt ? 30 
Quorura talis est vita, talis oratio, vt nerao ab illorum conspectu, 
nemo a colloquio non melior discedat. A quibus nemo quicquam 
metuat incoraraodi ; non fraudem, ab his qui pecunias habent pro 
ruderibus, et hoc quod habent dilargiuntur egenis: non vindictam, 
qui, iuxta doctrinam Euangelicam, orant pro persequentibus, 35 
araore pro.sequuntur eos quibus sunt inuisi, benefacta reponunt pro 
raalefactis : nec est vllius pudicitiae periculum ab his qui et corde 
et corpore sunt incorrupti ; ({ui propter singularera aniraimodestiam 
nulli se praeponunt, nuUi inuident, nulkuu fastidiunt, sed quo 
magis ad perfectionis cuhnen accedunt, hoc magis ducunt sese 40 
omnium infimos et, quum reuera gemraae sint et flores ecclesiae, 
tamen ipsi sese fecera appellant , aliorum lapsus aut eleuant aut com- 
raode interpretantur, in proprios austericensores, alicna benefacta 
candide amplificant, sua modeste extenuant nemini, adulantur, 
nerainera procacibus verbis percellimt praesentem, nemini ob- 45 
trectant absenti, nihil auditur ex ore illorum nisi quod cst in corde, 
verba charitatis, verba consolationis, verba amicae admonitionis 
et gratiarum actionis. Adest in his comitas non fucata, sed ex bona 
conscientia proficiscens. In summa, coelestis illius ciuitatis inia- 
ginem quandam nobis referunt, et angelicos choros quodammodo 50 
repraesentant, vel quod iugiter decantant laudes Dei, vel quod 
transformati in spiritus nihil habeant commercii cum carnis afifecti- 
bus, vel quod in summa viuunt concordia, vel quod angclorum ritu 
inter homines ac Deum velut internuntii et populorum vota illi 

12. Claudins] sc. Taurinensis. Seo Turin, and Horzog 4. i3()-8. 
Bartheleniy Rostaing, Claude de 


55 coramendant et plurima bona ab illo precibiis assiduis impetrant, 
non sibi tantum, sed in commnne. 

Quid porro si ad has virtutes accedat donum prophetiae ? vt 
gratis, vt pure, vt incorrupte doceant populum, siue voce, siue 
scriptis libris, siue vtroque V Quid quod ieiuniis, vigiliis, laboribus 

60 crucifigentes carnemsuam, quantum licet, supplent eaquae desunt 
passionibus Christi, ac seipsos quodammodo immolant pro salute 
populi. Et tu, laice, potes male velle illis qui, dum crapula graua- 
tus altum stertis, pro te vigilant, pro te ieiunant : dum tu Deum 
alea, scortis, aliisquesceleribusad iram prouocas, illi pro te depre- 

65 cantur ; dum tu apud homines male de illis loqueris, illi de te bene 
loquuntur apud Deum ? Quis tales viros, non vt semideos quosdam 
veneretur, non amet, tanquam ad publicam vtilitatem quasi 
diuinitus datos, etiamsi ipse sit vir improbus ? Nam eximia virtus 
etiam inimicos suos rapit in admirationem sui ; et qui de nuUo 

70 benc raerentur, tamen instinctu naturac reuerentur eos qui bene- 
faciunt malis pariter ac bonis. Quaenam igitur est quorundam 
peruersitas, qui hoc ipsocontemnunt aliquem quod monachus est? 
Qui monachum dicit, omnium heroicarum virtutum summam dicit, 
quae beneuolentiam ac fauorem a bonis promerentur, a malis 

75 extorquent. -Quod si nihil aliud displicet quam vocabulum, appel- 
lent pro raonacho, si videtur, simplicem ac solitarium. Solitudo 
autem ea non aestimatur numero conuictorum, sed separatione 
malorura affectuuin : alioqui nec Cartusiani soli sunt. Vbicunque 
adest haec solitudo, ibi adestfrequentissima sodalitas. Ille feliciter 

80 solus est, qui nullius improbi conuictu corrumpitur, qui nullos 
habet in anirao tumultus affectuum inter se pugnantium nec tamen 
cura Deo consentientiura. Hoc pacto licet et in Principum aulis, 
et in publicis magistratibus, et in mediis hominum coramerciis esse 
monachura. Quaenara igitur est anirai peruersitasodissemonachum, 

85 ob hoc ipsum quod raonachus est ? Profiteris te Christianum, et 
auersaris eos qui Christo simillirai sunt ? 

Hic protinus occinent scio, plaerosque pluriraum abesse ab hac 
imagine. Nullura igitur vitae genus probabiraus, si propter raalos 
oderimus et bonos. Quid igitur superest ? Quid nisi vt amemus 

90 homines, incerta in meliorem interpretemur partem, ad vitia 
leuiora conniueamus, grauioribus mederi studearaus potius quam 
exasperare, ordinera ipsum et institutura venereraur etiam ? Quod 
si ad hominum vulgariura ciuilitatera accedat monachorum. sese 
ad ea quae verae sunt religionis toto pectore referentiura, industria, 

95 facile reuigescet pristinus orbis fauor, facile obrautescent ora male- 
dicorum. Itaque fiet vt non solum viuant grati Deo, gratiosi apud 
homines, verura etiam feliciter hic viuant et hilariter. Nulli enim 
viuunt quietius aut suauius iis qui vere monachi sunt, nulli miserius 
quara qui non ex anirao monachi sunt. Illis monasteriura paradisus 

100 est, his pistrinum. Sed cuique raagna ex parte in manu est, vt 
sibi pistrinutn vertat in paradisura. 

Ad Haymonera redeo, qui Dauidicara citharam pulsans angeli- 
cum coetum vestrumad psiritualesexcitabit choreas, vt in hyranis 
et canticis Doraino psallatis in cordibus vestris. Nemo fastidiat 

105 dictionis simplicitatera, sed araplectatur sententiarum pietatem. 


Hoc eo adraoneo quod suspicer multos esse tales qualis ego fui 
olim, qui nauseant ad omnia quae carent rhetorum condimentis 
et ornamentis. Sed quum essem paruulus in Christo, sapiebam vt 
paruulus : atque vtinam nunc quoque prorsus euacuassem ea quae 
sunt paruuli. Hoc meum officium si quam apud te gratiam pro- iio 
meretur, oro vt hunc afxaproiXov aliquando precibus tuis Christo 
commendes. Exemplar exhibuit venerabile raonasterium canoni- 
corura regularium, vulgo dictum JNIarpach in Elsatia, reliquias 
inauspicatissimi tumultus agricolarum. Dorainus illis pro raalis 
reponat bona. Vale. 115 

Friburgi Brisgoiae, Anno a Christo nato m.d.xxxiii. pridie Kal. 

27722824 To Thomas Boleyn. 

Explanatio Symboli f". a". Freiburg. 

Op. Om. 1540. v, p. 944 : Lond. xxix. 43 : <c. Mareh> 1533. 

LB. v. 1133-4- 

[The preface to Dilucida et pia Explanatio Symboli quod apostolorum 
dicitur, decalogi praeceptorum et dominicae precationift, Basle, Froben, March 
1533. Erasmus mentions the book when writing to Tomiczki on lo March, 
Ep. 2776. 63-4. Writing to Vlatten on 25 July (Ep. 2S45), Erasmus says 
that at the spring fair at Frankfort Froben sokl every copy that he had 
within three hours. For Luther's disHke of Erasmus' Explanatio Symboli 
see his Tabletalk, Bohn, p. 287, The favour with which tiie book was received 
in England is indicated by an injunction of the Commissioners of Edward vi 
in 1547, requiring that ' every scholar ' of Winchester CoUege ' and other 
coming to the said school shall provide with all convenient expedition for 
Erasmus catechism', wliich was to be read every Sunday and holy day 
(Wilkins, Concilia, 1737. vol. iv, pp. 8-9). In the Bibliotheque de ia ville at 
Carpentras is a copy of the first edition of the Symbolum, which once 
belonged to Ennio Filonardi : for Wilham of Horion's copy see Ep. 2795 

[n]ormanniae ET DE WYLSYR. DES. ERASMVS ROT. S. D. 

Eqvidem videbara fore, Comes illustrissime, vt a nonnullis raihi 
improbitatis dica scriberetur, si post tara multos tamque celebres 
Ecclesiae doctores, quorum Cyprianus sic primus apud Latinos hoc 
tractauit argumentum vt praecurrentem hactenus nerao potuerit 
assequi, coramentarer aliquid in Symbolum Apostolorura. Rursus 5 
improbitatis reus ipse mihi futurus vidcbar, si tibi non gessissera 
morem, praesertim rem tam piam pio aflfectu flagitanti : maxime 
quum prius illud meura obsequium verius quam officium, quo 
psalmum 22 exposuimus, tam candide fueris interpretatus. 

Neque rae clam est te hanc opellam raeam, non tibi, qui me 10 
doctore non eges, sed aliis rudioribus postulare. Eoque sic tractaui 
rem vt ad simpliciorum captum orationem totam accommodarim. 
Nec omnino video quid haudis hoc studio meo sim assequuturus, 
nisi forte quod quaedam dicta sunt crassius atque explanatius. 
Verum laudem nihil moror ; sed vtinam hinc tantum vtilitatis 15 
hauriantChristianae militiae tyrones, quantum et tu, virclarissime, 
pro tua insigni pictate desideras, et ego pro mea quantulacunque 
portione dedi operam. Orandus interim Dorainus vt quod nieis 


viribus (liminutum estde sua benignitatesuppleat; et qui tibi istum 
20 religionis affectum inspirauit, dignetur felicem addere successura, 
non hac in re tantum, sed etiam in omnibus quae studio pictatis 
institueris. Bene vale. 

Datum apud Friburgum Bri.sgoiae, Anno a Christo nato, m.d. 


Adagiorum Opus, 1533, f*'. aa-. <Freiburg.> 

Op. Om. 1540. ii. aa- : Lond. xxix. 28: <c. March 1533.) 

LB. ii, f". *3. 

[Tlie prcface to a new cdition of t}ic Adagia, Basle, Froben, March 1533; 
enlargcd hy ncarly five hundrcd adages. The marginal notes appear in tliis 
edition for tlu^ first tiine. 

The first cdition had been dedicated to WiUiam Blount, but that dedica- 
tion (Ep. 126) Jiad becn replaccd by Ep. 211 when the book was expanded 
into the Cliiliades. In 1528 the yth edition, rctaining Ep. 211, had a fnrthcr 
dedicatory lcttcr (Ep. 2023) addressed to Charles Blount ; in reissuing it now 
Erasmus added, before Adag. 3659, a second letter to Charles (Ep. 2726). 

The greater part of the Preface is directcd, without naming hirn, against 
Polydore Vcrgil; to whose Adagiorum Liber (first pubhshed as Prouerbiorwn 
Libellus in 1498) Erasmus consistently but quite wrongly rcfused to allow 
priority. See Ep. 1175 introd.] 


Si, iuxta vetus prouerbium, omni in re modus est optimus, par 
erat et in colligendis prouerbiis adhibere modum ; est enira opti- 
marum quoque rerum si minus satietas, certe modus quidam. 
Multis itaque de causis statueram ab hoc studii genere posthac 
5 feriari ; vel quod argumenti natura sit infinita, vt nihil egerit qui 
hoc agat ne quid oranino praeterraittat (praesertira vetustis auto- 
ribus qui hactenus delituerunt in luceni emergentibus) : vel quod 
tantum operae sit huic impensum negocio vt citius raetuendura 
existiraarem ne lector copiam pertesus claraaret 'Ohe iara satis 

10 est ', quara aliquara desideraret accessionem ; vel quod haec aetas 
ac raens iara profecto non eadem ab liuiusraodi literis abhorrens 
magis ad ea raperetur quibus vel imraori nec indecorum sit nec 
inutile ; vel quod perpenderera hoc genus ffosculos ac geraraas 
quibus eruditi scripta sua consueuerunt insignire plusculum habere 

15 gratiae si quis eos sibi ex autoribus non omnino vulgo prostitutis 
decerpat quam si ex protritis huiusmodi coUectaneis desuraat. 
Quanquara haec causa non deterruit Graecos quo niinus tara multi 
viri graues iuxta ac eruditi paroemiologias conscriberent. 

Apud me quoque vicit vtilitatis ratio, quod hanc operara pluri- 

20 raum conducere videbara, quum ad eluendas mendas ex priscis 
autoribus, tum ad submouendas salebras, ad quas subinde restita- 
bant mediocriter literati. Proinde quod nunc hanc non exiguam 
coronidem adieciraus magis, ne dolo dicara, datum est typogra- 
phorura efflagitationi quara animo raeo. Facit enim Pyladea quae- 

25 dam araicitia, quae raihi quondam cum optimo viro loanne 

2773. 9. Ohe] Martial, Epigr. 4. gi. i. 10. haec aetas] Cf. Hor. £■/>/;. i. 1.4. 

2773] TO ALL SCHOLARS 167 

Frobenio, nunc cum patris simillimo Hieronymo Frobenio inter- 
cedit, et par vtriusque in prouehendis optimis studiis industria 
mirabilis, vt quum interdum illis quaedam negare voluerim ac 
fortasse debuerim, pernegare quiuerim nihil. 

Vtinam autera haec laboris portio tantum vtilitatis adferat 30 
studiosis, quam mihi parum attulit voluptatis. Porro vt nihil 
horum fuerit, tamen inciuilius parumque candidum videbatur 
aliis eruditis ad eiusdem argumenti tractationem accinctis nihil 
facere reliqui ; qui vel ingenii vigore vel industria iuuenili vel copio- 
siore voluminum lectione instructi fructum vberiorem studiis 35 
allaturi sunt. Quorum conatibus adeo non est animus obstare vt 
vehementer etiam gauisurus sim si quis nostram obscuret operam. 
niud modo lectorem quod iampridem admonui nolim obliuisci : 
ne quid miretur si in hoc opere quaedam occurrent diuersis tempori- 
bus scripta. In causa sunt crebrae aeditiones, non sine nouis 40 
auctariis. Primum enim huius argumenti gustum dedimus apud 
Parisiorum Lutetiam, per typographum loannem Philippura, nati- 
one Gerraanum, qui tum officinam habebat in vico diui Marci, ad 
insigne Trinitatis, anno 1500. Mensem non expressit typographus, 
sed epistola quam praemisit Faustus Andrelinus, habet eiusdem 45 
anni 15 diem lunii. Hanc aeditionem aliquanto post acmulatus 
est lodocus Badius: deinde MatthiasSchurerius Argentorati : post 
haec, opus ad iusti voluminis magnitudinem adauctum Venetiae 
aedidimus apud Aldum Manutium, anno 1508. Aldinam aeditionem 
me inscio aemulatus est Basileae loannes Frobenius, a quo plus 50 
septies excusum est idera opus, at nunquara sine accessionibus. 

Quoniara autem hoc scripti genus constat industria hinc atque 
hinc decerpendi, non ita multum laudis tulerit qui priraus apud 
Latinos aggressus sit T^a/Dot/xtoAoyetr, nisi si quid proraereatur iudi- 
candi tractandique dexteritas. Si quis proferet aeditionera vetusti- 55 
orem ea quara ostendi fuisse priraam, ei lubens hoc laudis tribuero 
quod illi non illiberaliscogitatioante alios venerit in mentera. Et 
sane rairum est, quum apud Graccos tot clarissirai scriptores ex 
professo tractarint hoc genus, apud Latinos nullum exti isse vel e 
turba Grammaticorum qui simile negocium susciperet : quum, raea 60 
sententia, Latinorum horti non rainus vernent istiusraodi flosculis 
quara Graecorura. Sed nescio quo pacto Graecoruni admiratio pro- 
pensior effecit vt Latini sua videantur habuisse neglectui. Alioqui 
non video quamobrcm Virgilius sit Horaero et Hesiodo posthaben- 
dus ; aut Seneca, quisquis is fuit, Euripidi ; aut Phiutxis et Horatius 65 
Aristophani — nam M. Tullius, (juod ad hanc sane rera attinet, longe 
superat Demosthenem. Quisquis igitur hoc jirimus apud Latinos 
aggressus est, rem nec illil)eralera nec infrugifcram aggressus est. 
lam biennium exierat ex quo Lutetiae operis huius gustum fueram 
auspicatus quum Louanii agens, fortc ex Hieronymo Buslidio, qui 70 

40. crebrae] Sec tho introduction.s withoiit questioning the authonticity 

to Epp. 126, 211, 269, 1204, 1659, of the colloction. In tlie second edi- 

2022-3. *'0" ^^ ^'^^ Scnccae Opcra lie added a 

65. Sencca . . . fuit] In 1515 Eras- guarded Prefaco to them (Ep. 2132). 
mus printed the Senecae Frouerbia 


tum recens ex Italia venerat, nactus sura libellura Adagia polli- 
centera. In eo comperi prouerbia fere septuaginta, e Latinorum, 
praesertim Philippi Beroaldi,commentariiscollecta. Contuliannum 
ac diem ; annus erat idem, sed aeditio mea tribus monsibus prae- 

75 cesserat ; et res ipsa satis declarabat neutrum alteri tum 
notiun, sed ambobus eandcm cogitationem incidisse in mentem. 
Itaque si quid refert quis primus hoc argumentum attentarit, vter- 
quc nostrum primus fuit: si primus est qui neminem est scquutus. 
De Latinis loc{uor. Quod si auxit prouerbia cpii plura aedidit, ego 

80 nimirum auxi, qui prima statim aeditione dedi plusquam octingenta, 
quorum bonam partem hauseram ex fragmentis Diogeniani Graecis. 
At posteaquam emisi tot Chiliadas, cuiuis procliue fuit suis colle- 
ctaneis aliquam accessionem adiungere, quara profiteatur ex bonis 
autoribus esse decerptara, nec raentiatur tamen. Nos enira Chiliadas 

85 omnes ex optimis quibusque autoribus decerpsiraus, diligenti 
noraenclatura, sicuti par est, indicantes quid cui feraraus acceptura ; 
adeo vt nec Apostoliura debita laudis portione fraudauerimus ; 
tantum abfuit vt me plumis alienis venditare voluerim. 

Haec indigna ducerem quae coraraeraorentur, nisi viderera hoc 

90 a quibusdara agi serio, vt prirai hoc exeraplura induxisse videantur : 
ab aliis, ne quid ex meis Chiliadibus videantur sumpsisse rautuo, 
sed rera totam suis auspiciis suoque Marte confecisse. Atqui si 
decerpuntex vetustis autoribus quae produnt, quum in his resideat 
infinita prouerbiorum copia quae nos praetermisiraus, quur, his 

95 praeteritis, tam multa congerunt a nobis prodita, tara pauca ad- 
ferunt nobis intacta ? Quur tara raro citant autores a nobis non 
citatos ? Et si c{uid paululura nouent, an credunt ilico bene dissi- 
raulatura furtura, si veteribus ollis nouasaffigant ansas ? Si nostra 
non legerunt, qua fronte profitentur se nihil haberc mecura cora- 
looraune? Si legerunt ac dissiraulandura putant, certe diligentia et 
dexteritate tractandi perficiendum erat ne cui suboleret fucus. Ego 
sanequanquara itaversatusvideor inbonis autoribus vt nonmagno- 
pere sit opus ex recentiorum miscellaneis suffurari, tamen nullus 
est hodie literator tam triuialis quin, si libellum aederet Adagia 
105 pollicentem, dignaturus sim eum lectione: quod vere dictum sit, 
nullura esse librura tam malura vnde non aliquid boni possis 
decerpere. Nolle legere eos qui tractant argumentum coramune 
tecura, turpis est arrogantiae : dissimulare quura legeris, turpioris 
est arabitionis : inficiari beneficium, turpissimae ingratitudinis. 
iio Haec illorum causa dixerim potiusquam raea. Nara quod ad 
raeum attinet animura, terque quaterque liberura oranibus esse 
volo, cudere ac recudere prouerbia, seu noua velint seu malint 
vetera. Si idfecerint me infelicius, nihil offecerint meo nomini, sed 
admota purpura deterior purpuram meam illustrabit potius : sin 

71. libellum] Polydore's Proverbi- of a larger lexicon) is still extant, 

orum Libellus, which subsequently first printed in Schottus' TJapoLiJLLai 

becamo Adagiorum liber : cf. Ep. 531. 'EXXrjviKai (Antwerp 1612). 

404-24. 87. ApostoHum] Michael Aposto- 

81. Diogeniani] Diogenianus of hus. a fifteenth-century Greek paroe- 

Heraclea in Pontus, a grammarian miographer, whose Paroemiae (a 

of the first part of the second century collection of 2027 proverbs) was first 

A.D. His /7apoi/x(.'aiST;/itu8eis (a portion printed in Basle by Herwagen, 1538. 

2773] TO ALL SCHOLARS 169 

felicius, gratulabor communibus studiis, et in his mihi quoque. 115 
Nec addubito quin hoc seculum plurimos habeat iuuenes qui me 
valeant in hoc stadio praecurrere : palma in medio est, arripiat qui 

Sed de his plura quam statueram. Vnum est in quo mihi fortassis 
opus erit lectoris aequitate ; quoniam toties ex longis interuallis 120 
aeditum est hoc opus, non arbitror vbique vitatum ne repetantur 
eadem. Vale, quisquis es, araice Lector. 

2774. To JoHN Paungartner. 

Aliquot Homiliae Chrysostomi fo. *^. Freiburg. 

Eras. Op. Om. 1540. viii. 117 : Lond. xxix. 85 : i March 1533. 

LB. viii. 135. 

[The preface to Aliquot Homiliae Diui loannis CJirysostomi, ad pietatem 
summopere conducibiles. nunc primum et versae et editae, per Erasmum Rotero- 
damum, Basle, Froben, 1533 : containingDe Dauide et Saule deque Tohrantia. 
These homilies were reprinted in Erasmus' Opcra, Basle, Froben, 1540, viii. 
119; and in LB. viii. 137.] 


A Peripateticis in beatorum album referuntur qui fortunae 
bonis, suapte industria coniunxerunt animi bona, ita partientes 
felicitatem, vt dimidium illius asscriberent casui, dimidium homini. 
At ego te, vir ornatissime, midto feliciorem iudico, quod vnicus ille 
TTavTOJv Scott)? idwv (vt Hesiodi verbis abutar) istam mentem tibi 5 
largitus est, vt intelligas et illa bona quae philosophi vocant ex- 
terna, non fortunae, sed dei esse munera in hoc data, non vt sint 
voluptatum ac superbiae instrumenta, sed vt sint virtutis et 
officiorum organa. Quisquis enim animo vere Christiano praeditus 
est magis illa possidet tanquam dispensator quam tanquam domi- 10 
nus ; agnoscit esse mutuum quod habet, et scit ei qui credidit 
accepti expensique rationem ad assem esse reddendam. Itaque 
vulgus saepe mcntitur, quum de opulcntis dicit, ille habct diuitias. 
Siquidem habcre diuitias philosophica res est, eoque paucorum. 

Aristippus reprchensus quoci consuetudinem haberet cum 15 
Thaide, velut vnus e multis, respondit phirimum interesse, quod 
caeteri haberentur a Thaide, ipse haberet Thaidem. Nullus autem 
potest habere diuitias, nisi adsit animus philosophicus, qui norit 
et quantum sit huic bonorum gencri tribucndum, et quomodo sit 
illis vtendum. Proinde multo plus debes benignitati diuinae quod 20 
istum animum omnibus diuitiis superiorem dedit quam quod 
rerum copiam hirgita est. Pulchrius est istas opes contemncre 
quam possidere : contemnit autcm, qui non seruit sed eas pietati 
seruire cogit. Quid enim sunt ista bona iis qui nesciunt vti V 
Quid aliud, nisi quod auro gemmisque picta cithara, musiees im- 25 
perito? Aut gnomon, circinus, ascia et sccuris, fabricandi artem 

2774. 5. Hesiodi] Hps. Tlieog. 46. s.v. Aristippus 31 (whoro, liowever, 

15. AristippusJ Apoplitliegmala iii, Lais for Tliais). 


ignoranti ? \"\x ausim addere, quod tamen arbitror esse verum : 
excellentioris cuiusdam philosophiae est, in medio diuitiarum 
affiuxu temperantiam obtinere quam paupcrtatem generoso animo 

30 ferre : sicuti Platonem, qui Siculis assidens mensis, fere praeter 
legumina nihil attingebat, Diogcni praefero, qui si nihil contigisset 
lautius, poterat crudis holeribus placare latrantera stomachum. 

Sapienter itaque facis, vir animo meo charissime, quod animura 
ad literas ac philosophiara applicas, quae hoc praestat, vt et diui- 

35 tiis quura adsunt recte vtaris et, si quo casu contingat eripi, non 
discrucieris, nimirura saluis iis bonis quae vel sola beatum reddunt. 
Vides enim quara sit absurchim habere domura auleis, marmoribus, 
tabulis, auro, gemmis ac variis ornamentis vndique decoratam, 
pectus autem haberc nullis disciplinis, nullis virtutibus, excultum. 

40 Porro vt ipse tibi non videris diues externoruni bonorum co])ia, nisi 
veris bonis ditescat animus, ita non videris tibi liberos habiturus di- 
uites, nisi in meliorum posscssionum haereditatem tibi succedant: 
eoque prima curarum oraniura ea tibi est, vt a teiieris statim 
annis honestissirais disciplinis, sed praecipue pietatis instituantur. 

45 Hoc pulcherrimum exeraplum quod tu et Antonius Fuggerus, 
insigne par honiinura, in istara ciuitatem induxistis, vtinam quara- 
plurirai imitentur: sic enim fieret vt, quae nunc multis orna- 
mentis merito Augusta Vindelicorum dicitur, magis ac magis 
(f^epcouv^og, hoc est, suo noraini respondere, videretur, vtpote veris 

50 bonis splendorera ac maiestatera sibi vindicans. Quin potius 
vtinam singuli parentes, quibus suppetunt facultates, liberos suos 
a primis statim annis curarent disciplinis liberalibus erudiendos : 
quibus, ne id faciant, obstat rei familiaris angustia, cogerent illos 
artera aliquara sedentariara perdiscere. Idem censeo faciendum 

55 iis quibus non tam facultates desunt quam liberis repugnat Minerua. 
Id si fieret, profecto longe minus erronum, ociosorum, praedonum 
ac spontaneorum militura haberet nostra Germania. Nunc paren- 
tura incuria plerique perueniunt ad annos viginti, vt prorsus 
dvaX(f>d^T^TOL, ita nullo artificio aduersus ociura viciorura oraniura 

60 fontem, et egestatem pluriraorura malorum magistrara, instructi. 

Caeterura pro nostra rautua beneuolentia, praesertim Vdalricho 

Zasio currentera, vt aiunt, instigante iarapridera destinarara aliquid 

e studiis raeis ad te mittere, quod tuum propositura non excitaret 

raodo, sed nonnihil etiam adiuuaret. Verura hactenus nihil occurrit 

65 quod vel Paungartnero vel Erasrai in illura studio dignura existi- 
raari posset. Ne tamen viderer hac tergiuersatione suffugere 
officium, arrabonis vice mitto aliquot Chrysostomi homilias, ante- 
hac nec versas a quoquam nec excusas. Nihil autera vereor ne 
quis illud Graecorum in rae iaciat yaXfj kpokojtov, quod Chrysosto- 

70 raum theologum mittam homini laico. Imo haec sunt colloquia 
quae vir ille diuinus apud vulgus proraiscuum habuit, non de 
mysteriis theologicis, sed de reprimendis affectibus, cuiusmodi 
legiraus et Socratis fuisse serraones cum quibuslibet e media 
plebe. Nam haec philosophiae pars ad omnes pertinet. Quin et 

75 ipsa dictionis ratio tota est ad populares aures accomraodata. 

69. yaAjj] Babrius 32 ; Zenobius 2. 93 (Gaisf. Paroem. Graec, p. 277). 


Spes est autem hoc euenturum aliis eompluribus ex lectione 
quod mihi accidit inter vertendum. Sensi enim in me, sensi quas- 
dam cupiditates vr^lut incantamento delinitas mitesccre, dum 
Chrysostomus ob oculos ponit quam eximia fuerit in priscis illis 
animi moderatio. Adhacc animaduerti, quantopere fallantur, qui 80 
veteris testamenti historias eodcm pene animo legunt quo legunt 
Liuianas aut Salustianas. In sacris enim narrationibus immane 
quanto maior vberiorque latet philosophia. Eam Chrysostomus 
mira curiositate sic eruit, sic enucleat, sic infigit animo vt ncmo 
crediturus fuerit sub historiae tunica tantum latere spiritualium S5 
deliciarura. Itaque si huiusmodi colloquiis transmittes aliquot 
horas in hisce quadragesimae diebus, confido te id non sinc lucro 
bonae mentis facturum. 

Additurus eram et alias aliquot homilias, sed deprehendi plera- 
que vel esse notha vel nothis contaminata. Quam temeritatem 90 
heu nimium saepe deplorare cogimur in veterum raonumentis 
versantes. Codex erat belle descriptus, aureis literis et coloribus 
magnifice depictus. Sed oraniura prima, cuius initium multo 
tempore silui, nihil habebat Chrysostomi : quam non in aliud verti 
nisi vt specimen esset me toties non omnino de nihilo queri. 95 
Occasionem arguraenti surapsit ex historia. Vulgaris hic fucus 
est. Deinde quam nihil cohaeret ! A turbis venit ad eos apud 
quos tranquilla erant omnia. Et subito velut oblitus sui, tragice 
vociferatur, in rebus humanis turbata esse orania, nihil fidum, 
nihil syncerum. Ab hoc gradu desilit ad diuites, et auariciam, 100 
velut horum malorum fontem ; atque hic tractatur locus com- 
munis de reprehensione diuitiarum ac laude paupertatis. Post 
haec lob protrahitur in raedium, quo probet suramam diuitura 
philosophiam, si in diuitiis expectent paupertatem. In summa, 
sentias temere fundi verba, vocuraque turbis expleri chartas, neque 105 
quicquani ex anirao dici. Hunc sacrilegum ludura in gratiosis- 
siniis quibusque autoribus lusit bibliopolarura auaritia, non minus 
apud Graecos quam apud Latinos. Et quod turpe dictu est, longe 
maior fuit Christianorum temeritas in sacros ecclesiae doctores 
quara vnquam fuit Ethnicorura in libros prophanos. Hanc canti- 110 
lenam toties recino, quo doctos excitem ad incorruptiora exemplaria 
vestiganda, et ad repurganda pro viribus quae tenemus contanii- 
nata. Hunc libellum non iudicabo exiguum esse, si intellexero 
hinc tuis piis studiis aliquid accreuisse lucri. Bene vale. 

A})ud Friburgura Bri.sgoiae Calen. Martiis. Anno a Christo nato 115 


2775. To BoNiFACE Amerbach. 

BaslaMS. AN. III. 15. 46. •fFreiburg.) 

Q. 43. 8 March <i533-> 

fAii original lotter, autogrnph throiighout. Thc yoar-dato i.s givon by 
compari.son with Epp. 2763, 27S8, and by tho inontion of tho Ilomiliae . . . 
Chrysostomi, and tho Explamitio symboli, Marcli 1533. \ lottcr of Boniface 
to Sadolcto (Baslo MS. C. VI". 73. 2S2) says that Bonifaco scnt thoso books 
by Erasmus' ordcrs on 23 April 1533. Sndoloto had read the Symbolnm whon 
he wrotc Ep. 2816 on 9 june 1533. J 


Hervagivs iam bis ad me scripsit, quasi totum Ciceronem ad 
me receperim. Et hoc honoris mihi defert, vt solus in eum prefer 
autorem. Existimabam te suscepisse hoc negotii. Mihi certum 
est estate proxima ab hoc laborum genere feriari. 8i forte nactus 
5 eris qui petat Sadoletum, mitte illi Horailias a me versas et 

Bene vale. 8. die Martii. 

Clariss. Doctori. D. Bonifacio Amerbachio. 

27762861 To Peter Tomiczki. 

Epistola fJrasmi f. 3. Freiburg. 

10 March 1533. 

[The souroe for this letter is a little book of eiglit pages, Ad 
Serenissimum et Illustrissimum Principem dominum Sigisnutndum Augustum 
Poloniae Regem iuniorcm, Lasari Bonamici Epistola. Item Epistola Erasmi 
Roterodami, ad Reuerendissimum dominum Petrum Thomitium Episcopum 
Cracouieh. Regni Poloniae Vicecancellarium, Cracow, H. Vietor, 3533, of 
which only one copy is known, formerly in the hbrary of Count Czarnecki 
at Rusko, since 191 3 in the Baworowski hbrary at Lwow. This was kincily 
lent for our use to the Univcrsity Library at Cracow in July 1922. There is 
a contemporary MS. copy of the letter, which stops after the first paragraph, 
in the Zamoyski hbrary in Warsaw, Teki Gorskiego, 1753. There is a 
singularly inaccurate xviii'^. copy in the Corpus Naruszewicianum, 49. 63, in 
the Czartoryskich Muzeum at Cracow, from which Miaskowski printed the 
letter in the Paderborn Jb. fiir Philosophie xv, 1901, pp. 323-5 : the variants 
of this we have not thought it worth while to record. There is a copy also 
in the xvi^. Leningrad MS. Lat. V. 145 K, but the variants are unimportant. 

The year-date is confirmed by the reference to Warham"s death ; and the 
month-date by the list of books in hnes 59-64. P. S. A.] 


Obivrgat me lustus Decius, quod nuper, quum ad multos 
scripsissem quos in Polonia habeo patronos et amicos merito 
colendos, ad te nihil dederim litterarum, quo non est alius candi- 
dior amiciorue Erasmo. Quod ait, sciebam esse verissimum. 

5 Atque hoc ipsum in causa fuit vt, quum omnibus scribere non 
vacaret, te vnum praeterierim. Vulgares enim amiciciae talibus 
officiis subinde fouendae sunt, ne refrigescant. Caeterum, quem- 
admodum tua in me pietas testatior est atque etiam confirmatior 
quam vt egeat vulgaribus officiis, ita puto meum in te animum 

10 tibi sic esse perspectum vt nihil moreris litterarum incitamenta, 
praesertim quum nuUum offertur argumentum et compellatur 
maximis plurimisque negotiis occupatissimus. 

Quemadmodum enim molesti sunt verius quam offitiosi qui 
negotiis distentos interpellant, ita saepenumero ofificium est ad 

15 quosdam non scribere, nisi quid rei seriae postulet litterarum 
officium. Quod autem argumentum scribendi sumpsissem? Ro- 
gassem, vt erga Erasmum pergeres tui similis esse ? De eo nihil 
dubitabam. Obtulissem obsequium meum ? Sciebas hoc esse 
paratum, si quid vel nutu significares. Quid quod ne possim 

2775. I. Heruagius] See Ep. 2765. letter (cf. 11. 22-6), nor any recent 
iin. letter of Erasmus written to Poland, 

2776. I. Obiurgat] Neither Decius' is extant. 


quidem omnibus scribere quos habeo amicos in diuersis regionibus. 20 
Redaraare possum omnes, scribere omnibus non possum. 

Mihi tamen non ingrata fuit lusti licet parum iusta expostulatio, 
quippe ex qua cognoui illi res meas esse curae ; nam quod scribit 
Tuam R. Amplitudinem singulari quodam erga me fauore esse, 
rem ille quidem mihi magnopere gratara nunciauit, sed rainime 25 

Hic annus mihi propemodum ater fuit tum ob priuatas quasdam 
molestias, tum ob decessum aliquot araicorura, qualcs haud scio 
an'vnquam in vita sim inuenturus. Mense Augusto summus ille 
studiorum meorum Moecenas Guilhelraus, Archiepiscopus Can- 30 
tuarien., nos reliquit et in raeliorem sortem demigrauit, simulque 
cum illo raihi periit quicquid fortunularura habebara in Anglia, 
habebam autem florenos ferme ducentos. Saepe mihi per litteras 
significauit, se seorsum aliquid in me collocare velle benignitatis 
propter vultures quos pro dignitatis magnitudine permultos domi 35 
cogebatur alere, sed per quosdam artifices id curatura est vt non 
solura nihil legarit raoriens, verura ne pensio quidem iam ad ses- 
quiannum debita persolueretur. Quin et postremae meae ad 
illum litterae, in quibus illum veteris promissi submonuerara, per 
eosdera artifices suppressae sunt. Scribunt vultures triduo prae- 40 
sagire, vbi sint futura cadauera, at nostri vultures raultis annis 
inhiant raorituro. 

lara excesserat octogesiraura annura, et ferebatur adhibuisse 
tertium pedem, sed ob perpetuam vitae sobrietatem prospera 
valetudine. Nec enira senectus illum eripuit, sed infoelix quidam 45 
casus. Surrexerat noctu, excitatis qui illi erant a cubiculo. Quum 
rursus vrgeret corpusculi necessitas, non excitatis suis, ne cui 
raolestus esset (tanta erat optimi Praesulis huraanitas), surrexit, 
et lectura repetens, lapsu pedis latere impegit in lignum aliquod. 
Hinc rupto, vt a])paret, intestino quopiam coepit expuere san- 50 
guinem. Cruciatus intra c^uatriduum mortem attulit. Decessit 
autem non tam priuato plurimorum dispendio quam publico tum 
regni tura Ecclesiae raalo. Nihil illius vita sanctius aut religiosius. 
In consulendo regni coraraodis liber iuxta ac prudens. Quis sit 
illi successurus, nondura audio. Perierunt alii tres, quos arbitror 55 
tibi ignotos esse, mihi candidissimi ac maiorem in raodum neces- 
sarii amici. Attamen in hoc luctu, tam acerbo vt verear ne me 
illis addat comitera, non tanien omnino cessauimus in studiis. 
Epistolae diui Hieronyrai cura scholiis rursus a me recognitis ex- 
cus[s]ae sunt Lutetiae. Quid ibi laboris sit exhaustura, nerao facile 60 
estimarit. Adagiis recognitis et auctis in medio, adicci centurias 
ferme quinque. Vertiraus Horailias Chrysostomi octo antehac a 

30. ArchiepiscopusJ See what is 55. tres] Alfonso Valdos (ef. Ep. 

said of his death (22 Aug. 1532) and 2783), Christopher of Scliydlowyetz, 

the loss of Erasinus' pension in Epp. and Zacharias Dciotarus Phrysius 

2761. 19-25, 2783. In Ep. 2783 tho (Epp. 2708, 2S00). 

,sc.s(7?//a/mM,sdurinp;which tlie pension 59. Hieronymi] See Ep. 2758 ; and. 

has not, been paid lias becomo two for a similar catalogue of recent 

years. books, Ep. 2783. 

36. quosdam] Soe Ep. 27G1. iQ-2on. 61. Adagiis] Seo Ep. 2773. 

44. tertium pedomj A crutch. C2. Chrysostomi] Soe Ep. 2774. 


nemine versas. Et ad praeces cuiusdam magnatis dialogo expo- 
suimus Symbolum Apostolorura. Reliqua sunt rainuta. 

65 Per hyeraera sat commode valuimus, sub initiura Martii frigus 
inexpectatura corripuit pedera laeuum. Triduo dolor et cibura et 
soranum aderait. Nunc est tollcrabilis, tametsi subclaudico etiam- 
num. Hoc raalum me iam tertio repetiit intra biennium. Cau.sam 
esse suspicor, quod ex more scril)o stans iam annis viginti quinque, 

70 etplerumque laeuoinnitor pcdi. Doraiciliura hoc minitatur ruinam. 

Amicis destituor: itaque totus in hoc sum, vt mihi conciliem ami- 

cura immortalem, qui neminem destituit nec in vita nec in morte. 

De nouis rebus nihil scribo, quarura si quid est alicuius rao- 

menti, meliore fide ad vos quam ad nos perfertur. Oermania 

75 sat tranquilla est foeliciter abactis Turcis. V^tinam siraili foelici- 
tate Caesaris cura Pontifice colloquium Ecclesiara tranquilitati 
restituat ; quae, si quid ego video, raaiore in periculo versatur 
quani plerique credunt. Monachi tumultuantur, theologi scribunt 
articulos, sed interim genus hominum, non ausim addcre quale, 

So cuniculos et radices agunt. Vtinam Dorairuis misereatur nostri. 
Mihi suramopere gratum fuerit, si cognouero R. Amplitudini tuae 
res esse ex sententia. Bene vale. 

Datum apud Friburgum. decirao die Martii. Anno a Christo 
nato. M.D.xxxiii. 

2777. From John Louis Vives to Gilbert Cogxatus. 

Viuis Opera, 1555, ii. 976(0). Oxford. 

Vi. E., f. loi (/3) : Lond. Viv. 23 : 10 March <I533>. 

LB. App. 498. 

[This letter is so closely concerned with Erasmus, that it may be included 
in tliis edition. 

The year-date is established by the reference to Quirinus Hagius. The 
date at which he entered Erasinus' serv-ice is not certain — it seems hkely that 
he succeeded Quirinus Talesius, who left in April 1531 (Ep. 2477 introd.). 
By 23 Jan. 1534 ho had ceased to bo Erasmus' serv-ant (Ep. 2896. 20-1). 
Erasmus twice sent him to England : first not earher than 29 Aug. 1532 
(Epp. 2704. 16-17, 2707. 4, 2798. 21-5) and subsequontly c. fin. April 1533 
(Epp. 2793. T8-19, 2798. 24-3). As this letter is dated in March it follows 
tliat what Vivcs says about him must connect with tlie first visit. 

Apart from this letter we have no knowledge of any sojourn of Vives in 
England later than 152S — he was then in disfavour owing to the position he 
had taken up on the subject of the divorce. From this letter, if correctly 
dated, it would appear not only that he was in Oxford in March 1533, but 
that some time in 1532 he had been in London— he had written to Erasmus 
from London. From extant letters we know that Vives was in Bruges in 
Jaimary 1533 ; and again in June of that year. 

Profcssor de Vocht (MHL^. pp. 43-58) finds it difficult to believe that Vives 
can }iave paid (after 152S) two visits to England of which we know nothing 
from other sources. He suggests accordingly that this letter consists in fact 
of two separate letters : the first, 11. 1-18, addressed toCognatus in September 
1533 ; the second, 11. iS-32, addressed to Cantiuncula on 10 March 1525. 
To support this he finds himself further obliged to alter Londini, 1. 4, to 
Louanii. Yet the letter, read without prepossession, seems to have a natural 

2776. 63. magnatis] Thomas Bol- 76. colloquium] TheBologna meet- 

eyn ; see Ep. 2772. ing ; see Epp. 2753. 34^., 2767. in. 


unity ; the final greetings to Erasmus, Zasius, and Glareanus point naturally 
to the Freiburg period 1529-35. (The year-date 1533 was assigned to the 
letter by P. S. Allen.) 

No other letters between Vivcs and Cognatus are extant.] 


Ex binis tuis literis, Cognate charissime, quarura priores misit 
Leuinus Panagathus Antuerpia, posteriores attulit Quirinus, 
Hagius ciuis, intelligcre non potui quod valde cupiebam, essentne 
tibi redditae quas Londini ad Erasmura et te dederara. Satis suspi- 
cabar non esse, quod nihil merainisses in tuis. De libris quos 5 
reddidit Quirinus, habeo et ago tibi gratias immensas. Per ocium 
legam. De literis tuis faciam quod rae rogas : alias iam misi ad 
Carolum Montioium. 

Mi Cognate, saepenumero sum te precatus vt ad nos vel hanc ob 
caussam scriberes frequentius de Erasmi praeceptoris nostri vale- 10 
tudine, rerumque suarum statu, qui mihi non minus curae est 
quam meus ipsius, ne vel crederemus famae, vel ea commouereraur, 
Hoc in praesentia veheraentius a te peto et oro. Nara mihi ex 
Antuerpia scriptura est de salute sua id quod vel cogitare abhorreo. 
Taraetsi haec et sirailia nos de illo audire, nouura non est : ideo 15 
rainus raoueraur, quod velut occalluimus. Sed quo crebrius audi- 
mus, hoc nos magis terrent humani casus et communis mortalitatis 
reputatio. Goclenius me recreauit, qui nunciauit fuisse quidera 
sparsum in Brabantia aduersum rumorem de Erasmo, et nialis 
modo iucundum, caeterum se habere compertum omnia esse apud 20 
vos recte : <propter> quod equidem Christo habeo et ago gratias 
quam raaximas. 

Me hic coelum istud ventosum, densum, huraidum inclementer 
accipit, et victus ratio multura diuersa a consuetudine mea. Caetera 
cedunt prosperrime, Deo gratia. Nam diligunt principes ac fauent, 25 
idque re ostendunt. Sed raihi certura est ad mensera lunium in 
Flandriam redire. Vt aliis tibi literis meis significaui de te quid 
optem, non ignoras sententiam et votum anirai raei; quicquid 
taraen statueris, Deura velim tibi fortunare. Gratissimum mihi 
feceris si meo nomine dixeris salutem D. Erasmo, comrauni prae- 30 
ceptori nostro, et Zasio et Glareano. Vale etiara atque etiam. 

VI. Idus Mart. Oxoniae. 

2778. To TiiE Senate of BESANgoN. 

Besan^on MS. BB. 15, f. 446. Freiburp. 

N. p. iiio: Lond. xxvii. 43: LB. 1244. 12 March 1333. 

[The manuscript is a contomporary copy in tho Delibcrations municipales 
of Besan^on ; tho arrangemont of which shows that the year-dato is to be 

2777. 12. no arW. LB. 32. Martii jS. 

2777. 10. praeceptoris] In 12 out 25. principes] Probably Queen 

of his 18 extant letters to Erasmus Mary and tho Emperor : Olali usos 

Vives addrossos him as ' mi prao- ' principes ' similarly in Ep. 2828. 10. 
coptor '. 


accepted as it stands. The letter was first printed in N. Tn the manuscript 
there is a licading ' Literae doinini Erasini Roterodami theologi ' ; and the two 
items at f he end which are oinitted in N, are headed in the manuscript ' Sus- 
cription ' and * La Superscription '. 

Tho lettor is prcsumably a lettcr of tlianks for the gift of wine meutioned 
in Ep. 2761 (writing to tlio Senato in July 1531 Erasinus had roforred to liis 
difficulty in gotting wine). Hut Erasinus says nothing of tho invitation to 
tako up rosidonce in Besanc^on which Ep. 2761 speaks of, and which so much 
disquietod Olah (Epp. 2759. 2011, 27S5. 1-5).] 

S. P. Magnifici doraini et patroni semper obseruandi, humani- 

tatem vcstram quam iam non semel offertis, supra quam ego 

fuissem ausus petere, toto pectore amplector atque exosculor. 

Munus vero lionorarium, licet mihi multo gratissimum, tamen non 

5 sine pudore accepi. Ncc enim potuit non esse gratissimum quod 

a talibus viris vltro missum est ncc ambicnti nec expcctanti. Sed 

huic voluptati nonnullus pudor fuit adiunctus, dum reputo quam 

nihil vnquam vel de vobis vel de republica cui praesidetis, sim 

l)cnemeritus : nec omnino quid gratiac queam rcponere video. 

10 lUud tamen bona fide polliceor, me, si quis submoncat qua in re 

possim dominis meis optime de me raeritis vicissira abquid gratura 

facere, raanibus pedibusque enixurum vt intclligant studium 

promptaraque voluntatem suo clienti non Dominus 

inclytum senatura vestrura ac praeclarara rerapublicam sospitet 

15 ac prosperet in oranibus. 

Datura apud Friburgum Brisgoice. 12 die Martii Anno a Christo 
nato MDXXXiii. 

Vester cliens addictiss. 
Erasmus Rot. mea raanu subscripsi. 

20 Clariss. Presidi ac nobiliss. Senatui, inclyte ciuitatis Bisuntine 

2779. To Andrew Silvius. 

Leiden MS. Gronoviorum 105, f. 209. Freiburg. 

15 March 1533. 

[The MS. (in the university Hbrary at Leiden) is a copy made by Gronovius, 
belonging to a series of letters copied by him. It is headed ' Al. molto mag."^" 
et ecc.te M. And.^ Silvio mio oss.^^o Padrone'. In the right-hand top corner 
Gronovius adds words which perhaps may be deciphered as : ' Andr. Siluius 
Brugcnhis in antelogio quo H. Mercuriahs V. L. Hbros ornat ; Becon de 
Christophori figuris, p. 157". The MS. has a blank left in 1. 13 after Cardi- 
nalem ; this would seem to imply that Gronovius was copying from the 
original which he could not read. 

Andrew Silv-ius of Bruges is known from a letter addressed by him to Peter 
Vulcanius (Vulc. E. 237) and from two letters written to him by Camerarius 
(Cam. E. pp. 525-6). From the letter to Vulcanius from Louvain, c. 1552-5, 
we learn that Vulcanius had invited him to become tutor to his son Bona- 
ventura. The first of the two letters from Camerarius, dated 30 March 
1556, thanks him for the gift of a book on astrology ; this would appear to be 
De astrolabio catholico liber of Reinerus Gemma Frissius, Antwerp, 1556. 
Camerarius' letter makes it clear that A. Silvius was at this time in Louvain 

"2778. I. S. P. MS.: Erasmus Roterodamus Senatui Besontino S. A'. 
2. quam ante iam Lond. : qua MS. 4. tamen non MS. : non tamen A'. 

8. N : nichil MS. N : iiel MS. N : nobis MS. N : paesidetis MS. 

s'\m MS.: suin A'. g. gratiaeA": gratia 3/.?. 14. preeclaram 3/5. 

16. Brisgoiee om. N. 18. Vester . . . 21. moderatoribus om,. N. 




and suggests that he was the tutor there of Gemma's son ; from the same 
letter we learn that Silvius had been introduced to Camerarius by Stoius, 
perhaps Matthias Stoius of Konigsberg. Camerarius' second letter, i Jan. 
1564, thanks Silvius for his kindne.=s in Italy to the writer's son and congratu- 
lates him on the high position he has attained in that country : Camerarius 
urges him to undertake an edition of Proclus. From the preface written by 
A. Silvius to H. Mercuriahs' Variarum lectionum lib. 4, referred to by Grono- 
vius, we learn that Silvius had received much kindness from the Perrenot 
family, in particular froin Thomas Perrenot, seigneur of Chanttonay and 
from his brother the Cardinal Antony Perrenot de Granvelle to whom the 
preface is addressed : it is dated from Venice, 22 Nov. 1570.] 

S. Scripsi tibi per Claudium Lotharingum, qui tuas reddidit. 
Rursus scripsi per duos alios Gallos, qui dicebant se Lutetiam 
petere. Fuerunt discipuli Glareani. Misi nouam praefationem 
in Hieronymum, quae si veniet in tempore, iubebis praefigi. Eam 
nunc rursus mitto, si forte iuuenes illi cessant alicubi. Quod 5 
accidit in illo Germano. 

Caietanus plerasque sententias, quibus oflfenduntur theologi, 
hausit e libris meis, sed ille verbis odiosis eas expressit. Episcopus 
Verulanus, qui nunc agit legatum Lucernae, scripsit mihi se 
curasse vt Pontifex imponeret silentium. Mirabar tantam esse 10 
mei rationem Pontifici. Nunc intelligo id in Caietani gratiam 
factum. Quanquam de Beda questus eram literis ad Cardinalem 
-(Campegium), Caietanum et Verulanum. Caietanus iam iterum 
g. Ijucernae scripsimiis : Lutetiae 7V/S. 

I . Claudium] Possiblj' the Claudius 
of Epp. 241 2, 2433, 2434. Some notes 
made by P. S. Allen at Toulouse in 
1912 enable us to correct the note at 
Ep. 2412. 4in. The Toulouse MS. 
834, ' loannis de Boyssono ante- 
cessoris Tolosani et ahorum episto- 
lae mutuae ' contains a letter from 
Boyssone to Melanchthon, inquir- 
ing whether Francis, the nephew of 
a fricnd, Germanus a Cassanea, has 
been at Wittenberg — he had gone off 
three years ago and had becn sought 
for in vain in Italy ; he had said 
that he wished to visit Melanchthon. 
Melanchthon's answer ia also in the 
MS. ' Quaesitus est hic adolescens 
Tolo.sanus Franciscus Cassaneus : 
verum nemo Tolosaims hoc quidem 
tempore apud nos est. Sed ante 
annum liic fuit adolescens qui se 
vocauit Claudium et se praedicabat 
Cliuonsom. Hunc suspicor esso qui 
quaeritur. Notae enim conueniunt. 
Nam dentium ordo illi non satis 
decorus erat et eminebat in altera 
maxilla dens admodum insigniter. 
Suspicabar cum quoque, cum ad- 
uonisset, esso honesto loco natum, 
nam dolicatior vidcbatur. Quod si 
aperuisset se nobis, domi meae eum 
retinuissem. Vixit tamen hic am- 
plius anno cum antea fuisset apud 

452.10 ] 

Gryneum, Basileae. Atque hinc disce- 
dens Basileam rediit ac meas litteras 
Gryneo pertulit . Nam Gryneus mihi 
rescripsit eas sibi litteras a Claudio 
redditas esse. Cum hinc discederet 
aiebat se rediturum esse Parisios. 
Ipse abeunti aliquid viatici dedi. 
Attulerat ad me litteras commenda- 
ticias Lugduno, a mercatore quodam 
Germano scriptas. Haec mihi de 
Claudio illo, quisquis fuit, comperta 
sunt. Mense Martio, Vitebergae, 
1534.' These two letters, together 
witli others from the same ms., were 
published by J. Buche in Revue dcs 
langues romanes, Montpellier, 4^ ser.. 
1895, P- 273 seq. The identification of 
this young man with tho Claudius 
whose delicate nurture was so obvious 
to Erasmus seems natural. 

The other two * Galli ' and tho 
' Germanus ' of 1. 6 cannot be identi- 

3. praefationem] Ep. 2758. 

7. theologi] See Ep. 2787 introd. 

9. Verulanus] Ennio Filonardi ; the 
letter roferred to is Ep. 2738. 

Lucernae] Gronovius' Lutetiae 
seems an obvious misreading ; see 
Epp. 2712, 2738. 

12-13. literis ad . . . Campegium] 
Ep. 2579. 

13. Caietanum]SooEp. 269ointrod. 


amantissime scripsit, significans Pontificem esse bene in se ani- 

15 matum : se postremas meas ad ipsum literas pontifici communi- 
casse : illum diligentcr euoluisse totas, ac ne Graecas quidem 
voculas, quas in calce adieccram, reliquisse non intellectas. 

Brixio scripsi, vt meo nomine daret tibi septcm coronatos ; 
quod an fecerit, scire cupio. De conditione apud Episcopinn, 

20 quam Brixius tibi impctrauit, scrij)si mihi displicere, si fortinia 
praescns tam tcnuis est quam scribis. Confido te morum probi- 
tatem etiam in aula seruaturum. Vulgares tamen avdae solent 
exhaurire statim hominem, hoc est adimere alas, ne possit auolarc : 
dein ne despondeant animum, lactare spebus nonnunquam, et 

25 offam obiicere, vt semel in eam nassam ingressis nunquam sit 
exitus. Scd arbitror istum episcopum virum bonum Quare 
adnitere, quantum potcs, vt quod habes serues, et aduigila vt 
salarium mutetur in sacerdotium. Nam patroni mortales sunt ; 
et vt nihil tale accidat, mirae sunt animorum mutationcs. Nolim 

30 te in hoc vitae gcnere consenescere. Biennium potes experiri ; si 
non succedit, propera te extricare. Haec repetcre visum est, si 
forte literae aliis commissae non perferantur. 

Scripsit Omphalius ; (vter, ambigo, nam intelligo duos csse) cum 
ex vulnere decumberet Carinus, vos inuisisse illum, et admonuisse, 

35 paratum esse nuntium si quae vellet ad me scribere. Nihil inuti- 
lius quam illam Camarinam tangere. Nuper allatus est ad me 
fasciculus epistolarum, in quibus erat admixta vna bene obsignata 
ad Simonem Grynaeum, cui vidcbatur altera inclusa. Non agnoui 
satis manum Carini. Itaque nihil suspicans, misi Grynaeo epistolam 

40 bona fide, addens in mca, quod eam meliore fide mittcrem quam 
Euangelici quidam tractarent literas meas. Grynaeus suspicans 
me ex aliorum literis rem scire prodidit sese, et significauit eam 
fuisse epistolam Carini ad me scriptam, sed ipsius arbitrio com- 
missum vtrum mallet eam mihi reddere an tradere igni : tradidisse 

45 igni, quod exordium quidem blandum esset, sed in medio virulenta 
omnia. Nescio an isthi[n]c sint, qui excitent hominem ; quos oro, 
si qui sint, vt compescas. luuenis est supra modum raelancholici 
ccrebri, totus in potesta[ta]te affectuum suorum, cjuibus nullum 
modum potest imponere ; linguae intemperantissimae, si quis dolet : 

50 in hoc Euangclium non sobrie affectus. Cum talibus ingeniis nec 
amicitiam nec inimicitiam habcre cupio. Ad cam rcm velim vt 
adiuues tua prudentia. VA caucndum est ne quid ille norit rerum 
mearum. Omnia perscribit ad suos symmistas quos habet Basi- 

27. vt antc quod scripnit P. S. Allcn : et MS. 28. salarium scripsimus : 

solatium MS. 

33. Omphalius] Soe Ep. 231 1. 4611. 34. Carinus] Soo Ep. 27SS and Ep. 

To tho letters thore mentioned may g2o introd. In Ep. ioqi ho is held 

bo added one to lo. de Boyssone u}^ to Livinus Algoet as a pattern of 

dated 2 July 1536 from Paris, ' ex industry and sohd worth. 

aedibus I". Andernaci Doc. Med.'. 37. fasciculus] The story is told in 

Toulouso MS. 834. printed by J. mucli the same words in Ep. 27SS. 

Buche, Revue des langnes roinanes, 41. Euangehci] For Erasmus' con- 

Montpollicr, 4^ ser., 1896, pp. 76-8. stant suspicion that the Evangelicals 

duos esse] Erasmus' remark tamperod with his correspondence 

about two Omphahus is obscure. see Ep. 2487. 4-5^. 


leae, et addit suos afTectus. luuenis est periculosi ingenii, maxime 
cum nihil habeat cur metuat ; excussus, vt audio, patria, patri- 55 
monio, praebenda. Super hac re quaeso vt me admoneas, si quid 
nosti quod mea scire referat. 

Bene vale. Friburgi, 15 die Martii A. a Christo nato 1533. 

Erasmus Roterodamus tuus. 

Haec scripsi per Antonium Bletzum. 60 

27802862 To JoHX Lasky. 

Leningrad MS. Lat. F. xvii. 57, f. 56. Freiburg. 

21 March 1533. 

[For the MS., which is a contcmporary copy fuU of mistakes, see Ep. 1954 
introd. This letter was first printed by Th. Wierzbowski, Materyahj do 
dziejow pismiennictwa Polskiego, i, 1900, p. 42, and from him by C. Miaskowski 
in the Paderborn Jb. f. Philosophie, xv, 1901, pp. 326-7.] 


NoN dubito, quin fortuna sit aliquando tuis egregiis meritis 
responsura, sed doleo id tam contanter fieri. Aequum erat et 
sperabam te patruo tuo successurum. De quo tu mihi mira prae- 
dicare solebas — et fortasse talis fuit in alios, in me tam parcus fuit 
vt pro dicato Ambrosio non saltem tribus verbis gratias egerit. 5 
Nam pro inscriptionibus nihil ferre premii adeo mihi nouum non 
est vt ne tantillum quidem offendar. Biblioteca mea iam centum 
coronatis melior est quam quum tu emeras. Hoc ne videatur 
incredibile, solus Galenus, quem mihi dono misit Franciscus Asu- 
lanus, hic nudus et crudus vendebatur triginta florenis aureis. ic 
Coniicito tu cetera. Quod si te contractus nondum penitet, 
ego faciam quod est boni viri. Sed mihi videris eum habere 
pro derelicto. Quod si est, renumerabo tibi ducentos florenos 
(quos si mauis imputari pro dicato Ambrosio, predicabo tuam 

2779. 55. ciir .scripsiynus : cui MS. 

2779. 60. Antonium Bletzum] Soe Miaskowski adds letters between 
Ep. 1784. in. Lasky and Boniface Amerbach from 

2780. 5. Ambrosio] The Amhrosii mss. at Baslc, 1536-7, which show 
Oprm of T527 ; see Ep. 1855 introd. that the contract was faithfully 

7. Bibhotcca] Erasmus wroto to carried out. On 28 Sept. 1536 Lasky 

Lasky in ahnost identical words in sent tlie balance of ttio purchasc 

Aug. 1528, Ej). 2033. 15-18. Lasky money, 200 florins; tho books wcro 

had purchasod tliehbrary, contract- sent of? to liiin at (^hristmas 1536; 

ing (20 Juno 1525) tliat Erasmus and on 5 April 1537 he signod a re- 

should havo tho uso of it so long as ccipi for them. Tho subjoct lias bcen 

ho lived: tho agreement oxcepted doalt with by Dr. Fritz Husner, J^/c 

the Grcok mss., seo App. xix. 40-2. Bibliothek de.<i Krasmu.f in the Gedcnk- 

Tho deed of contract, now lost, was .schriftzum fOOTodc.slagcdcs Erasmu.^f, 

printcd in Ail Rubricam Codicis de Basle, 1936. Seo Epp. 841. i, 2nn, 

summa Trinitatc, ctc, Kderi Georgii, 1593- I33n, 1915. 23-4^, 2033. i6n, 

Lausitz, 1570; again from thooriginal 2S62. 30-60, 2911. 8, App. xix. 38-42, 

by J. do Burigni in liis Vic d^Erasme, App. xx. 9n. 

1757, ii. 422; and from thoso sources 9. Gak>nusJ See Epp. 1594. lo^n, 

by C. Miaskowski, Korrcsp. dc.s 1746. 1-2. 
Erasmus mit Polen, 1901, pp. 44-8. 


15 benignitatem), et queram alium emptorem. Episcopus Viennen- 
sis egit mecum de hoc mercatu, sed respondi non esse mihi 

Turca feliciter profligatus est — vtinam nunquam redeat. Rumor 
est tractari de componendis rebus inter Regem Ferdinandum et 

20 Vaiiwodam — vtinam id fiat tuo quoque comniodo. Thomas Moru.s 
deposuit cancellarias clitellas cum bona princiy)is gratia. Rex enim 
magis declarauit affectura suum in Morum adimendo sarcinam 
(juam iniponendo. IUic (^tAoTT-aT/Dis- erat, regiura munus ei commit- 
tendo qui solus in ea insula par esset ; hic (/>iAo/x6upo?, cuius animo 

25 indulsit. Diuino quas ob causas Morus magistratura deposuerit. 
Sed hoc raunus vix quisquara gerere potest, vt nusquara a recto 
pioque deflectat. Exultant euangelici, iactantes Morura iure pri- 
uatura raagistratu: ei successisse virum uobilem, qui statim viginti 
carcere liberauit, quos Morus eo detruserat ob sectas. Qui successit, 

30 frater estEduardi Lei, mihi olim amicus, adeo vt in conflictu quem 
habui cum Leo palam a me steterit. Nec vllam hal)et nobilitatera, 
nisi quod est iureconsultus, vnde apud Anglos oranis fere nata est 
nobilitas. Natus est in vico. At Morus Lunduni natus est, quae 
apud Anglos pars est nobilitatis, ex patre purpurato, doctore 

35 Britannici iuris, ipse in eo genere viginti doctores superans. Gessit 
in sua vrbe munus honorificum. Dein pertractus in Aulara aliquot 
legacionibus dedit sui speciraen. Ante duodecim annos factus est 
baro. lam quod ad ingenium, eruditionem et facundiam adtinet, 
nulla est coraparatio. Cardinalis Eboracensis metuebat Morum 

40 pocius quara araabat. Et taraen, quura sentiretRegis irara implaca- 
bileni, denunciauit non esse nisi vnum in Anglia parem illi rauneri. 
Montioius raeus scribit, illura sic gessisse munus vt omnes 
fateantur neminera gessisse vnquam dexterius aut maiore cum 

45 Euangeljci serael atque iterura moliti sunt periculosissimos 
tumultus in Anglia. Quid illic faceret regni iudex ? An contra 
raentem principis et episcoporum addidisset oleum caraino ? Satis 
magnura indicium Morice lenitatis est, quod nullus fuit exustus, 
deco<(I)Iatus aut suspensus (quod in aliis regionibus multis accidit). 

50 Oraitto nunc Luteri dograata. Sub hac vmbra propagatur ac per 
orbera di<f)funditur maleficura quoddara errorum genus, quorsum 
euasurum, Deus nouit. 

Quid tales possint, seruile bellum et Templariorum exeraplura 

25. indulsit. Diuino scri])simris : indulsit diuino MS. zg. Qui scripsi- 

mus : Cui MS. 

15-16. ViennensisJThere is notraoe RowlandLee waschaplainandmaster 

of this inquiry V)y Faber in Erasmus' in chanccry to Henry viii, and in 

correspondence. 1 334 he was made bishop of ' Chester ' 

29. Qui successit] More was in fact (in reward, so it was said, for per- 

succeeded by Sir Thomas Audley. forming the marriage service between 

Erasmus' errormay have arisen from Henry and Anne Boleyn). 

the last syllable of Audley's nanie ; 30. Eboracensis] Wolsey. 

or he may be thinking of Rowland 53. Templariorum exemplum] 

Lee, and confusing him with Wilfred He is apparently thinking of the 

Lee, brother to the archbishop — suppression of the Templars in 1312. 

2780] TO JOHN LASKY 181 

docet. Cleraentiam principum interpretantur fauorem sectae — si 
detur rimula toti irrumpant — docentque ciuitates principibus op- 55 
pedere. Id accidit duci Cliuensi in piimaria quadam ciuitate. 
Ecclesiasten agit Dominicanus quidam, qui ante multos annos 
eximii scurrae specimen insigne dedit. Lutcciae pcrsuasit cuidam 
famellico typographo se habere colloquia Erasmi ab ipso Erasmo 
castigata. Ibi facit me prefantem Erasmum, puerum a Capitone 60 
in hebraicis litteris, a Renano in grecis fuisse recte institutum, a 
me vero perperam institutum in religione christiana. Et omnia 
Colloquia scurriliter contaminarat. Res ilico ad me delata est. 
Hoc vbi sensit, proripuit se Lugdunum, ibi subito factus est mire 
(f)LXepacrfjL09. Nunquam non predicare me. Hoc fuco inuenit pa- 65 
tronum Archidiaconum, a quo tandem profugit suffuratus trecentos 
coronatos. Similia multis locis designauit, et aliquoties solius 
cucullae presidio a cruce liberatus est. Quum iam nusquam esset 
tutus, confugit ad sacram ancoram. Exuit cuculam et factus est 
preco euangelicus nec satis habet docere Zuingliana aut Lutherana, 70 
docet prorsus absurda. Dux scripsit Senatui : dimitterent talem 
ecclesiasten. Responsum est, populum non posse carere suo doetore. 

Hoc accepi non ex vago rumore, sed ab eo, qui Duci est a con- 
siliis. Sed de hiis nimis iam multa. Opto vt quam prosperrime 
valeas. Hic Martius pertentauit atque etiamnum pertentat omnes 75 
huius corpusculi partes. Reliqua cognosces ex lusto, coramuni 

Datum Friburgi, 12 kalendas Apriles Anno 1533. 

Agnoscis, opinor, manum tui. 

2781. To Erasmus Schets. 

British Museum MS. Add. 38512, f. 78. <Freiburg.> 

22 March 1533. 

[An original letter, autograph throughout. For Erasmus" troubles with 
Barbirius and Molendinus see Epp. 2404, 2407.] 

S. P. Barbirius noster proximis litteris incusat negligentiam 
nostram, quod non misefimus syngrapham quietantiae, vt vocant : 
alioqui se fuisse numeraturum pensiones saltem ex parte. At qui 

2780. 61. a ante Renano scrip.simHs : elc MS. 2781. 2. quietantiae «cr/- 

psimus : quiotantiam MS. 

2780. 57. Dominicanus] Lambertus Prof . Roersoh has discussed the 

Campester. Erasmustellsthiscurious identity of Erasmus' L. Campester in 

story at length in the hterary auto- Un Contrefacteur (VErasme, Latnber- 

biography addressed to Botzheim in tus Campestcr. Gedcnkschrift zum 400 

1523-4, voL i, pp. Q-12. No copy of Todestage des Era.tmus, Basle. 1936. 

Campester's book has como to hght ; 62. in rehgiono] In the letter to 

but it is difficult to beheve that the Botzheim Ph-asmus says that he was 

whole story is invention. Erasmus credited with teaclnng Latin, whilo 

madefrequentreferencestothisbook Rhenanus taught Greek and Cnpito 

and to Campester's subsequent llebrow. 

career, seo Epp. 1581.413^, 1591. 15- 278L i. proximis httcrisj Not ex- 

24, 1598. 8-11, 1603. 32-3. 1655. 13- tant. The last lotter of Barbirius is 

17, 1686. 52-6, 1697. 84-6, 2728. 8-21. that of 1 Nov. <i530> (Ep. 2404). 


potui mittere syngraphara, quum ille significaret se nihil missurum, 
5 et incertum esset quantum vellet mittere ? De fide Laurini non 
dubito, de diligentia valde d\ibito : paucos reperias constanter 
amicos a])sentibus. Et iii multis verum est illud: 'een Vlaemschen 
dayng '. 

Molendinus oxceptus est hospitio tuo, mirus amator Erasmi. 

10 Idem lustrauit in Flandria omnes amicos meos, vbique Erasmicus. 
Sed ille totam hanc telam dc intprcipienda pensione orsus est cum 
Barbirio, gallus cum gallo, thcologus cum theologo, })landiloquus 
cum blandiloquo. Barbirio Romae agente, quum esset eviincendus 
decanatus, maluit arte intercipere pecuniam meam, qua litem 

15 persequeretur, quam suam impendere : adeo amabat Erasmum. 

Nugones nugacissimi. Sed haec tibi vni scribo. Si Barbirius 

nihil misit, rogo vt vel sumptu meo mittatur aliquis Tornacum, 

qui Barbirio reddat epistolam hic inclusam. Breui scribam {^lura. 

Bene vale. xi. Cal. April. anno. 1533. 

20 Erasmus Rot. tuus. 

Ornatiss. viro. D. Erasmo Scheto negotiatori Antwcrpiensi. 

2782. To George Agricola. 

Rotli.gchild MS. <Freiburg.> 

24 March 1533. 

[An original letter, autograph throughout. In the eighteenth century it 
was in a collection of autographs })elonging to the Library of Annaberg, one 
of tho silver towna in the Erz Mountains, s\v. of Dresiien. Froin that source 
it was printed by C. G. WiHschius in his Arcana bibliothecae Annaebergensis, 
1730, p. 169. But subsequently the collection seems to liave bcen dispersed ; 
for this letter was sold in 1S96 by Messrs. List & Franke of Leipzig to 
Messrs. Charavay of Paris for 115 marks. It passed into the colleetion of 
J. La Caille — tlience into tlie possession of Baroness James do Kotiischild of 
Paris, who allowed us to copy it in July 1923. P. S. A.J 

S. P. Errore factum est quod nondum vidi librum tuum, sed 

est in tuto. Breui visurus simi. Gaudeo quod ex parte liberaris 

fidem tuam. Si quid a me praestari poterit quod vel commodis 

tuis vel dignitati conducat, efficiam vt intelligas me nusquam in 

5 off.cio cessasse. 

Plateanus offendit me et occupatissimum litteris scribendis et 

2781. 5. LauriniJ In Ep. 2404. 1-5 sented ding, but subsequently ac- 

Barbirius excuses liis delay in an- cepted M. de Vrees' explanation.) 

swering by saying tliat Laurinus had For Erasmus' use of the vernacular, 

neglected for over six weeks to for- see Ep. 2566. 209^. 

ward Erasmus' lctter. g. hospitioj See Ep. 2799. 26n. 

7-8. een Vlaemschen dayngj ' A 12. gallusj See Ep. 2763. 6n. 

Flemish good-for-nothing '. Eras- 18. epistolamj Not extant ; but 

mus' dayng is probably a nasahzation answered by Ep. 2842. 

of dein, uscd in tlie sixteenth and 2782. i. hbrumj The De rtiensuris 

seventeenth centuries in the sense which Erasmus had promised to read. 

* lazy fellow'. (We owe thisexplana- See Ep. 2529. 20-1. Cf. Ep. 2803. 

tion to M. W. de Vrees. M. Vanden Froben pubhshed it in August. 

Berghe suggested that dayng repre- 6. PlateanusJ See Ep. 2216 introd. 


multis modis luctantem cum Martio ; qui non desinit omnes huius 
corpusculi sinus lustrare — in sinistra costa meditabatur pleuriti- 
dem, mox in sinistro pede veram et acrem podagram, dein in 
dextro lumbo calculum, nunc in dextro brachio paralysim. Mihi 
tamen illius colloquium non fuit iniucundum. 
Bene vale, nono Cal. Apriles 1533. 

Erasmus Rot. tuus mea manu. 

Eruditiss. viro D. Georgio Agricolae, medico. 

2783. To JoHN Henckel. 

Bremen MS. Man. a. 11, No. 71. Freiburg. 

24 March 1533. 

[The MS. is in a volumo of copies mado by Goldast ; whose mistakes sliow 
tliat he was copying an original not easy to decipher. The date is confirmed 
by the hst of books in 11. 11-15; and by comparison with Ep. 2776 (which 
incidentally supplies the correction of two of Goldast's blunders (11. 6, 15)).] 


Inter plurimos annos nullus hoc fuit iniquior, curis domesticis 
raolestissimus, et multorura magnorum amicorum morte funestus, 
quorura praecipui fuere Archiepiscopus Cantuariensis et Alphonsus 
Valdesius. Quorundam fucatorum amicorum artificio factum 
est vt simul cum Archiepiscopo mihi pcrierint pensiones, hoc est, 5 
quicquid fortunularum iiabebam in Anglia ; per quos suppressa 
etiam fuit pensio duoruni annorum praeteritorum : iam tum enim 
vultures illi cadaueri imrainebant. Sed pro his Dorainus dabit 
laetiora, si volet. 

Autumno non aegrotabam, sed languebam : per hyemera sat 10 
coraraode vahii. Recognoui scholia in Hieronyraum, qui Lutetiae 
rursus excusus est. Recognoui Adagiorum opus, cui adieci ferme 
quinque centurias. Colloquiis duo adiecimus. Vcrtimusex Chryso- 
stomo horailias octo antea non versas. Scripsiraus explicationem 
symboli Apostolici. Caetcra rainuta sunt. Sub finera Februarii 15 
Martius misit npo8p6fiovs suos, ventos sceleratissimos, tentans ac 
retentans oranes huius corpusculi angulos. Primura affecit scapu- 
lam sinistram, sed dolore raodico : illinc demigrauit in pedem 
sinistrum tanto cruciatu, vt triduo et cibum et somnum ademerit ; 
lente abiit. Titilauit etdextrum pedem, tandem inuasit storaachura 20 
et adhuc haeret in huraero dextro et sinistro; nunc podagram, nunc 
paralysin, nunc calculos minitans. Molior rcditum in patriam, sed 
nondum succedit. 

2783. 6. fortimularum P. iS. .4/Zen : ioTtuniiaruui flohlastus. 7. annorum 
scripsiynus : amicorum Goldastus. 9. volet F. S. AUen, cf. Ep. 28ig. 21 : 

nitet Ooldastus. 15. minuta. scripsimus: immuta Goldastus. 16. rrpohpofMovg 
P. S. Allen : TTpvoTopiovs Goldastus. 

2783. 4. Valdosiua] t Oct. 1532. he says a year and a half. 

amicorum artificioj See Ep. 2761. 13. duo| Problema mid f^picurus. 

i9-2on. 16. Martius . . . suos] See Ep. 2770, 

2783. 7. duorum] In Ep. 2776. 37-S which confirms thecorrcctionoffered. 


Regina triumphat illic. Ita narraba<(t> Legatio, quae hac ad 
25 Caesarem ibat, principe iuuene quodam fratre Cardinalis Croii. 
Gaudeo quod Dominus illi pro afflictionibus reddiderit hoc solatii. 
Tu si recte vales, est quod raagnopere gaudeam. 
Apud Friburgura Brisgoae. 9. Cal: April. 1533. 

Erasmus Roterod: raanu mea. 

2784. From John Carondelet. 

Esterhazy MS. 344. Brussels. 

OE. 325. 27 March 1533. 

[This letter conveys the dofinite invitation to come to the Netherlands, 
asked for by Erasraus in Ep. 2762.] 


S. P. Vir clarissime. Quemadmodura magnificus D. Nicolaus 
Olaus noster amicus et ego superioribus diebus nunciauiraus 
nostris litteris, quas D.T. non accepisse intelligiraus : sollicitaui- 
mus apud serenissiraara Reginara patriarura citeriorum regentem, 

5 vt D.T. a tumultu Germanico huc in quietem et solura natale 
reuocaret, exoluendo deinceps stipendiura olira addictura cura 
aliquot denariis proraptis pro transferenda huc supellectili et 
viatico. Quod etsi sua serenitas vehementer cupiat, non tamen 
id factum vult praeter consensura sacrae Cesareae maiestatis. 

10 Itaque iussus a serenitate sua scribo in presenciarum ea de re 
domino Granwellano (quera vel faraa nouisse potes) vt maiestatera 
suam caesaream desuper conueniat, et animum eius nobis renun- 
ciet quam diligentissime. Interim non grauetur D.T. responsum 
maiestatis suae nobiscum pacienter expectare. 

15 Bruxellae 27 Marcii Anno 1533. 

2'822785._>792 From Nicholas Olah. 

Esterhazy MS. 342. Brussels. 

OE. 328. 29 March 1533. 


NvPER dederam meas vicario domini Panormitani, qui est 
Bizoncii, ad te litteras, ex quibus intellexisse potuisti nos propter 

2783. 25. iuuene quodam scripsirm<s: tuae quidam GoZrfas/ws. 

2784. 5. OE: Germanica iVf5. 

2783. 24. triumphat] Cf. Ep. 2741. 2820 introd. 

6-10. II. Granwellano] Nicolas Perronet, 

25. fratre] Charles Croy, brother of deGranvelle.seeretaryof state for the 

Wilham, Cardinal Croy ; a pupil of Burgundian Netherlands. (ti55o); 

Adrian Barland. See Ep. 1695. 22n. at this time acting as the Emperor's 

2784. 3. nostris htteris] In July chancellor (cf. Ep. 2785. 61). 

1532 the Archbishop had written Ep. 2785. 2. Bizoncii] It was the ' vi- 

2689 to Erasmus and Olah had carius' who had passedon therumour 

written Ep. 2693. Olah wrote again that Erasmus was going to take up 

on 31 Jan. 1533, Ep. 2759, and he his residence in Besan^on ; see Ep. 

also wrote Ep. 2785 at this time. 2759. The letter entrusted to him by 

9. praeter consensum] See Ep. Olah is Ep. 2759. 


diuturnam tuam taciturnitatera tuura huc reditum pene despera- 
uisse. Non dubia enim hic fama de tua Bizoncium migracione 
circumferebatur, mirabamurque tam subitam animi tui mutatio- 5 
nem. Cum autem in hac essemus dubitacione, recrearunt nos tuae 
litterae, quae ad me nescio quo nuncio hiis diebus ex Anthwerpia 
sunt perlatae, quibus significas mihi amice tuam voluntatem ad 
nos reuertendi, praescribisque modum, quibus viis id facere velis, 
et mones me amicc, ne haec tua voluntas non modo Dano, sed 10 
eciam aliis sit nota. Ego, mi Erasme doctissirae, gratulor tibi et 
mihi gaudeo ; mihi cui dabitur facultas tui hic videndi, tibi qui 
patriam non parum sis tua illustraturus presencia, amicosque tuos 
tui nominis honoris et gloriae obseruantes leticia affecturus. Vt 
praescripsisti, rem tuam securius, quo fieri potuit, egi diligenter ; 15 
quam a me nemo intellexit alius quam regina, Panormitanus, 
Langius ipsius a secretis, sine quo litterae, vt cogitare potes, con- 
fici non potuerunt ; et hii quoque admoniti a me omnes diligenter, 
vt essent taciti. Praeterea tu ipse feceras litteris mencionem tui 
reditus Conrado nostro Goclenio, qui et Louanii hiis diebus et hodie 20 
hic mecum fuit. Is, quem semper cognoui tui amantissimum, sua 
sponte feci<t> de te mencionem. Ego aliquot diebus rem dissimu- 
laui, posteahericum iam ad te rescriberevellem,tuum animum mihi 
indicatum ei, tam meo quam tuo singulari fidoque amico, aperui et 
retuli : premonito tamen vt taceret quae in rebus tuis fecerim. 25 

Haec igitur te prius intellexisse volui, quam ad reliqua pro- 
cederem. Apud reginam ea fide cura et amore tuam rem tractaui 
quam tibi debui et quam in meis propriis praestitissem. Regina, 
vt tibi antea scripsi, non vulgari afficitur in te pietate et beneuo- 
lencia. tum quod tuae virtutes id illustres ab ea exposcant, tum 30 
quod inter alios me quoque non infimum semper apud eam habueris 
et in posterum quoque habebis, dum oportunitas erit, tuarum 
laudum praeconem. Quae et optat et plurimum desiderat tuum 
reditum. Sed quia et antea facta fuerat apud imperatorem hic 
tunc praesentem nonnulla de te mencio, non putauit esse con- 35 
sultum vt te reuocaret antequam insinuari curaret illi te posse 
fortasse induci, vt reuertereris, si ipsius esset voluntas. Id autem 
existima me monente esse factum, non magis imperatoris quam 
tuorum priuatorum commodorum quietis securitatis et tranquilli- 
tatis caussa. Nam vt apercius tecum agam, etsi tu non videbaris 40 
tara late mihi prescribere quae ad reditum tuum pertinere vide- 
bantur, praeter litteras et viaticum aliquod honestum, tamen ego 
cum iam pro parte aliqua hominum et vestratium et nostratiura 
nouerim raores, acceptis tuis literis, et promotis apud Reginam 
tuis rebus, arbitratus sura aniici veri esse officiura araicorura 45 

3. taciturnitatem] Olah had liad of Erasmus' return to Brabaiit was 

no answer to his letter of 26 July taken up with tho Emperor, Lange 

1532 ; he had written again on 31 Jan. wrote to the Empcror'8 secretary, 

1533 (Ep. 2759). Ep. 2762, just re- N. Grudius ; see OE. p. 354. 
ceived, may bo taken as answering 19. Htteria] Not extant : nor is the 
the first letter. lotter from Ooclenius sent with this 

17. Langius] Presumably Jolm do (I. 81). 
Lange, f 1571 ; see Hoynck i. ii, p. 653, 38. imperatoris] For tho Emperor's 

Cran. E. p. 702. When tho question approval see Ep. 282ointrod. 


negocia ita prouidere et curare et perficere, ne postea posset in eis 
aliquid aut insecuri aut damni contingere. Quare Keginae pro- 
posui ex meipso tuam reuocationem et honestiorem et commodio- 
rem fore, si esses certus de securitate, de praeterita et futura 

50 Caesaris pensione exoluenda. Nam non putes hic quoque omnia 

De honesta vocatione, de vitanda aulae et curialium molestia, 
et de aliis, quae mihi videbantur in rem tuam pertinere, vtiliaque 
honesta et tibi quieta esse, haec omnia visa sunt et reginae, sum- 

53 mopereque placuerunt. Quae cupit te esse et securum et quietum. 
Verum vt dixi pro tuo et honestiore et securiore reditu voluit ex 
causa ])raemissa ne ignorante Caesarc reuocareris. Hoc autera 
oneris demandauit D. Panormitano, qui [tibi] nisi sit vt scribis 
Xp-qaToXoyo';, vehemcnter tibi fauet. Qui quidem scripsit ad 

ho (;lranuellanum nunc raunia cancellarii apud Caesarem, cura alium 
non habeat, obeuntem, non vt significarit te id velle, sed quod 
pertrahi bonis fortasse condicionibus ad reuertendum, si 
ea Caesaris esset voluntas, et propterea ea de re apud Caesarem 
ageret ; hic enim pretextus scribendi argumentura visum est raihi 

65 tibi honorificencius. Eas litteras hodie per veredarium misi- 
mus. Quia autem scis adeo raulta tractari negocia in aulis princi- 
pum vt aliquando nfegocia ncgligantur, et cum Nicolaum, filium 
praefecti Meclinien., successorem Valdesii, cognouerira niihi esse 
araicissimum, et tui eciam honoris et norainis obseruantissiraum : 

70 feci vt D. Panormitanus huius rei apud Granuellanum sollicita- 
cionera illi coniraitteret. Ad quem ego quoque scripsi, vt id 
negocii et diligenter et celeriter et secrete ageret, responsuraque 
reraitteret. Credo eura id esse facturum. Opus igitur est te 
habere ])arumper pacienciam, et animo esse quieto, vt honestius 

75 et tucius Deo volente redeas. Si rem videbo longius nostra 
opinione produci, curabo vt et Granuellanus et Nicolaus de ea 
rursus adraoneantur. 

Intelligis omncm tuarura rerura statvim ; quem si putassem agi 
posse melius et tuo honori statui et securitati conueniencius, nihil 

80 fecissem libencius. Cura priraura aliquid habebiraus responsi, 
mox te faciam cerciorem. Goclenii nostri litteras, qui duobus 
iam diebus caussam canonicatus sui Anthuerpien. hic sollicitauit, 
hodieque Louaniura reuertitur ; item cuiusdam Hispani, qui me 
veheraenter rogauit, vt ipsius ad te raitterera, cura presentibus 

85 accipies. Non ingratura mihi erit si Hispano, quisquis is est, 
significaris te ipsius accepisse. Misi ad te et Panorraitani litteras. 
Financiarii laborant. Quaestor aerarii Flandriac non est, necjue 
fuit, in curia apud quem agere potuissem. Consulcius est meo 
iudicio nos expectare responsura. Intelligo non solutae tuae 

90 pensionis siue fucatara siue iustam caussam fuisse tuara absentiara. 

55. quietum scripsimus : quietem MS. 

67. Nicolaum] Grudius, ti572. well 82. canonicatu.s] See Epp. 1994*. 

known as a poet, son of Nicholas 67^, 2573. 57-65. 

Everard (Ep. 1092 introd.); see 83. Hispani] Perhaps one of tlie 

NNBW. X. 306. Spaniards in Ep. 2802. 19-21. 


Quando Deo dante redieris, ne vereare, 6 At/c^6? roC aw^aros aov, 
vt scribis, erit Iiber[um] ab aula, nisi quantum tu voles ; et in tuo 
hospicio AtK/xdv poteris ex animi tui sentencia. Id enim ego curabo. 
V^ale foeliciter et in araore tuo erga me permane tui amantem. 
Bruxellae 29 Marcii Anno 1533. 05 

2786. From George Witzel. 

Breslau MS. Rehd. 254. 165 (a). Vacha. 

Epistolae Wicehanae, 1537, Ee. iv: LB. App. 371. 30 Marcli 1533. 

[The MS. is an original lettcr, autograph throughout. Witzel revised the 
text for pubhcation in WE. : we have given here this revised version. The 
variants show that LB. was printed from the MS.J 

S. P. D. Superioribus nundinis dedi ad te literas, amantes 
quidem eas et perquam loquaces, sed te, tanto quippe viro, non 
indignas modo verumetiam indignissimas. At nesciuit consilium, 
nesciuit modum amor. Scripsi quae sensi simplicissime, malens 
temerarius quam timidus esse. Summa rci erat Oecumenica 5 
Synodus. Bone Christe, vt animum meum obsedit eius negocii 
tam magni quam necessarii perpetua consyderatio. Nihil nunc 
in votis raeis est hoc ipso prius. Nam video summi mali nullum 
finem, nisi caussae legitimo modo transigantur ; bello exulceran- 
tur, non sedantur. Germania diuisa est maximo Romani Imperii 10 
periculo. Si dormitabunt proceres, stertit Religio. Et vbi nunc 
sunt rhetores, cpii orationis stimulis ad leuiuscula, saepe ad orbi 
pernitiosa quaedam, excitare primatum animos soliti sunt V Quin 
illi hoc tempore neruos intendunt omnes, et e media arce accen- 
dunt istorum frigus quorum eo in negotio auctoritas plurimum 15 
valitura dicitur. O surdas aures tuas, Roma, pectora ad con- 
siderationem rei maxiraae prorsus emortua atque in desideriis 
mundi huius sepulta. Quomodo habet titulus tuus ? quae est 
professio ? quod officium ? Satisne diu exspectamus opem debitam 
nobis, Catholici ? Siccine grex Domini lesu nulli vobis curae est, 20 
vt fama non tarda in orbe vniuerso vohit ? Num percussi sunt 
animi vestri a bonis etiara hominibus, qui dc Vinea Domini a 
vobis ncglecta conqueruntur, non a raalis tantum, qui vos non 
honestis admodum nominibus accusant ac damnant ? Sed bona 
spes est, fore vt emolliaf Curiam Caesar Carolus, aut certe fatiget 25 
improbitate, quo vel ob pudorera saltcra detrectare non possint 
id quod sua inprirais intererat. Quid pars Lutheri factura sit 

2785. gi. OE: aoiiaros MS. 2786. i. S. P. D. WE : S. aLB. 3. At 

WE : scd aLB. 7. consideratio perpetua aLB. q-\o. causa . . . 

transigatur . . . exulceratur . . . scdatur aLB. lo-ii. pcriculo Romani 

Impcrii nedum Christianismi aL7i. 11. LB : stetit a. Et . . . nunc ITA' : 

AtquevhiaLB. 13. animos H'^ : turbam a Lii. 14. hoc temporo WE: 
nunc a LB. arce scripsiyyiit.s : arte a. 17. prorsus o?n. a LB. atque 

WE : et aI.,B. 21. vti aLB. 22-3. a bonis . . . tantum WE : et (et om. 
LB) a bonis qui queruntur do ncglecta a vobis vinea et a malis a LB. 25. 

WE : est spos a LB. 

2785. gz. vt scribis] Tho Grcek cribro rarius '. 
does not appoar in Erasmus' lcttcr, 2786. 1. Utcras] Ep. 2715, dated 

he merely spcaksof liis 'corpusculum 8 Sopt. 1532. 


ignoro ; sunt qui putent eam ad aequas conditiones non descen- 
suram. Arbitror ego descensuram, si amice euocetur et comiter 

30 tractetur, sique in conuentu omnia quam mansuetissime agiten- 
tur. Videntur enim quidam illorum fere languescere. Quosdam 
audio haud dissimulanter optare, nunquam fuisse acceptum dogma, 
ob tot incommoda, quae et peperit et parturit. Ferocia auctoris 
Lutheri mitescet, vbi doctissimorum hominum, ex omni Europa 

35 aduocatorum, iudicium audiet ; cristae suporbissimae conflacce- 
scent, cornua immania decident illi, quum non in sterquilinio suo, 
sed in luce virorum clarissima, ratio opinionis hesternae reddenda 
fuerit. Tu ab actione vtilissima minime omnium aberis. Non 
audirem, si Caesar essem, ' laboro ex calculo ", ' venire non possum '. 

40 Imo iuberem ego Appium et senem et calculosum deferri. Non 
est enim ad portas Hannibal, non agitur de Pyrrhi pace, sed 
Cacodaemon euersionem Christianae Religionis ad extromum 
molitur, et dc Ecclesiao pace agendum est. Vnus tu multorum 
instar: ea propones, ea disputabis, ea respondebis, ea diiudicabis, 

45 ea consules, ea censebis, quae nemo alius. Solon, si Plutarcho 
credimus, coortis apud Athenas factionibus, sollicite cauit ne 
vlli fauere videretur, sed omnibus se aeque communem praebuit, 
vnum illud agitans, vt discordes in gratiam redigeret. Vnde 
communi consulto et legum lator egregie declaratus est et 

50 discordiarura transactor. Speraraus eum te futurum Solonem, 
magne vir, cuius sententia nonnihil adimatur vtrique parti : sic 
enira dissidium adimetur. Ob concordiam omnia tentanda sunt, 
et ante in constituta quaedam mittendus ensis quam diutius fe- 
renda discordia. Non est audiendus Lutherus, non sunt audiendi 

55 Sophistae, sed Erasmus, et huius similes, hoc est ii qui neutram 
partem, sed Christianismum ab animo et sincere iuuant. Faxit 
isthuc bonus Christi spiritus, Araen. 

Te valere optime semper cupio, et opto vt nonagenarius, si 
vltra non detur, superuiuas Ecclesiae commoda. Precor item vt 

60 ad eara existimationem redeas a qua propemodum te inuidia huius 
tempestatis depulit. Sopitis dissidiis inclarescet, spero, rursus tuum 
nomen, quod nunc obscurant illi quos tu illustrasti. Intelligis, 
quos sentiam. Factio Saxonica iam in me concitata est, quod 
desierim pedes abortiui istius Papae deosculari. lonas, tibi 

65 olira laudatus, nunc vero hostis tuus, scripsit in rae, cum nihil 

28. conditiones aequas a LS. 30. sicque LB. 30-1. agantur aii?. 

31. languere aLB. 32. optare . . . acceptum WE : velle quod nunquam 

receptum fuisset a LB. 39. 40. Imo aLi?: om. WE. 41. 
enim om.aLB. 45. alius om.aLB. 46. WE: Athen. a : Athenienses Li?. 
47. aeque o»n. aLB. 48. illud vnum aLB. agcnsaLi?. 49. egregius L5. 
49-50. et discordiarum transactor posi consulto (?. ^9) a LjB. 51. magne vir 
WE: Erasmea Li?. 51-2. sic enim WE: vtaLB. 52. adimatur aLfi. 

53. constituta quaedam WE : Constitutiones a Li?. 54. Non . . . 63. sen- 

tiamaLB: 07n. WE. 61. ru rsus o??i. LB. 63. Fact io a Li? : Caeterum 

factio WE. iam 0771. aLB. 65. vero om. aLB. 65-6. nihil ahud 

46. Plutarcho] Solon, ch. i^sqq. prostraius et voratus esset, J. Jonae 

64. lonas] Jodocus (Justus) Jonas responsio. Witzel refers to the book 

pubhshed(before29Nov.) 1532 Con<ra in a letter of 21 Dec. 1532, WE. Gg 

tres pagellas Agricolae Phagi, Georgii (see JE. i, p. 187-8). 
Witzel, quibus paene Luthera^iismus 


aliud suppeteret, mendacia et conuitia. Ego respondi, sed non- 
dum parata est editio. Exstitit praeter hunc alius calumniator 
f utilissimus, qui non minore scurrilitate vsus est, in me dilacerando, 
sed ego istiusmodi insultus non magis curo quam si me femina 
lapillo peteret, 7) Trat? a^piov, vt inquit poeta. 70 

Vale in Christo lesu, a quo emendatio et pax Ecclesiae. Amen. 

Datum Facchae, Dominica ludica, Anno 1533. 

Georgius Wicelius, discipulus tuus. 

Litteris prioribus non respondisti, quod quidem ego viderim. 
Vtinam saltem iis responderes, Fuldam missis litteris tuis. Iterum 75 

Viro maximo d. Erasmo Roterodamo, Reipub. Christianae vnico 
praesidio, domino et praeceptori suo colendiss. Friburgi Brisgoiae. 

2787. From Christopher of Stadion. 

Stuttgart MS. Hist. Fol. 47, f. 7. Dillingen. 

Horawitz i. 20. 4 April 1533. 

[An original letter, autograph througliout : the address sheet is missing. 
Preserved with this and three other letters from Christopher of Stadion to 
Erasmus (Epp. 2064, 2480, 2592) is a docutnent in the Bishop's hand, headed : 
Sequentes Articulos Lutheratii nominayit abusiones. One or two of the articuli 
concern matters treated in this letter, but whether the document was sent, 
or intended to be sent, to Erasmus is not clear. 

In Caietanus' Opuscula Omnia, Lyons, haeredes Jac. Junta. 1562, is a trac- 
tate (p. 298, no. xv) Responsionum ad quosdam articulos nomine Tfieologorum 
Parisiensium editos. It is addressed ' ad Magistruni loannem studii Mogun- 
tini Regentem'. It is dated 30 Dec. 1534, the year-date bcing clearly an 
error. We have not been able to trace any earher edition of the tractate, 
nor have we been able to trace the work to which it is thc reply. Caietanus 
gives the title of this work as Articuli aliquot pro erroncis a Theolor/is Pari- 
siensibus ex libris Caietani cxcerpti. The number of the articles dealt with is 
sixteen, of wliich five correspond (i, 5, 8, 10, 12) with the five errores of 
Caiotanus reviewed by Stadion in the present letter.] 

S. p. d. Accepi tuas litteras vna cum Symbulo ac nouis Chriso- 
stomi homiliis. Legam et postea singnificabo iudicium : sed quid 
opus est iudicio, quum nichil abs te exeat quin sit ex omni parte 
perfectum ? Hoc omnes docti palam attestantur, paucis cerebrosis 
theologis ac monachis demptis : qui quidem per hoc nichil aliud 5 
efficiunt quam quod propriam detegunt stulticiam. 

Rumor est Regem Ferdinandum cum suo aduersario de con- 
sensu Thurce concordatuin ; quibus condicionibus, adhuc nichil 
certum habemus, nisi quod Vngaria remaneat penes Ferdinandum. 
Omni hora exspectamus totum tenorem concordie. lo 

WE : ahud non aLB. 2786. 68. rjui . . . dilacerando om. aLB. 69. ego 
om.aLB. non magis curo an<e istiusmodi a L-B. 71. Amen . . . 76. vale 

aLB: Facchae xviii Martii. An. m.d.xxxiii \VE. 72. siue 30 Martii post 

ludica add. LB. IJ-^- Viro . . . Brisgoiae om,. WE. 

2786. 67. ahus) On 22 Feb. 1533 Raida, pfarherr zu Hirsfeld. Vorrede 

Witzel (WE. li) complainsof anoth(>r d. Martini Luther i , Wittenherg, 1533 

book attacking liim by Balthasar (sco JE. i, p. 189). 

Raidaof Fulda, thepastorof Hirsfeld. 70. poeta] Hom. //. 11. 389. 

This boQk was : Widder daslester und 2787. 9. Vngaria] After their 

liigeii biichlin Agricolc Phagi, grnant faihire bcfore Giins (Aug. 1532) the 

Georg Witzcl. Antwort Balthassar Turks made rio further attempt to 


Augustenses iara multo tempore consultarunt de missa et 
immaginibus, instigantibus eorum predicatoribus. Timendum est 
ne expellant raissara et iraraagines vna cum toto clero. in hoc mutauerunt raissam quod non celebrant 

15 nisi adsint communicantes, nec demonstrant sacramentum populo, 
prout antea consueuerunt. 

Pontifex de Consilio Generali indicendo scripsit ad circulos 
Germanie, y)rout in cedula litteris introclusa continetur. Pari 
forraa Iraperator Gerraanice scripsit. Taraen nunc audio nichil 

20 aliud fuisse quara verba. 

Quantura ad errores Cardinalis Caietani attinet, crederem 
primam proposicionera, scilicet licitura viro fornicante vxore 
ducere alterara, verissiraara per expressum tex<tum> Mathei 19; 
cuius verba sunt : Si quis dimiserit vxorem nisi cauaa stupri et 

25 alterara duxerit, adulterium committit. Ergo si stupri causa 
ipsam diraittit et alteram ducit, non coraraittit adulterium. Non 
video quis alius sensus possit ex <h>is verbis elici, modo non 
obstet Paulus Corinth. 7, dura dicit ' non ego, sed Dorainus ' etc. ; 
vbi vidctur iubore quod proptcr nullani causara liceat viro dirait- 

30 tere vxorera et alterani duccre, quia verba Pauli sunt inteligenda 
secundum mentem Christi in prea<l>legato loco Math iq. Dicunt 
iureconsulti quod dictum doctoris sit inteligendura secundura 
legem quam allegat. Sed Paulus, vbi supra[dura] dicit ' Non 
ego, sed Dorainus ', deraonstrat locum IMathei 19; vt retulerunt 

35 theologi. Sequitur igitur quod secundum eimdcra locum verba 

Pauli sint intelligenda : et Cristus excipit causam stupri, ergo ean- 

dem videtur excepisse et Paulus. Pro hoc faciunt que tu multuni 

erudite scripsisti in Supputacionibus aduersus Natalera Bedam. 

Confessionera auricularem non esse institutara a Christo etc. 

40 Eandem opinionera tenent Canoniste in c. Omnis vtriusque sexus, 
De pe<nitentiis> et re<raissionibus> ; vbi Panormitanus [Gracianus] 
multos refert eandem tenentes opinionem. In ca. porro de pe<ni- 
tentia>, dis<tinctione> priraa, faciunt que tu copiose pro hac parte 
scripsisti in Apologia aduersus Leura super locura Actoruni 19, 

15. conionieantcs 3/.?. 17. inducendo 3/5. 29. iiihere Iloraivitz : 

inuere MS. 37. cxcipisse MS. 

come to close quarters with the im- nus, /n iv et v Dccret. libb., Lyons 

perialarmy; in September they were 1586,3.249-59. It seems highly un- 

in retreat. But thc emperor decided Hkely that Stadion should call 

to abandon Hungary ; his German Panormitanus {de Tudeschis) the 

troops refused to serve beyond their ' Panormitan Gratian'. Probably 

own frontier; his Spanish troops Graciamts has crept in by accident, 

pillagedGcrmany ; and the Pope was the writer havMng in his mind the 

makingovertures to the Frencli king. reference to Gratian's Decretum 

Hungary remained for near two which immcdiately follows. 

hundrcd years in Turkish posses- 4--3. de penitentiaj Thc Tractatus 

sion. de Pocnitcntia forms Quaestio iii of 

24. SiquisJMatt. 19.9: ior si quis the twenty-third of the 31 Causae 

the Vulgate has quicumque. which make up Part ii of Gratian's 

28. Paulus] I Cor. 7. 10. Decretum, and consists of 7 dis- 

40-1. Omnis . . . remissionibus] tinctiones. Yviedherg 11 ^g-go. 

Decretal.Gregorii ix,\\\).\,Tii.-s.x->i\iii, 44. Apologia] Responsio ad anno- 

cap. xii, Friedberg 8S7; Panormita- tationes Ed. Lci nouas, LB. ix. 261 c: 


annunciantes actus suos ; et omnes auctoritates ac raciones que 45 
pro altera parte solent adduci parum faciunt et nichil probant, 
meo iudicio. 

Melius esse quod oraciones dicantur in lingua vulgari in Ecclesia 
quam lingua Latina: crederem verissimum, cum per hoc intensior 
ac maior redderetur auditorum ac interessencium deuocio. Nec 5° 
verbum Dei ad vnam aut alteram sermocinacionem est alligatum. 
Quid igitur obstat quin omni lingua possit pronunciari ? 

Quantum ad celebatum clericorum attinet, crederem expedire 
vt ipsis permiteretur matrimonii contractus, nec video micam 
racionis cur id fieri non debeat aut non possit. Hoc consuluit 55 
Panormitamus in c. Cum olim, De clericis coniugatis : nisi quod 
ibidem fuit in eodem errore in quo nunc plures sunt, videlicet 
quod actu sacerdotibus non possit permitti propter votum, quod 
sit de iure diuino ; quod tamen meo iudicio nequaquam obstat, 
cum iuramentum non minus sit de iure diuino quam votum : et 60 
tamen si quis decem prestitisset iuramenta de non contrahendo 
et contraheret, valeret matrimonium omnibus iuramentis non 
obstantibus. Hoc modo disponunt iura Canonica. Cur igitur 
non idem iuris, si quis contra votum contrahat, cum votum non 
maiorem vim habeat de iure diuino quam iuramentum, et si quid 65 
vltra, habet hoc a iure positiuo ? Ergo istud ius potest et tollere, 
quum illius sit tollere cuius est et condere. Cur igitur non tollit 
cum tot pregnantes raciones sint pre manibus vt resistentes vix a 
calumnia excusari possint ? 

Vtrum discordia orta inter coniuges huiusmodi sine spe remedii 70 
sit racionabilis causa dispcnsandi, vt scilicet vterque cum aliis 
contrahat coniugium consensu accedente, non ausim hoc affirmare 
propter hoc dictum : 'quod Deus coniunxit, homo non separet'. 
Illud tamen michi videtur, si iure diuino fieri potest quod sibi 
vsurpat Ecclesia, videlicet quod matrimonium legittime contractum 75 
ante subsecutam copulam propter ingressum vnius coniugis religio- 
nem disoluit, quod in canone proposito idem fieri possit, cum adsit 
efficacior dissolucionis causa. Sed apud me non est sine dubio, 
an Ecclesia matrimonium legittime contractum propter uigressum 
vite genus possit disoluere, quum nusquam in litcris diuinis re- So 
periatur hanc potestatem ecclesiae traditam. Hec de Caietani 
sentio erroribus. Que tamen omnia tuo submitto iudicio : cui 
precor bonam valetudinem. 

Datum apud Dillingam 4. Aprilis. Anno etc. 3. 3. 

tuus 85 


Episcopus Augusten. 

73. sepnrat MS. 82. scnsio MS. 

' pro inultis erit auctoritas Gratiani, Gregorii ix, lib. iii, tit. iii, oap. vi. 

qui multis verbis hac de ro (lissorit di- Friedberg 458 ; Panormitanus, //i iii 

stinct. prima, Dc pocnitcntia'. Acts Decret. lib., Lyons 1586 ff., 13-16. 

ig onnwnc/anies, ctc. appcars in CJra- 76-7- propter . . . religioncmj i.c. 

tian, Fricdbcrg, 1176. quia alterutra coniiix religioncm in- 

56. Cum . . . (•oniugatis] Decrctal. (jrcditur 


2788. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 47. Freiburg. 

Q. 92. 22 March, 10 April 1533. 

[An original lottor, autograph throughout. It was printed by C. C. Ber- 
noulli in Basler Nachricfiten, no. 296, 1902. The letter was written on 22 March 
and a long postscript addod on 10 April. That tho year-date is rightly read 
as 1533 is confirrned by Ep. 2779. 36-46.] 

S. p. Vnde tu cognoris prosperam valetudinera meam, nescio. 
Mihi certe nondum liquet vtrum inter viuos an inter mortuos sim 
numcrandus. Adeo Martius me attentat, et omnes corpusculi 
sinus lustrat. Tnstat interlunium ; dein infarais illa cauda Martii, 
5 quara vereor ne in medium Aprilis <se> porrigat. De me viderit 
Deus : tibi res esse ex sententia, gaudeo. 

Oro vt, si qua poteris occasione, litteras meas ad Sadoletum 
perferendas cures, simulque adiungas Symbolum raeum, octo 
homilias a rae versas, ac totidem a Brixiano. Si non continget 

10 qui volet librorum sarcinam suscipere, mitte nudara epistolam, 
quae libellos promittit sub conditione, si contingat qui non recuset 

Heruagio excusaui rae, sed blande. Ita certura est posthac 
facere omnibus : SouAetas- aAi.?. 

15 Gratulor inclytae Academiae vestrae accessione noui Doctoris 
Brunsfeldii feliciter auctae. Sed audi quod rideas. 

Fasciculo cuidara epistolarum ad rae admixta erat epistola 
duplici cera obsignata. Videbatur alia esse intus. Titulus erat 
arabitiosus, Inclyto Viro, sed re raaior[i], Simoni Grynaeo, Plato- 

20 nicae et Aristotelicae Philosophiae Professori etc. Manum videbar 
vidisse, sed non agnoui; eoque rainus suspicabar rera quod ad- 
iuncta esset epistola iis quae missae fuerant ex Italia. Mirabar 
et illic esse repertos Grynaei adrairatores. Misi Gryneo epistolara 
obuolutani tunica mea, in qua scripseram me meliore fide eara 

25 Epistolara ad illum mittere quam Euangelici quidam tractarent 
meas litteras. Ille continuo, putans se petitum, cum stomacho 
respondit, se optare vt, si quid vellem expostulare, simpliciter 
aperirem, quid rae ofTenderet. Et sorex suo se prodens indicio 
narrat inclusam fuisse Epistolam ad me Carini, sed per illum sibi 

30 liberura fuisse factum, vtrum putaret igni tradendam, an raihi 
reddendam ; se vero tradidisse igni; quod exordium esset blandum, 
sed in raedio pus veteris raaleuolentiae. Vide ingenium illud 
impotens, nulla vindicta satiabile. Cetera coram, vt spero in 
Aprili. Opto te quara optirae valere. 

35 Friburgi. xi. Cal. April. 1533. 

Erasraus Rot. tuus. 

8. cures] Cf. Ep. 2775 introd. 15-16. Doctoris Brunsfeldii] Otho 

8-9. Symbolum . . . homihas] See Brunfels (whose true name Erasmus 

Ep. 2772, 2774 introdd. forgets) became doctor of mcdicine 

13. excusaui me] In the matter of at Basle in 1532 (Ep. 1405 introd.). 
the projected Cicero ; see Ep. 2765. 17. Fasciculo] The story is told in 

iin. much the same words in Ep. 2779. 


Litterae hospitis Anselmi, quas miserat lacobo quondam meo 
KXeiTTT), diutius apud me heserunt, quod nullus obtingeret cui 
committerem. Sed pridem per certum hominem misi ad loannem 
Paungartnerum. Is omnia curabit diligentissime. Quod illi signi- 40 
fices oro, quum erit commodura, addasque meo nomine salutem. 

Heruagius nihil agit. Appellor ab episcopis de ratione concio- 
nandi, deque aliis. Vix tueor valetudinem, et tot iam annis nullas 
mihi ferias dedi. Subornant te patronum, cui vni sciunt me nihil 
posse negare. Sic Olpeius per te extorsit litteras in Angliam. At 45 
is resedit Antwerpiae supra mensem, diutius mansurus, si inuenisset 
fatuos. In Anglia decepit eos quibus fuerat commendatus. Permit- 
tam tibi pro Heruagio rogare, modo mihi condones quod illi pernego. 
Praefariintam nobilem autorem,inquo nonfecerimoperae precium, 
mihi turpe fuerit et inuidiosum, iustam autem curam irapendere, 5° 
etiamsi raaxirae cupiara, non possira. Rursura vale. 

Decimo die Aprilis. 

Clariss. viro D. Amerbachio LL. doctori in inclyta Academia 
Basiliensi. Basileae. 

2789. To NiCHOLAS Borbonius. 

Borbonii Nugae (1538), p. 149. Freiburg. 

10 April 1533. 

[The date is confirmed by that of the first edition of Borbonius' Nugae 
(Paris, M. Vascosanus, 1533), a copy of which Erasmus' letter acknowledges. 
The book was reprinted by Cratander at Basle the same year. When he 
published a second edition (Lyons, Grypliius, 1538) Borbonius appended to 
it Erasmus' letter; which appears also in Cratander's reprint of 1540. 

Nicholas Borbonius (1503-c. 1552), was born at Vendeuvre (Bar-sur-Aube), 
the son of John Borbonius, a wealthy iron-founder, and (Nugac, 4. 64. 6) 
Maria Gallaria. Educated at Paris, where for a while he was, hke Erasmus, 
an inmate of Montaigu college, he was a pupil and near friend of Tusanus in 
the newly founded collegium trilingue. The first edition of the Nitgae con- 
tains five poems addressed to Tusanus (wlio furnished commendatory verses 
to the second cdition). More to the point, it contains two creditable sets 
of elegiac verse addressed to Erasmus — ' nil mortale melos quod modularis 
habet', he says to Erasmus. An epigram praises Erasmus' translations 
from Lucian. Another compares Erasmus and Budaeus : 

Scia quid ab Hollando Francus, Budaeus Erasmo, 
DifTerat ? Hic dictis aUicit, ille rapit. 
But Budaeus has two poems to himself full of compUment. Other friends 
of ErasmusaddressedareBrixius, Grynaeus, Alciati, Georged'Armagnac. An 
epigram attacks Stunica ; another, more scurrilous, Beda ; two others P. Sutor. 
But the poems witness toclose relations between the poetand personswhose 
reputation was suspect — Erasmus' former friend Carinus, Sturm and Marot. 
For a letter of Carinus about Erasmus printed in the Nugae, see Ep. 920 
2788. 37. Q : Litteris MS. 46. Q : Antwerpiam MS. 

2788. 37. lacobo] Seo Ep. 2652. 8n. 46-7- inucnisset fatuos) See Juv. 

45. Olpeius] Holbein. Ho went 9. 8, Adag. 675. Mr. G. L. Clutton 

from Basle to England, via Antwerp, suggests that this woukl most 

in 1526, with an introduction from naturally mean that Holbein dis- 

f>asmus to More. P^rasmus at tho appointed his Antwerp patrons, not 

same time gave him letters to Petor by being a bad painter, but by not 

Giiesand Metsysin Antwerp. Ofthe executing commissions for which he 

decoption of which ho was guilty we had been paid. 

know nothing. 49. autorem] Cicero. 

452.10 O 


iiitrod. It was probably his connexion with the herctical circles in Paris 
which brought about Borbonius' arrest. Ho was just about to set sail for 
England, whero he had been appointed tutor to Henry Norreys, Thomas 
Harvey, and Honry Carey, when he was arrested and thrown into prison. 
Shortly afterwards, howover, we find him in England ; and the second 
edition of the Nugae (which by 1538 had grown to 8 books) mentions many 
EngHshmen — Cranmer, Cromwell, Latimer, John Dudley, William Butt, 
physician to Henry viii, Wilham Boston, dean of Westminster, Henry 
Cnevett and tho stationer Bertelet. Tn England he met Holbein, who painted 
his portrait {Nur/ae, 1538, 6. 12), and whom ho calLs ' D. Hans, the Apelles of 
the &ge\ riaibayioyeiov, p. 28. He prided himself on being worth painting — ono 
of his early Nugae is addressed to a young lady to whom he exprosses surpriso 
that she is not attracted to him, since he is both a good poet and handsorne. 
On his return from England, he went to Lyons, whero in 1536 he pubhshed 
his second volume of verse naibayu)yei.ov (Phihppus Romanus). It is addressed 
to his pupils, and the pieces are of a moral and rehgious character. Tho 
book contains a letter to Wilham Boston, and another to Thomas Soule- 
mont, secretary to Henry viii, as well as sorrte verses to Rubelais. His 
hfe, of wliich we know only what can be inferred from his writings, was 
passed in hunting pupils and patrons. For tho foriner he wrote Tabellariae 
Elementariae pueris pernecessariae (Paris, Cohnaeus, 1539); in whieh he in- 
cluded somo rehgious verse, and a funebris laudatio of Germanus Brixius. 
Ainong his pupils was Joanna Alberta, daughter of Margaret of Navarre ; 
for his services the Queen, it is said, rewarded him with a hving at Cande 
(Maine-et-Loire). On the marriage of Joanna with Anthony de Bourbon ho 
wrote in 1548 an epithalamium printed at Paris by Vescosanus in 1549. 

There is a monograph De Vita et Scriptis Nicolai Borboni Vandoperai by 
G. Carre, Paris, 1888.] 


LiTERAS tuas, Borboni iuuenis eruditissime, et odas et epigram- 
mata, quibus et Graece et Latine feliciter lusisti, legi : quibus ex 
omnibus quantam ceperim voluptatem nullo sermone consequi 
possim. Quamuis enim in eam vitae sortem iam deuenerim vt 
5 quotidie aut praesentem aut imminentem mortem intentari mihi 
intelligani, tamen vsque adeo carminum tuorum iucundissima 
lectione recreatus sum vt propemodum me Erasmnm esse, hoc est 
capularem senem, legendo obliuiscerer. Caue autem tu putes hoc 
auribus tuis a me datum esse. Dominum Christum, ad cuius 

10 tribunal breui sistendus sum, ita propitium habeam vt ex animo 
loquor. Nihil ingenio tuo, mi Borboni, felicius, nihil vena tua 
beatius, dictione nihil elegantius. Atque hoc meum de te iudi- 
cium ab omnibus probatum iri confido, quicunque Borbonium, vt 
Erasmus, percognitum habuerint. 

15 Inuiderem ego Galliae tot lumina, imo columina optimarum 
artiura, nisi potius gratulandum esse censerem non Galliae raodo 
verum etiam vniuersae reipub. literariae, quod hoc seculo alioqui 
pessimo ac turbulentissimo strenuos aliquos politioris literaturae 
propugnatores, antequara ab hac vita raigro, videara exoriri. 

20 Proinde vehementer gaudeo falsum de obitu meo ruraorera tibi 
dedisse occasionem scribendi mihi epitaphion ; talia enim me de- 

20. falsum] The epitaphion is, no it from Borbonius' letter) ; itappears 

doubt, A' u^ae 3. 3-4; which, however, first in the riaiSayuiyeiov, then in the 

was not printed in the edition of 1533 Nugae of 1538 and 1540 (which have 

(so that Erasmus must havo learnt of in addition a poem De Des. Erasmo 


lectant iandudum hinc euolare meditantem. Neque tamen efferri 
soleo animo quoties tuis tuique similium (qui paucissimi sunt) 
laudibus in coelum vehor. Abunde mihi celeber ac gloriosus 
videbor si post tot in restituendis literis exhaustos labores cum 25 
Christo meo tandem aliquando requiescara. 

Vale, Borboni poeta mellitissime, et Musas istas quae sese tibi 
tam benignas ac familiareis indulgent, non tam hominum quam 
gloriae Christi seruire facito. Si huius calculi torraenta sinerent, 
prolixiorem epistolam haberes. Poetam Salmonium totidem verbis 30 
mihi resaluta. 

Friburgi Brisgoiae, iiii. Idus April. Anno salutis 1533. 

274S2790. From Cornelius Agrippa. 

Agrippae Opera ii, p. 1054. <Frankfort.> 

Jortin ii, p. 470. 10 April 1533. 

[The place from which Agrippa wrote can be supplied, as another letter of 
10 April 1533 (Agr. E. p. 1055) is dated from PVankfort.] 


MvLTis et magnis de rebus ad te scripturus forem, ter maxime 
Erasme, nisi ex te plura maioraque expectarem. Sic namque 
prioribus literis tuis poUiceris, te per ociura longas easque neces- 
sarias literas ad me daturum : sed occupationes tuas vlterius in- 
terpellare non audeo, eo quod talem me fateor qui tibi quod te 5 
dignum est retribuere non possim. Tuas tamen literas summo 
desiderio exopto, rogoque vt, qui te grandi diligit affectu, Agrip- 
pam tuum ne contemnas. Libcllus meus, quera aduersus aliquot 
theologistas Basileae excudendura tradidi, re infecta ad rae rediit, 
eo quod nonnullos offendisset. Is nunc excudetur alibi. Scripsi 10 
ad te de hac re latius, sed eas literas tibi non fuisse redditas ex 
tuis cognoui, pariterque ex Cratandro intellexi. 

Sed de his alias. Caeterum nunc quod te scire conuenit, reueren- 

Roterodamo quem obiisse toties audi- relhis ; in 1537 Hymnorum lib. 6, 

erat). The rumour could have come Paris, R. Stephanus ; andinthesame 

to Borbonius through Brixius in 1530 year Odarum. lib. 6, Lyons, S. Gry- 

(see Ep. 2379. 468-9). phius, dcdicated to Francis i. Many 

2789. 30. Sahnonium] J. Sahnon of his poems areaddressed to his wife 

Macrin, 1490-1559; born at Loudun, Gillonne do Boursault, whose death 

educatedatParis; chamberlain(i52o) besides occasioning threo books of 

toFrancisi; at tlie timeof this letter Nacniae (Paris, 1550), called fortli 

he had already pubhshod Carniinum fromduBellay oncof the most beauti- 

libcllus, I'aris, CoHnaeus, 1528; Car- ful of his pocms. ToMacrindu Bellay 

minum lib. 4 ad Ililerjnum Bcllaium, address(>d also liis Discours sur la 

Paris, Cohnaeus, 1530 (contaniing loxiayigc de la i;ertu. 

poems to Erasmus, to Thomas More, 2790. 3. prioribus] Ep. 2692. 

and to Honry viii) ; Lyricorum lib. 2, 8. Libelhis] The Apologia c. theo- 

Epilhalamiorum Lib. i, Paris, G. logistas Louanienscs; seo Ep. 2739 

Morrhius Campensis, 1531. In 1534 introd. 

he pubhshed Elegiarum, epigramma- 12. tuisj Ep. 2748. 
tum et Odarum lib. j, Paris, A. Auge- 


dissimus atque illustrissimus Princeps Elector, Archiepiscopus 

15 Coloniensis, qui scriptorum tuorura studiosissimus te vnice diligit, 

amat, obseruat et veneratur, tecum auspicari cupit amicitiam, 

teque coram videre et audire desiderat, iussitque ad te scriberem, 

scireraque ex te si per hanc aestatera sese accedere velis Bonnam, 

siue Coloniam, aliquot vel pauculos dies illi raorem gesturus ; 

20 effecturura se vt te itineris illius minime poeniteat. Tu quid 

facturus sis rescribe. Vnum hoc scio, si venturus sis, oflFendes 

Principem Christianissimi animi, et penes quem Christianae 

Reipubl. ac publicae tranquillitati tu plurimum conferre atque 

prodesse poteris. 

25 Vale foelicissime, 10. April. Anno 1533. festino calamo. 

279I2810 From Viglius Zuichemus. 

Van Heussen. iv. 113 (j3). Padua. 

VZE. 44 (y). i7Aprili533. 


LiTTERARVM tuarum fasciculura, doctissirae D. Erasme, redditum 
mihi esse, ex nouissimis litteris meis constare tibi potuit. Alogus 
nondura ad nos rediit, expectatus diu a multis, non tantum nostra- 
tibus, sed a Berabo, Bonaraico, atque aliis doctis, quorum hic 
5 familiaritate vsus est, et in quorura rationibus noraen suum pro 
raneraosyne reliquit. Scribit tanien aliquando de sacerdotiis, 
conditionibusque amplissirais, atque eiusraodi fumis interea lactat 

De studio quod mones facturus sura, non vt valetudini, sed vt 

10 fortunae consulara, ac amicorum suffragiis vtar, dura illi me 
adiuuare e.t possunt et cupiunt. Hic annus mihi fuit subraolestus. 
Sed tamen fructum eius non raediocrcra sentio, praesertira in iuris- 
prudentia. Antagonistae mei inuidiam et irapetura iam deuoraui : 
quanquam sane principia mihi fuere difficilia, praesertim non 

15 assucto adhuc Italicis ingeniis et technis. 

In Archiepiscopi Cantuariensis locum audio successisse quendam 
qui superiore anno apud Caesarera functus est legatione, et a 
plerisque coramendatur ob humanitatem et doctrinara. Non 
dubito quin ille pensionem tibi saluara esse curabit, raodo ad- 

20 monitus fuerit, cum etiam iure eam exigere constituto procuratore 
possis. Multoque satius est aliquam partera procuratoribus ero- 
gare, quam totam amittere. Zachariam Deiotarum non noui, nisi 
ex tuis litteris. Ac vtinam plurimi Frisii in eius locura, qui te 
aoque araent, succedant: arbitror enira ad nationis nostrae laudera 

25 pertinere, si ea tua agnoscat merita, dignamque se tuo amore 
praestet ? 

2791. 20. procuratore constituto y. 

2790. 14. Archiepiscopus] Her- i6. quendam] Cranmer, ambassa- 
mann of Wied. dor to the Emperor in 1532, see 

2791. I. Litterarum] Ep. 2736. Brewer, v. 1290, etc. 

2. litteris] Ep. 2767. 22. Deiotarum] Hisdeath occurred 

Alogus] Cf. Ep. 2753. 30-in. not long before ; see Ep. 1205. in. 


Hoxuirius certe eruditione et genere nulli [nostri] nostratium 
inferior, candore et veneratione tui (vti spero) mecum contendet ; 
ac gaudeo illum in tuum album adscriptum esse. Mihi cum illo 
multae intercedunt beneuolentiae causae; patria, parentum neces- 30 
situdo, vicinitas et amicitia in studiis contracta. Alter ille cuius 
meministi, <(vereor> ne non corporis solura sed et animi morbum in 
Italia contraxerit. Hayo Caminga coepit in me esse frigidior, 
quod eum non accuratius commendarim, cum apud te habitaret. 
Sed quae hic est culpa, cum ego ipse adhuc patrono apud te 35 
egerem, admissus primum ad mutuam beneuolentiam ? et cum tu 
etiam ipsius virtutes satis posses ex quotidiano conuictu per te 
intelligere ? 

De pensione persoluenda Quaestoris filius bene sperat : ac dili- 
gentissirae ea de re ad patrem scripsit, enixe eum obtestatus vt 40 
causae tuae orani studio opituletur. Sub hyemem vero ipse in 
patriara rediturus est, ac ibi praesens, quoad fieri potest, negotium 
tuum procurabit. Alterius adolescentis patrem hic expecto : nec 
tibi hoc beneficii, quo illum affecisti, peribit. 

De Adagiis locupletatis debent debebuntque tibi semper studiosi 45 
omnes, quibus ex ea re incredibilis accedit fructus. Hieronymus 
Aleander legatus nunc est apostolicus apud Senatum Venetum ; 
et de libris, qui publice vendi possint, censuram accepit. Hiero- 
nymus Vida, cuius extat de arte poetica carmen, Episcopus factus 
est, cum nuper Bononiae sex Christeidos libros Pontifici Max. 50 
obtulisset. Roraulus Araazeus nuper quoque edidit Xenophontem 
latinura. Et Venetiis sub praelo est opus quoddara Bartholoraaei 
Riccii de Elocutione, quod miris laudibus Itali extollunt. Mitto 
nunc praefationem in vitam Chrysostomi. Dedit mihi quoque 
ZanchusCanonicus Ambrosii Sermones contraArrianos,et Cypriani 55 
Passionem ; quae raittara ad te alias : nara ille postulauit vt ipse 
37. victu y. 40. de ea y. 47. est nunc y. 

27. Hoxuirius]See Ep. 2586introd. 2657. g^n. 

31. Alter] Haio Hermann, see Ep. 53. Riccii] (1490-1569) born at 

2682. 66n. Lugo, he studied at Ferrara, Bologna, 

39. Quaestoris filius] Florentius Padua and, 1513, Venice, where he 

Griboval ; see Ep. 2716. i56n. was taught Greek by Musurus and 

43. Alterius] John George Her- became Professor of Rhetoric. An 

mann (see Ep. 2716. i^gn), to whom, ultra-Ciceronian,henumberedamong 

it"vould seem, Erasmus had written his admirers Amazeus, Bembo, and 

at Viglius' request. Calcagninus. His works comprised 

45. Adagiis) See Ep. 2773 introd. Apparatus Laiine Locutionis, Venice, 

49. Vida] Marco Girolamo (1489?- 1533, called here ' De eloeutione', 

1566) was made bp. of Alba by De imitatione, Venice, 1545, and 

Clement vii in 1532. His De arte Epistolae, Ferrara, 1562. In one of 

poetica was published at Rome in his letters he speaks of his De imi- 

1527; his C/irzs</a(fos (undortaken at tatione as 'opus plano absolutum 

the instance of Leo x) in 1535. His atquo perfectum ' and says that his 

iScacc/»aLi<f/?<s(i527)andother7)oems other works published and unpub- 

areprintediniSe/./^oeTn./^a/.i^^o. For lished deservo the same praise. Ho 

his place in criticism and his intlucnce also wrote in the vernacular a comcdy 

on Boileau and Popo (' immortal Le Balie. Seo Tiraboschi^, vii, pp. 

Vida', Essay on Criticism, 705) seo 2221-6. 

Saintsbury, Hist. oj Criticism, ii, pp. 55. Zanchus] See Ep. 2682. 64^. 

29-37- Ambrosii SermonesJSee Ep.2716. 

51. Romulus Amazcus] See Ep. 134^. 


describenda curarera, ac exemplar ei relinquerem. Bembus me 
humaniter amplecti pergit. Ac nuper etiam ab eo impetraui, vt 
Institutiones graecas mitii edere liceret, praetationeraque illi 
60 exhibui : in qua cum muneris accepti gratam facerem commemo- 
rationem alium proraerui librum rcov v^apcou lustiniani, multo 
emendatiorem plenioremque quam sit is qui ab Holoandro editus 
fuit. Et spem concepi alia me ab eo consecuturum. Vale. 
Patauii 17. April. 1533. 

278527922828 To NiCHOLAS Olah. 

Esterhazy MS. 345. Freiburg. 

OE. 351. 19 April 1533. 


Lege solus. 

AccEPi proximas litteras tuas, et singularis tuae prudenciae et 

exiraii cuiusdam in rae fauoris testes locupletissimas. Vtinam 

aliquid gratiae liceat referre. Caesaris assensum suspicor ideo 

requiri quo meliore fronte exigatur pensio. Alioqui non exulo 

5 isthinc, et cum bona venia discessi, nec defuisse quod agerem 

Basileae res ipsa declarat. Caesar ante coraplures annos scripsit 

amitae suae D. Margaretae, vt mihi pensio extra ordinem soluere- 

tur (nam caeteris solutio suspendebatur), ne mihi esset caussa 

conferendi me ad alium principem. Magnis eciam promissis sol- 

lo licitabar a Francisco rege Galliarum idque literis ipsius manu 

scriptis. lamque destinarat raihi preposituram Tongrensem, magni 

prouentus summaeque dignitatis ; sed ego omnia posthabui ocio 

279L 57. discribeiida y. excmplum y. 6i. y: promeruit /3. 

279L 59. Institutiones]Bemboliad howevcr, he obtained from Baptista 

put at VigUus' disposal a ms. of the Egnatius another ms. of the Institu- 

Institutiones belonging to the Hbrary <ione3 by aGreek scribeConstantinus, 

of St. Mark's iu Venice ; soe Institu- which lie had copied and used to cor- 

tiones iuris ciuilis in graecam linguam rect the text in many places. For the 

per Theophilum Antecessorem olim progressof VigHus'workseeEpp. 2716. 

traductae , nunc vero primum in lucem 103-g, 2753. 18-20, 2854. 22-38, 2885. 

restitutae et recognitae cura et studio 1-14, 2888. 10-14, VZE. pp. 120, 121, 

Viglii Zuichemi Phrysii, Basle, Fro- 125, 127, 149, 165, 166, 177, 206, 216, 

ben, 1534, f°. a 6. After reading 231. Viglius' copies of both the MSS. 

VigUus' preface Bembo further gave employed for his edition were still to 

him access to the principal ms. of the be seen in his coUege in Louvain in 

Nouellae (twv veapwv), Martianus 179, Hoynck"s time, see! VZE. p. 153. 

a xiii^^. MS., formerly the property of VigUus hoped to pubHsh a second 

Bessarion. ' Conrad Heresbach had and corrected edition, but to his 

examined and hoped to edit this MS. : annoyance pirated editions were 

see his Oratio in commendationem printed by Christian Wechel in 1534 

Oraecarum literarum, Strasbourg, W. and Rutger Rcscius in 1536, see V^ZE. 

RiheUus, 1551, pp. 21-2. Frorn the 81, 94. 

MS. of the Nouellae VigUus made ex- 2792. 10. Uteris] Ep. 1375. 

cerpt^ which were used by Spangen- 11. preposituram] There is no 

berg in his edition of 1797 (cf. Epp- mention of this Tongres provostship 

2854. 32n, 2888. i^n). VigUus dis- in anyextant lettcr. Erasmusclearly 

patched his copy of Bembo's ms. of means the treasurership of Tours, for 

the Institutiones to Bonifaco to be which see Ep. 1487. 15-16 and Ep. 

printed by Froben. Subsequently, 1434. i9n. 


litterario. D. Margareta re in eoncilio transacta per litteras egit 
gratias quod a Caesaris familia non recederem ; caeterum quo 
minus esset soluta pensio, meara absentiam fuisse in caussa : si 15 
redire vellera, non solum pensionem, sed longe maiora fore parata. 
Quur abirem praecipua caussa fuit quod isthic quidam Caesari 
persuaserant vt mihi negocium Luteranum delegaretur. Huius 
consilii author erat loannes Glapion. Sensi id raihi amico animo 
fieri ; sed quoniam habebar suspectus, licet falsissime, studebant 20 
me in id muneris coniicere vt aut carnificem agerem in eos quibus 
(vt putabant) bene volebam, aut meipsum prodens hererem illorum 

Multorum me poenitet, illius abitus nunquam penituit ; et, si 
non incidisset pietatis dissidium, illic sat coramode videbar con- 25 
senescere posse. Hoc oppidum frigidum est, coelura pestilens, 
vulgus d$€vov, nec est quo expatier nisi continuo ruraoribus variis 
perstrepant omnia. Et taraen conduceret valetudini, si quando 
mutareni locum. Oecolarapadiani non vulgariter rae oderunt, 
idque facimus mutuo. Besontii graue dissidium est inter clerura 30 
et Senatum. Senatus inuitat, clerus horret aduentura raeum. 
Isthic sunt ingenia mitiora. Nec vsquam senex honestius agat 
quam in patria. Inter Germaniae principes parum conuenit. 
Vereor ne absente Caesare cooriantur hic tumultus, gliscunt enim 
exordia. Non tara sura sollicitus de pensione quara de honorifico 35 
titulo hinc remigrandi. Nihil his Euangelicis loquacius aut vanius. 
Arbitror autem monachis ac theologis satis iara declaratum esse 
quara raihi non conueniat cum sectarum autoribus, a quibus mihi 
hic non raediocre periculum est. Non enira desinunt moliri, neque 
quicquara est hoc horainum genere raagis vindex. 40 

Liuino bene cupio, sed doleo illum tam laeua esse mente vt 
toties oblatam occasionem semper amittat e manibus. Erat natus 
ad litteras, et conuenerat vt Louanii daret operam raedicinae. 
Lusit illic, mox Luteciae fecit idera. Tandera venditis libris et 
consuraptis omnibus institit raendicare, venans hinc atque hinc 45 
munera. Nec in ea re foelix. Augustae satis arrisit aula. Col- 
legit bonara pecuniara, prodegit vniuersara. Monui vt exeraplo 
Scepperi venaretar vxorem bene dotatam. Duxit nudam. Nun- 
quam vlla in re paruit amicorum consiliis, et ipsi more laeua mens 
est. Nunc quod vitae genus spectet, nescio. Accepi litteras tuas, 50 
quibus significabas de temere in[n]ito matrimonio ; verum id pru- 
dens dissimulaui certis de caussis. Accepi et Dani naenias, quem 
optarira esse episcopum in sua Dania. Fortasse me non odit, 
sed plus nocet intempestiua beneuolentia quam faceret inimicus. 
Quid inutilius quam in[c]eptis versiculis lacerare Scaligerum, et 55 
eam moucre Caniarinara quam sacius erat non tangere? 

Haec scribo liberius, quia per famulum mihi fidelissimum nihil 

14. OE : recederam M<S. 50. spectat iV/S. 

13. Margareta] No letter frorn her 52. DaniJ See Kp. 2570 introd. 

to Erasinus has suivived. 57. famuhnnj Quirinus Hagius, 

19. OlapionJ Cliarles v's confessor, who, no doubt, carried this lotter nnd 

see Ep. 1275 introd. Kpp. 2793-6,2798-2800. There is the 

30. BcsontiiJ Seo Ep. 2759. 2011. same tribute to his Bdehty in Epp. 

50. littorasj Ep. 2693. ■2799- I5. 2800. 91. 


periculi sit, si isthic erumpat rumor hoc agi vt in Brabantiam 
honorifice reuocer. Tutius tamen est id a paucis sciri. Certe 

60 me hoc arabire, nolim sciri aut credi. Nisi reuocor adhuc vigente 
aestate, non sine corpusculi periculo me commisero itineri. Quod 
si res ces.serint ex sententia, non morabor reditum Quirini mei ex 
Anglia, sed aduolabo. Sin minus, durandum erit hic hac hyeme, 
sed condito testamento, quod Basileae condideram. In eam rem 

65 habeo Regis Ferdinandi litteras ad huius oppidi magistratum ; 
habeo diploma Caesaris apertum ac generale, habeo breue ponti- 
ficis. Et tamen si quid rehquero, vix tutum fuerit ab hoc raagi- 
stratu, quantum ex multis exempiis diuino. Predabundum 
hominum genus. Bene vale. 

70 Friburgi 19 die Aprilis 1533. 

2793. To Erasmus Schets. 

British Museum MS. Add. 38512, f. 80. <Freiburg.> 

19 April 1533. 

[An original letter, autograph throughout.] 
S. P. Ex nulla epistolarum quas iam treis accepi [non] potui 
intelligere Petrura huius ciuitatis publicura nuncium tibi reddidisse 
litteras. Vnae erant ad te, quibus erat inclusa epistola ad Bar- 
birium. Alterae erant ad Carolum Vtenhouium, quibus et ipsis 
5 erat adiuncta epistola ad quaestorem Flandriae. Tertiae erant 
ad Goclenium. Quasdam video redditas, sed an Petrus te con- 
uenerit Antwerpiae nescio, et scire cupio. Mira est nunc hominum 

Molendinus gratulatur mihi, quod iam conueniat cum Barbirio. 
10 Id ait se ex te didicisse. Aut ego plane fallor, aut ille Cortisanus 
ex alto me deridet. Sed fortasse non impune. 

Benedictino tiio scripsi per hunc. Si scissem te venturum 
Francfordiam, ad te raisissem litteras. Nollem illum bonum 
iuuenem quicquam temere facere, praesertim hoc seculo. 
15 Arcanura quod tibi coramunicauit Olaus, fac habeas in sinu. 
Quanto isthic in precio futurus sira nescio. Satis erit, si fuero 
in tuto. 

Si non succedet quod agimus, velira vt huic Quirino meo ex 
Anglia reuerso tradas breuem syngraphara de pecunia quam habes. 
20 Nara ex epistola nihil possem ab heredibus petere, quum habeam 

Bene vale. ig die Aprilis. 1533. 

Erasmus Rot. tuus. 

Eximio viro D. Erasmo Scheto. Antwerpiae. 

2792.64. testamento] See Ep. 2754. 5. quaestorem] Peter Griboval ; 

2793. I. treis] Not extant. Be- see Ep. 2716. i56n. 

tween Mqirch 1532 and Feb. 1535 no Tertiae] Not extant. 

letters from Sehets have survived. 12. Benedictino] See Ep. 2763. i^n. 

3. Vnae] Ep. 2780. For this and 15. Arcanum] The return to Bra- 

the letter to Utenhove see Ep. 2799. bant ; cf . Ep. 2785. 

2794] ^^-^ 

2794. To Peter Vulcanius. 

Leiden MS. Vulc. 109 (a). Freiburg. 

O^ p. 114 : O^. p. 253 : Lond. xxx. 61 : 20 April 1533. 

LB. 1246. 

[An original letter, autograph throughout : in Leiden Univcrsity Library. 
An inscription at the top, ' edita n. 1246', shows that this ms. is in the same 
class with Ep. 2588 ; and, though in the hands of the Leiden editors, cannot 
be definitely connected with the Deventer Letter-book. In editing it in 0^ 
Merula, besides making a few insignificant lapses, seems to have taken pains 
to polish Erasmus' composition ; which shows some signs of haste. P. S. A. 

For Vulcanius see Ep. 2460 introd.] 

Pro isto tuo candore verius quam iudicio de me, mi Vulcani, 
gratiam habeo plurimam ; nec minorem, quod meas aerumnas 
amica consolatione mitigare studes. Sic est vt scribis : hoc secu- 
lum prodigiose ingratum est ; in altero quaerenda merces. Ami- 
corum alii moriuntur, alii mutant animum. Christus seipsum 5 
abnegare non potest. 

Istam fortunam tibi gratulor, nec minus isti reip. quae sibi 
virum tot dotibus instructum atque ornatum asciuerit. Nam 
profiteor me ciuitati vestrae debere plurimum. 

Carolus Blontus a tuo discessu mutauit stilum, dAA' ovk eh ro 10 
^iXriov. Aberat enim 6 Grjaev?. 

Sapiunt Brugenses, qui tibi compedes iniicere cupiunt, vtinam 
gratas et aureas. Precarer Vulcanio Venerem, ni me terreret 
Martis omen. Sed extra iocum, vbi contigerit te digna, quod 
opinor iam esse factum, non grauabimur epithalamium canere. 15 
Nec est quod tu de praeraio cogites. Non sum Simonides, prae- 
sertim erga doctos et candidos amicos. 

Leonardum Casimbrotum ipsius merito semper amaui plurimum, 
idque me fecisse mutuo credo. Quur per Quirinum meum nihil 
scripserit, demiror. Vir est multis virtutibus perpolitus. Cupio 20 
scire an fortuna meritis illius respondeat. 

Bene vale. Friburgi. Octaua Paschae. an. 1533. 

Erasraus Rot. mea manu ex tempore. 

Ornatiss. viro D. Petro Vulcanio, inclytae Reip. Brugensi a 
pensionibus. Brugis in Flandria. 25 

3. vt O : vti a. g. plurimum debere 0. 18. merito a : caussa O. 

19. Quur a: Quare O. 21. iUius a : ipsius 0. 24-5. Ornatiss. . . . 

pensionibus pro titulo praeponit O. 25. Brugis in Flandria 07n. O. 

10. Blontus] He had written a 82n. 'Theseus'is,of course,Vulcanius. 
letter to Erasmusin 1531 (notextant) 12. compedes] Cf. Hor. Od. 4. 11. 
tho style of which Erasmus praises 24. The golden chain was tho office 
highly to the father (Ep. 2459. i8n). of pensionary. 

The more rocent letter hero referred 16. Simonides] i.e. (^iAox-epSijs ; see 

to is not cxtant ; presumably Quiri- Pindar Isthm. 2. 6, with schol. ; 

nus had brought it from F2ngland on Arist. Rhet. 2. 16. 1391'^. 

his first journey there. 18. CasimbrotumJ See Ep. 1594 

11. ©Tjcreus] Cf. Epp. 2803. 13, 2449. introd. 



De Praeparatione p. 132. Freiburg. 

N. p. 1081 : Lond. xxvii. 15: LB. 1245. 21 Aprii 1533. 

IWilliam of Horion, lord of Ordingen (near St. Trond), was one of an old 
and wealthy farniiy, and a patron of lotters. Langius' Historia Vrbi.i Hiero- 
solymae (Ilosoius, 1539) is prcfaced by a lotter addressed to him by Gerard 
Morinck ; and in the samo year the samo pcrson addrosscd to him ari (un- 
pubHshed) Hpislola de Venalione, on the sui)ject of thc gamo laws. He was 
tho father of one of Goclenius' pupils, in tho Collegium Trihngue, Miciiacl of 
Horion, periiapa tiie same as the iuuenis Hor(^ioynici nomine mentionod in 
1. 20. See MHL'', pp. 487, 489, 584 ; Cran. E. 247. In the Library of Trinity 
Colloge, Cambridge, is a copyof Erasmus' Explanatio Symholi (Basle, Froijcn, 
March 1533), with an inscription on tiio titlo-pago, in thc! hand of Wilham of 
Hofion (who lias annotated tho margins freely) : ' Liber U. Guihelmi ab 
Horion hberahtato .E. Des. Erasmi Roterodami viri nostri secuh omnibus 
modis doctissimi '.J 


Ornatissime vir, mari tranquillo nauigare non est difficile, sed 
magna tempestas requirit artificem qui rectum tencat clauum. 
Olim quum Paganorum saeuitia tormentis ac mortibus debaccha- 
retur in Christianos, erat secessus quo se reciperent : illic abditi 
5 velut in altero mundo qliietam agebant vitam. Nunc rebus vndique 
sic exulceratis, in quem portum se recipiat aliquis ? Ego sane 
nullum video, nisi quis in seipsum secedat et animi tranquillitatem 
in ipso quaerat animo. Solus enim Christus vere tranquillat ani- 
mum. Is intra nos est, si velimus. Abunde magnum solatium 

lo suppeditant libri Christum spirantes ; horum alloquio quid esse 
potest in hac vita vel iucundius vel salubrius ? 

Hac in parte felicitati tuae gratulor, cui contigerit ocium cum 
dignitate. Mihi iampridem flagitanti rudem in hac harena caden- 
dura est. Vnum hoc me consolatur, quod iam e propinquo apparet 

15 portus ille communis qui, fauente Christo, laborum ac molcstiarum 
omnium finem allaturus est. 

Forsitan miraris, quod haec ad te ignotus. Non potes me tibi 
prorsus ignotum dicere, quum tccum, vt scribis, crebro fabuler, 
vtinam te digna. Olim Louanii cognoui iuuenem quendam, 

20 Hor<io)nici cognominis. Sed eum arbitror te non esse. Equidem 

cupio asscribi in numerum tuorum clientum, paratus ad omne obse- 

quium, si quid erit in quo possim tibi gratum facere. Bene vale. 

Datum Friburgi xxi die Aprilis An. m.d.xxxiii. 

Quum haec scripsissem, relecta quadam epistola Goclenii, qua 

25 petit vt tribus verbis te salutarera, inter schedas confusas repperi 
et tuara ad rae epistolam, quam aut non legeram, aut vt fit in 
tanta turba epistolarum legerani parum attente. Subuerebar ne 
parum frontis habere viderer quod ignotus vltro te literis laces- 
serem, sed hoc scrupulo rae tua liberauit epistola. Prior ad arai- 

30 citiam prouocasti : inhumanitatis futurum erat non rescribere. 
De reditu raeo prorsus incerta res est. Corpusculum hoc collabi- 

TIT. DES. OOT. jV. CLAR. D. 07/1. N. s, add. N. 

i8. vt scribis] Horion liad presum- letter of Horion to Erasmus, beyond 
ablywrittentoGocleniustothiseffect, that mentioned in 1. 26. 
cf. 11. 24-5. There is no trace of any 


tur, tantum abest vt magnis itineribus sufficiat. Et aula nostra 
pertusum est dolium, sitit semper, dat nihil : caeteri tantum ob- 
trectant, et qui student videri magni fautores, nihil aliud quam 
deplorant. At istuc est conduplicare miseriam. In calce, inquis ? 35 
Egone horainem clarum et candoris eximii conscribam in calce 
amicorum ? Tum vere essem, quod olira dicuntur Bataui, 
trux et a Gratiis alienus. Inter praccipuos araicos ac patronos 
scribetur Guilhelmus Horion. P^t si qua in re meum desideras 
officium, fac periculura, num haec ex animo loquatur Erasmus. 40 
Rursura vale, vir clarissirae. 
Friburgi, eodera die et anno. 

2796. To CoRNELiu.s Agrippa. 

Agrippae Opera ii, p. 1056 (a). Freiburg. 

Jortin ii, p. 470. 21 April 1533. 

[The date has no confirmation outside Agr. E. ; and '21 ' is perhaps an 
error for ' 25 ' ; in Ep. 2S00, dated 25 April 1533, Erasmus says that he has 
written to Agrippa ' hodie '. Both letters belong to the packet of correspon- 
denee carrieci by Quirinus Hagius in 1533.] 


S. Scripsi pridera ad te paucis, significans in opere tuo illo, libro 
de Vanitate scientiarura, doctrinara hic doctissirais quibusque 
placuisse — nondura enira ipse legeram. Aliquanto post nactus 
librum coramodato iussi faraulura a coena recitare : nec enim alias 
vacabat, et ipse coenatus ab orani studio temperare cogor. Placuit 5 
SeiVtucts' et copia, nec video quur tantopere indignentur raonachi. 
Vt vituperas raalos, ita laudas bonos, sed illi tantum amant lau- 
dari. Quod tum tibi suasi, rursus suadeo vt, si coiiimode possis, 
extrices te ab ista contentione. Sit tibi exemplo Ludouicus 
Barguinus, quem nihil aliud perdidit quara in raonachos ac theo- 10 
logos siraplex libertas, vir alioqui raoribus inculpatissirais. Saepius 
illi suasi vt arte explicaret sese ex eo negotio. Illum fefellit 
victoriae spes. Quod si non potes efifugere quin experiare Martis 
aleam, vide vt e turri pugnes, nec te coraraittas illorum raanibus. 
Illud imprirais caue, ne me isti negotio admisceas. Plus satis 15 
oneror inuidia, ea res et rae grauabit et tibi magis obfuerit quam 
profuerit. Idem rogaram Barguinura, et ille promittebat, sed 
fefellit, plus suo tribuens animo quam meo consilio. Exitum 
vides. Ne tantulum quidera fuisset periculi, si meis consiliis 
obtemperasset. Toties illi occinebam nec theologos nec monachos 20 
vinci posse, etiamsi haberet causam raelioreni quara habuit S. 
Paulus. Et si quid haberem apud te autoritatis, etiam atque 
etiam monerem vt istuc operae, quod insumpturus es periculosae 
digladiationi, irapcndas liberalibus studiis ])rouehendis. In prac- 
sentia non vacabat pluribus. Scribo enim pluribus araicis. 25 

Vale Friburgi, 21 April. Anno 1533. 

24. prouehendis Jortin : prouehendi a. 

2796. I. Scripsi] The letter is not book back in a luirry, and that he 

extant. has only skinnned it. 

4. commodato] In Ep. 2800 Eras- 10. Barguinus] Berquin ; for an 

mus adds that tho lender wanted tlie account of his death seo Ep. 2188. 


2797. From Bernard of Cles. 

Trent MS. Vienna. 

21 April 1533. 

[An autograph rough-draft ; for the MS. .spo Ep. 2515 introd. ; placed next 
but one in tlie m.s. is a letter to Aleander m which similarly Cles asks advice 
about the ciioice of books for hi.s hbrary.J 


QvvM raulta de persona vestra, de qua iamdiu nihil poenitus 
intellexeramus (ita nos dii adiuuent, vt vora loquiraur), animo 
nobiscum volueremus, et [vobisj litteras nostras quibus aliquid 
de statu vestro percipereraus vobis dirrigere statuisseraus, super- 
5 uenerunt vestrac nobis admodum e.\ more accoeptae : quae istud 
propositura nostrura magis ac magis confirmarunt, prae se ferrentes 
vberriraam respondendi materiam : quibus non vt opus esset 
rescribemus, verum vt vobis tantum innotescat nos pro ea qua 
vos amplectimur beneuolentia tot electissimorura amicorum vestro- 

10 rura iacturara aegre tulisse : qui et verbis et re, vti desiderium 
nostrura exigebat, partes vestras non ficte tuerentur ac fouerent. 
Verura quura is sit praesentis status fructus^ ne vos iara capularem 
senera, quem omnes prudentissimum autumant ac praedicant, 
vlterius exacerbemus, his omissis ad reliqua accingemur ; cupi- 

15 musque vos, quem superiori niense aduersa valetudine vsura fuisse 
e.x his vestris intelleximus, pristino robori quampriraum restitutura 
iri a cura et diligentia. 

Cura Turcharum tyranno pacem subsequuturam pro certo nobis 
persuademus : quae licet cum maiori totius Christianitatis gloria, 

20 quum in hostis expeditura habebaraus exercitura, forte vltro 
offerri potuisset, tamen eo raagis in praesentiarum illi annuemus, 
quo magis eum hac praesertim tempestate bello praestare videmus. 
Sic enira fert praesens status noster vt illud suramo studio semper 
cupiaraus quod oblata copia vltro recusamus. 

25 Lutheranorum labem indies crescentera haud aequo anirao ferre 
possumus. Et licet ad illam sedandara pro concilii celebratione 
et Pontificis et Caesaris oratores ad principes Christianos destinati 
sint et in praesentiarura apud nos sint, vereraur tamen iter suum 
sine aliquo fructu futurura, atque ita ne indies in deterius laberaus. 

30 Nec rainus dolemus florentissimum Angliae regnura easdem 
haeresis notas iam subiisse. Licet forte ex aliquo particulari 
errore suo istud sibi euenisse arbitremur, condignum tamen esset 
vt ei qui erroribiis causam praestant, soli plecterentur. 

Demum quod in calce epistolae vestrae operam vestram , siquando 

35 ea indigebimus, nobis enixissime pollicemini, in hoc vobis pro 
comodo nostro morem gerendura esse duxiraus : qui quum in 
quadam fabrica quam Tridenti ad nostrorum successorura potius 
quam nostrum comodum a fundamentis errexiraus, inter alia nobis 
seraper cordi fuit vt iuxta gradum ac facultates nostras biblio- 

40 thecam oraniura in quolibet facultatum genere potiorum auctorum 
14. omissis MS. 35. poUicimeni MS. 

5. vestrae] Not extant. 


libris extrueremus : et quum nobis non satis constat qui potiores 
habentur et qui ob impressiones et characteris decorum aut his 
in regionibus aut alibi melius comparari possint, ideo in hoc a vobis 
instrui vellemus, et quum per ocium licuerit, nobis eorum indicem 
siue notulam transmittetis : quod summopere cupimus. Et 45 
econtra quibuscunque in rebus vobis gratificari poterimus, nos 
semper pruraptos reperieris. 
Viennae die 21 Aprilis 1533. 

2798. To EusTACE Chapuys. 

De Praeparatione, p. 134. Freiburg. 

N. p. 1082: Lond. xxvii. 16: LB. 1247. 23 April 1533. 

[The date is confirmed by comparison of 11. 10-17 with Epp. 2776. 27-57, 
2800. 22-8, and by what is said of Quirinus. 

Eustace Chapuys (tr556) was born at Annccy. After taking his doctorate 
in law, he entered the service of Charies iii of Savoy. In 151 7 he was ap- 
pointed Ofiicial to John Francis of Savoy, bishop of Geneva. In Agr. E. 
726-8 (16 Nov. <I5I7>) he is mentioned as being in residence at Gencva and 
anxious to find employment there for his friend, Cornelius Agrippa. Three 
letters to Agrippa of 1521 (Agr. E. 786,7,8) mention him as Otficial of the 
bishop of Geneva — in one of them he is spoken of as ' Sabaudiae sydus ac 
decus'. Among the letters to Agrippa is one, Agr. E. 796, dated mcrely 1522, 
which appears to be written by Chapuys. In it he expresses his confidence 
in Agrippa, but his regret that he (Cliapuys) is now obliged to Hve ' pro 
pubhco munere populariter, nec tam ex vero quam ex opinione ' ; he states 
that in the previous year he had been ' stung by a nettle ' and had been in 
exile and in great fear ; suffering public and private damage. What this 
temporary disgrace was we do not know. He seems to have continued to 
act as Official to John Francis' successor, Peter de la Baume. He was later 
employed by Charles of Bourbon, who sent him to Spain on a mission to the 
Emperor. In 1527 the Emperor appointed him councillor and Master of 
Requests and in 1529 .sent him as ambassador to England. He remained in 
England (with a brief absence 1539-40) till 1544 — his diplomatic activities are 
illustrated by a vast mass of correspondence printed in Brewer, vols. iv to xx. 
In 1545 he went to Belgium ; letters from Gravelines, Bourbourg, Malines, 
Louvain, speak of continued diplomatic activity in spite of ill-health. In 
May 1548 he founded, by permission of the Emperor, the College of Savoy in 
Louvain. In connexion with his college he also founded at Annecy a grammar 
school for boys. He died 21 Jan. 1556 and was buricd in his college ; the 
endowments of which were added to by his will made in 1551 (seo MHL*. 

P- 37)- 

Agr. E. 972-5, 986-93, 996-7, contain correspondence between Chapuys and 
Cornelius Agrippa, in which Cliapuys urges Agrippa to write in defence of 
Queen Katharine. In 1532 there was printed at Luneberg and dedicated to 
Chapuys the pamphlet on the divorce, Non esse, variously attributed to 
Agrippa, Vives, and Pulleo (see MHL*. pp. 37 sqq.). That Agrippa wrote 
the pamphlet seems doubtful. though in Agr. E. 1024 (<Christmas 1532) cf. 
Agr. E. 1055), he tells Queen Mary that he has undertaken the task. To 
Chapuys was dedicated Agrippa's Querela super calumnias (sent to the press 
towards tho end of 1532, Agr. K. 1014). 

Chapuys held varibus ecclesiastical benefices. He was in his early years 
canon of St. Peter's at Geneva and then dean of Viry. Later he became 
commendatory abbot of St. Angelo in Sicily ; see MHL*. p. 37. 

This letter is the first extant in the correspondence betwecn Erasmus and 
Chapuys. and would seem to answer a letter from Chapuys. Traces of 
further correspondcnce are to he found in the letters toSchets; writing on 
5 Feb. 1535 Schots speaks of forwarding a letter from Chapuys : and Erasmus 
on 21 Feb. 1535 tells Schets that he shall commit tho charge of his English affairs 


to Chapuys, who is the bost of frienda to liim. An original lotter of i Feb. 1536 
from Ctiapuys toErasmus (EE^. 145) has survived : this refers to tho death 
of Quoen Katharino. Copenliagen MS. G. K. S. 95 Fol. f. 178 is the rough- 
draft of a lotter of i5 Maroh 1536 to an unknown correspondent, probably 
Chapuys ; but it cannot answer Chapuys' letter of February, since in it 
Erasmus speaks of the rumour of tho death of Katharine which he beheves 
to be false. In Bodl. MS. Lat. Misc. c. 20 is a lotter from Chapuys to Schets 
of 23 Sept. 1536, regretting the death of Erasmus : ' Magno, dum viueret, 
desyderio toncbar hominis coram visendi '.] 



NvLLA possessio charior aut preciosior syncero amico. At quum 
alioqui non ita multuin absim ab Iro, tamen in hoc opum genere 
mihi Lucullus qiiidam videor, qui quotidie comperio longe plures 
esse amicos quam existimabam. Falleris mihi crede, si putas mihi 
5 sacerdotium opimum futurum fuisse gratius quam Eustathium 
amicum ; cuius imaginem in literis tuis expressam summa cum 
voluptate perspexi. Adeo fluunt inaffectato quodam candore ac 
puritate vt hinc ingenium ab omni fuco alienum facile depre- 

10 Accessio aut, si mauis, cognitio amicorum hoc tempore ob id 
mihi iucundior est quod annus superior quosdam eximios ademit ; 
in Anglia Archiepiscopum Cantuariensem, vnum ttoAAcDi/ avTd^iov 
dXXojv in comitatu Caesaris Alphonsum Valdesium : in Polonia 
Christophorum a Schidlouuicz, eius regni supreraum Cancellarium. 

15 Caeteros taceo, fortuna minore, sed pari synceritate : inter quos 
est Zacharias Deiotarus Phrysius qui solet famulos meos, quos 
interdum in Angliam ablegare cogor, lubens et alacriter excipere. 
Id ofiicium eo fuit gratissimum quod vulgaria diuersoria parum 
tuta sunt a contagio sceleratae pestis, quae nuper ab Anglis, 

20 quibus iam plusquam quadraginta annis nimium familiaris est, in 
nostras regiones demigrauit. Proinde quod Quirinum meum isthic 
collegeris, scito te magnam solidamque apud me inisse gratiam. 
Atque is, quoniam tunc rera parura ex anirai mei sententia gessit, 
quorundam amicorum tui dissimiliura opera, rursus istuc eman- 

25 datus est, si forsitan haec alea mihi cadat felicius. 

Quam imaginem in scriptis meis videris nescio, vnde tantam 
amoris flammam conceperis, quum sciam infra raediocritatem mea 
esse omnia. Verum hoc amplius debeo tuo in me studio, quo 
minus agnosco in rae meritorum. Certe nihil praeterea est Erasmi 

30 quod tu spectatu dignura existiraes. Videres enim non hominem, 
sed ov<f)ap, ac simpliciter miserum, nisi persuasum habereraus, hoc 
exuuio deposito, nouura nitiduraque iuuenta animal eraersurura. 
Q.uibus fluctibus iacter, quibus agiter ventis tu quoque videris 
agnoscere. Sed e propinquo apparet portus, molestiarum omnium 

35 finem allaturus, fauente Christo. Male audio, proscindor linguis, 
idque potissimura ab his de quibus optime sura meritus. Dicas 
esse fati mei. Sed taraen typographi aivmt vix aliud noraen esse 
vendibilius. Crederera illos blandiri, nisi sic a me semper aliquid 
fiagitarent, si nihil aliud, certe praefatiunculam. 

2. Iro] Cf. Ovid Tr. 3. 7. 42 ; Prop. 16. Zacharias] See Ep. 1205. in. 

3. 5. 17; Mart. 5. 39. 9. 


Addam aliud argumentum. Mundus nunc vndique plenus est 40 
erronum, qui vel deseruere sua sodalitia vel alias ob causas profuge- 
runt. His quoniam fere Leberide sunt nudiores, variis artibus 
quaerendum est viaticum, nam venter mirus est artifex. Quidam 
e scriptis meis norunt amicos meos. Hos adeunt, iactant se esse 
famulos ac discipulos meos, etiam si nunquam me viderint ; atque 45 
hoc fuco non mediocrem pecuniam extorquent ab illis. Vbi 
metuunt ne fucus deprehendatur, mutant pascua. Hoc te nescire 
nolui, ne cui credas, nisi qui nominatim literis meis commendetur. 

Quanquam vix istuc satis est. Dicam quod rideas. Cum Lo- 
uanii esset apud me Christophorus Longolius, narrauit iuuenem 50 
quendam elapsum e Benedictinis, nomine Syluium, ficto opinor, 
venisse Romam ; attulisse literas meo nomine scriptas ad Leonem 
Pontificem, quibus diligenter commendabatur ; audierat enim me 
tum apud Leonem esse gratiosum, nec dubito quin effinxerit manum 
meam. Pontifex horainem vtroque brachio complexus est, omnia 55 
pollicens. Quumque is nescio quo profectus esset, Leo vltro ro- 
gauit, quur non rediret. Syluius. Sed ille correptus febri periit. 
An non hanc raerito dicas audaciara iocularem ? 

Sed vt finiam, vir egregie, tametsi rae hoc noraine superas, 
quod prior et literis et officiis ad aniicitiara prouocasti, taraen quod 60 
superest, enitar ne rautua beneuolentia videar parum respondisse. 
Porro, si quid erit in quo tibi vicissim vel comraodo vel voluptati 
esse queam, experieris promptara et araicam voluntatem non de- 
esse Erasmo, vt alia desint omnia. Caetera, si libebit, cognosces 
partim e schedis meraorialibus, quas tradidi famulo, partim ex 65 
ipsius oratione, quem expertus sum esse bonae fidei, minimeque 
vanum. Maiorera in modiim doleo Anglis negotium exhiberi a 
Schottis. Videor enim mihi plus isti regioni debere, quae mihi 
tot exiraios peperit araicos, quara ei quae rae genuit. Vehementer 
tamen angit rae Hollandia indignis traetata modis tum a Danis, 70 
quod nouura est, tura a Gelriis, quod nouum non est. Oraculum 
erat quod dixit Hesiodus TVT^jLia KaKo? yetTtuv. Ista sunt rwv dpx^^' 
Tcjv Xo^a GrpaTT)yT^iJ.aTa. Opto tibi oninia laeta, vir amicissirae. 

Datum Friburgi Brisgoiae xxiii. die Aprilis Anno m.d.xxxiii. 

2799. To Charles Utenhove. 

Horawitz. ii. 10. <c. 24 April) 1533. 

[Tho letter wa.s printed by Horawitz in 1888 from the original ms. be- 
longing to D. K. v. Halm, then dircctor of the Munich hbrary. VVe have not 
been able to traco the original letter ; though what is probably the address- 
sheet of it is in the Amsterdam University Library. Comparison with Ep. 
2817 shows tiiat the letter was one of thoso carried by Quirinus on his second 
journey to England ; and a month-dato near the end of April is therefore 

It is difficult to beheve that the 6rst sentonco formed tho opening of the 
original letter ; or that the postscript is corrcctly given.] 

2798. 42. Leberide] AejSTjpiSo? Kiv6- 51. Syluium] Cf. Ep. 2S74, and see 

repoi, Athen. 3626. See Adag. 2183; Ep. 2763. i^n. 
cf. Ep. 2874. ign. 


S. At nos hic tot molestiis obruimur vt vix ipsa hilaritas possit 
exhilarare, quo magis admiror, si meae litterae tantum hilaritatis 
attulerunt animo tuo. Gaudeo tamen, mi Carole, si modo tu vera 
scribis. Quod si quando rarius ad te scribo quam tu velles, noli 
5 putare vel pilum meae in te beneuolentiae decessisse. Habes inter 
TTaXaioveovs satis prolixam ad te epistolam. 

Scripsi pridem per huius ciuitatis publicum nuncium. Ait se 
litteras reddidisse Scheto. An ad te peruenerint nescio. Scripsi 
simul ad quaestorem Flandriae, cuius filius nomine Florentius 
10 agit Patauii. 

Non erat necesse, vt te tuo serico spoliares. Animus iste tuus 
mihi maximi muneris loco est. 

De nouis rebus, quae hic iactantur, cognosces partim e schedis, 

quas Quirino tradicii, partim ex ipsius reiatione. Hollandus est : 

15 mentiri si vellet, non pos.set. lactantur et hic prodigiosa quaedam 

de periuro quodam a duobus daemonibus discerpto, de vico a 

daemonibus incenso. Risi mutoniatos istos daemones. 

Admonueram Liuinum vt aut venaretur opiraum sacerdotium 
aut duceret vxorem, sed exemplo Scepperi bene dotatam. Miror 
20 quomodo iuuenis ille abiiciat sese, de quo ego spes amplissimas 
conceperam. Sed nondum abieci spem omnem. 

Fuit apud nos Martinus loachimus, iuuenis egregie doctus: 
vacillare videbatur animo. Tandem aiebat se velle redire Gan- 
dauum, causans matris aetatem ac valetudinem. Quid agat, scire 
25 cupio. 

Fuit apud (Schetum) D. loannes Molendinus. mire Erasmicus, 

sed ille interim colludit cum Barbirio, interuertente mihi pensionem. 

Suspicor rem geri instructu AIe[x]andri et Latomi ; galli sunt, et 

nescio quo fato, Gallos habeo nunc minus propitios. Officit mihi 

30 Germaniae nomen. 

Resalutat te Glareanus, tibi ex animo bene cupiens. Amer- 
bachius rarius hic est, recepta iam vxore. Vix credas, quam mihi 
doleat Carolum Sucquetum summae spei iuuenem sic nobis ante 
diem ereptum. Ego illi metuebam ob praecoces in eo virtutes. 
35 De te melius spero, qui gradatim ad summum tendis gloriae fasti- 
gium. D. Guilelmo Walae viro humanissimo S. P. Tibi mi Carole 
precor omn. . . . interim tibi paro epithalamium. 

Datum Friburgi Brisgoae 1533. 

2. meae litterae] Neither this nor 22. loachimus] See Epp. 2049 

Utenhove's reply is extant. introd., 2703. yn; and for his change 

6. epistolam] Ep. 2700. of plan Ep. 2706. 12-13. Ammonius 

7. nuncium] His name was Peter. mentions his visit to Erasmus in Ep. 
Theletters which hecarried ' pridem ' 2817. 186-7. 

are those of 22 March (one of them 26. Schetum] In Ep. 2781 Erasmus 

Ep. 27S0) mentioned in Ep. 2793. writes to Schets: 'Molendinus exce- 

9. quaestorem] Peter Griboval. ptus est hospitio tuo, mirus amator 

See Ep. 2716. i56n ; cf. Epp. 2793. Erasmi. Idem lustrauit in Flandria 

5, 2810. 41-8. 2829. 2-3. omnes amicos meos, vbique Eras- 

15. mentiri] See Ep. 2704 introd., micus.' 

cf. Epp. 2728. 55, 2792. 57. 29. Gallos] See Ep. 2763. 6n. 

16. vicoj Schiltach ; cf. Ep. 2846. 36. Waiae] See Ep. 2700. i^Sn. 


Ammonii epistola noluit venire, quam omnino an acceperim 
nescio. Rogo vt illum et Edingum meis verbis salutes diligenter, 4° 

Erasmus Rot. mea manu. 

Generoso et erudito viro D. Carolo Vtenhouio. Gandaui. 

2800. To Abel Colster. 

De Praeparatione p. 138. Freiburg. 

N. p. 1083 : Lond. xxvii. 17 : LB. 1248. 25 April 1533. 

[For the month-date see Ep. 2796 introd. 

No other correspondence survives between Erasmus and Colster, but the 
tone of this letter seems to show intimacy. In Ep. 2645 Erasmus tells 
Sasbout that the urgency of the messenger prevents him from writing to 
Colster; and in a letter of Aug. 1535 (Basle MS. Goclenii Ep. 9) Goclenius 
mentions Colster among the 'proceres Hollandiae ' present at a dinner-party. 

Abel, or Aelbert, van de Coulster, son of Ysbrand van de Coulster treasurer 
of Dordrecht, was born at Dordrecht c. 1468. Of noble family and a knight, 
he became in 1503 Councillor in ordinary of the Court of Holland ; in 1510 he 
was made extraordinary Councillor by MaximiHan ; but at his own request 
was restored to the position of ordinary Councillor in 1516, retaining that 
oflfice till 1534. (The Court of HoUand, instituted by PhiUp the Good, was 
the central organization of government, and at once a Council of State and 
a supreme Court of Justice.) 

Fredericq iv, p. 184, prints from the Ryijksarchief at the Hague a passage 
referring to Colster : 'Master (a legal title) Abel van Coul.ster, ordinary coun- 
cillor, and PhiUps van Vuytwyck, secretary of the said Court, by order and 
command of the said Court travelled from the Hague on the 6th day of May 
1523 to the town of Woerden, where tlie bench of the bishopric of Utrecht 
had also been convened', for tho purpose of taking information about a 
woman suspected of Lutheran leanings. 

Henne vi, p. 15, refers to a document (unspecified) in the Archives du 
royaume containing ' Instructions donnees a maitre Abel de Coestre conseiller, 
et Pierre de Saint-Pierre, secretaire de la cour de HoUande, envoyes a la 
reine regente par le Comte d'Hoogstraeten, 14 May 1532 '. Tho Regent was 
solicited for aid against the Hanseatic towns. 

Colster married Maria Longyn ; he died in 1540. 

See BWN. s.v. Coulster.] 


Epistola tua salibus Atticis vndique scatens, praeterquam quod 
festiuissimis leporibus exhilarauit animum meum, etiam hoc no- 
mine fuit in primis iucunda quod declarat te et recte valere et 
suauiter agere ; quod vt tibi perpetuum sit precor, vir animo meo 
charissime. Liberet tibi au/xTiat^eti/, nisi hoc tempore centum epi- 5 
stolas scribere cogerer. Risi quod scribis meam epistolam tam 
siticulosam, quae tantum humoris potuerit ebibere ; tam leuem 
vt suberis vice tantum virum sustinuerit, ne mergeretur. 

2799. 39. epistolaj Ammonius had acceperim we should write acceperit. 

not answered Erasmus' letter of two For noluit venire cf. Ep. 2911. i. 

years ago (Ep. 2483); Ammonius 40. Edingum] See Ep. 2700. i^yn. 

makes his excuses in Ep. 2817. But 2800. i. epistola ... 6. epistolam] 

it is diflicult to think that Erasmus Noither lctter is extant. 

did not know whcther he had lieard 5. centum] For tho volume of 

f rom him ; and the tcxt is probably Erasmus' correspondence see Epp. 

faulty. It is conceivable that quam 2466. 242^., 2716. i^gn. 
is an error for meam, and that for 

452.10 P 


Magnus ille ac mirificus Erasraus quem te vidisse praedicas 

10 mihi prorsus ignotus est, nec vsquam visus aut auditus. Deterior 
illa pars iam plane av^ap est. Vtinam melior illa vel aliqua ex 
parte accederet ad istam praeclaram imaginem quam nobis in 
epistola tua depingis. Sed hac de re tecum non disceptabo pluri- 
bus. Si quid in me boni est, Dei donum est : nec tibi possum 

15 honeste succensere, cui talis visus est Erasmus per nebulam quara 
amor imraodicus et singularis ingenii tui candor oculis tuis offu- 
disse videntur. Ex eodem fonte manat ista gratulatio, qua in 
magna felicitatis parte ponis quod Erasraicorum araicorum albo 
contigerit asscribi. At ego multo iustioribus de causis mihi gra- 

20 tulor, cui tam feliciter cesserit perfricta frons et abstersus pudor 
vt amicorura catalogum tara splendido nomine auxerim. 

Id eo quoque charius est, quod superior annus praecipuis aliquot 
amicis aderaptis in possessione raulto preciosissima non mediocrem 
pauperiem raihi fecerit. Nam vt sumraos tantum recenseam, in 

25 Anglia periit Guilhelraus Vuararaus Archiepiscopus Cantuariensis : 
Viennae in comitatu Caesaris Alfonsus Valdesius, iam magnus, sed 
futurus si vixisset maximus. In Polonia Christophorus a Schid- 
louuicz, eius regni supremus Cancellarius, cui dicata est Lingua. 
Recte factum quod Hollandia te in sublimi specula collocauit, 

30 quo magis possis Reipub. prospicere ; quae nunc, vt audio, eget 
cordatis et vigilantibus excubitoribus. Quis vnquam legit, audiuit, 
aut vidit seculura hoc turbulentius et iniquius ? 

Sed valeat querimonia nihil profutura. Quod vt aniraum curiae 
negotiis lassescentem reficias te soles ad meas lucubrationes, vehit 

35 in viridarium quoddam, recipere, vtinam in hortis illis meis aliquid 
esset quod vel oeulos vel nares vel palatura posset oblectare 
Colsteri hominis delicatissirai. Steriles sunt, aut si quid pariunt, 
beta est, aut raalua, aut porrum, vt iara absit cicuta et aconitura, 
quae non abesse claraant isti quos tu lepide vocas barba pallioque 

40 verendos. 

De viro, de quo quid sentiam rogas, magnificentius censeo quam 
vt de eius ingenio censuram ferre possim. Librum non legi, sed 
nactus eum comraodato, quura id temporis ob assiduos labores 
non daretur ocium aliud, mihi a coena inambulanti faraulus reci- 

45 tauit, idque carptira, selectis aliquot capitibus. Cuius erat codex, 
non passus est eum diutius apud rae raanere. Ex eo qualicunque 
gustu deprehendi horainera esse ardentis ingenii, variae lectionis, 
et raultae memoriae, alicubi taraen maiore copia quam delectu, 
ac dictione tumultuosa verius quam composita. In omni genere 

50 rerum vituperat mala, laudat bona. Sed sunt qui nihil aliud 
sustinent quam laudari. Hodie respondi illius ad me literis, ad- 
monens vt, si qua possit, ab his turbis sese extricet — minatur 
enim se iam iusto Marte velle cum theologis confligere : id si non 
possit, et omnino statuerit iacere aleam, duo prospiciat : alterura 

55 vt pugnet in tuto, ne se coniiciat in manus hostium qui nec vinci 
possimt rlec placari : alterum ne me suo adraisceat negotio. Scribit 

31. audiuit LiV^ : audit N^ Lond. : audiit LB. 

41. viro] Cornelius Agrippa, as appears from comparison with Ep. 2796. 

2800] TO ABEL COLSTER 211 

enim se non minus pugnaturum armis meis quam suis : ea pars 
epistolae mihi nonnihil displicuit. Ego hactenus ancipiti Marte 
depugno cum excetra non septem, sed innumerabilium capitum, 
vixque subsisto ob Moriam, et alia quaedam liberius a me scripta. 60 
At vereor ne ille, si pergat, mihi totam renouet inuidiam. Quem 
porro fructum spectet non video. Si putat theologos ac monachos 
vel corrigi per ipsum vel opprimi posse, tota nimirum errat via. 
Quorsum autem attinet iam nonnihil fatigatos crabrones rursus 
iritare et in bonorum capita immittere ? 65 

Quid acciderit Cornelio Hoen, ipsi melius nostis. Lodouico 
Berquino nihil erat periculi si meis consiliis obteraperasset. Semel 
vicerat. Adornabat triuraphum. Dissuasi. Non paruit. Erat 
vir optimus, nec humili fortuna, ingenio simplici, liberae linguae. 
Absente Rege apud Hispanos, denuo pertractus est in carcerem. 70 
Et perierat, nisi mater Regis, mox ipse Rex subleuasset eum, ex 
Hispaniis reuersus. Paulo post e carcere collocatus est in aula 
commodiore, postrerao bona fide dimissus est. Semper illi occine- 
bam eandem cantionem, vt arte sese euolueret ex eo negotio. Ille 
sibi promittebat certam ac speciosam victoriara, quura ageret 75 
aduersus monachorum examina, aduersus theologicam facultatcm, 
et aduersus senatum purpuratum. Nihil profeci monitis. Ille 
sibi blandiebatur. Quis exitus ? Idem accidit illi quod Socrati, 
de quo quum iudices essent mitiorem sententiara pronuntiaturi, 
ac reum ex more percontarentur qua poena sese clignum existi- 80 
maret : Vt, inquit, in Prytaneo alar ex publico, qui honos apud 
Athenienses summus habebatur. ludices tam arroganti voce pro- 
uocati damnarunt illum capitis. Ita quum Berquinum addixissent 
carceri, ille constanti vultu: Appello, inquit, Regem et Pontificem. 
Qua voce iudices iritati pronuntianmt, vt in Grauia exureretur, 85 
vir incorruptissimis moribus — de dogmatibus mihi nondura liquet. 

Quod si haec non raouent istura, saltem ne me inuoluat suo bello. 
Idem saepe petierara a Berquino, et is se facturum promiserat : 
sed fefellit suo exitio, meo graui incommodo. Nunquam theologi 
censuras in me aedidissent, nisi ab illo fuissent lacessiti. Tantum 90 
de iudicio. Caetera cognosces e famulo meo fideli qui has perfert. 
Vale. Clarissimo viro Assendelfio salutem plurimam. 

Datum Friburgi Brisgoiae xxv die Aprilis Anno m.d.xxxiii. 

2801. From Bernard of Cles. 

Stuttgart MS. Hist. Fol. 47, f. 11. Vienna. 

Horawitz i. 21. 27 April 1533. 

[An original lotter, written by a secretary. There is an autograph rough- 
draft in tho archivoa at Trent ; this shows a good inany variations, which, 
however, do not affect the substance. The date, which is identical in both 
the rough-draft and tho original letter, inay be taken as confirined by com- 
parison with Ep. 2808.] 

2800. 66. Hoen] Soe Ep. 1358. 26n ; 85. Grauia] The Place de Grdve in 

P. S. AUon thought that he might Paris. 

be tho person addressed in Ep. 92. Assendelfio]SeeEpp. 2645. ^in, 

H66. 2734. 


Venerabilis in Christo, egregie, nobis sincere dilecte. Quod 
ob absentiara nostram antea peragere nequiuiraus, nunc postrerais 
literis vestris admoniti, pro Glariano vestro quinquaginta florenos 
et pro persona vestra triplicatura munus a Regia Maiestate ob- 
5 tinuimus. Verum quura hoc tantum non contenti fuerimus, in 
praecipui amoris signum, quo vos semper prosecuti fuiraus, vltra 
illud ex nostris quinquaginta florenos vobis dono raittimus, vt in 
totura 200 florenorura raunere gaiidere possitis; neque ob id vobis 
persuasum esse volumus studium nostrum antehac vobis defuturum 
10 esse, quum nobis cordi sit, quibuscunque in rebus possimus, ita 
vobis gratificari velle, vt ofiicium nostrum expectatione vestrae 

Viennae die xxvii. Aprilis m.d.xxxiii. 

Bernardus miseratione diuina 
15 S. R. E. Cardinalis et Episcopus Tridentinus. 

Venerabili in Christo, egregio, nobis sincere dilecto Doraino 
Erasmo Rotherodamo Sacrae Theologiae Professori. Friburgi. 

2802, From Conrad Thuringus. 

Leipzig MS. Freiburg. 

EE. 198. <c. April> 1533. 

[An original letter, autograph throughout. We have not been able to 
identify the writer, who perhaps caine from Salz, near Neustadt, in Bavaria. 
The letter indicates that he had been in Italy with the Emperor. Charles v 
left Genoa on g April 1533. There is no nearer indication of the month-date : 
the reference to the Adagia, however, may have been suggested by the recent 
Froben edition of March 1533.] 

S. D. Commodura rae huc aduenisse arbitror, doctissime vir, 
quod mihi heri in sacra ede te semel vidisse contigerit, cuin propter 
multiiugam in orani disciplinarura genere periciara, tum quoque 
propter eximiam ac singularem tuam eloquenciam, in qua adeo 
5 dominaris feliciter ac superas oranaeis nostre etatis scriptores, vt 
non raodo cum recencioribus verura eciam cum classicis et veteri- 
bus illis authoribus optimo iure conferri possis et certare quodam- 
modo. Quid tue Cliiliades aliud pre se ferre videntur quam 
ingentem omnium arcium encyclopediam, opus sane exactum et 

2801. 2. postremis] No previous having been unable to do anything, 

letter of Erasmus to Cles is extant owing to the King's preoccupation 

later than Ep. 2651 (19 May 1532). with the Diet of Ratisbon. The 

In that letter, while telHng the present letter makes amends for the 

Bishop that he had nothing to ask delay. On 11 May Loeble, in his 

for himself from Ferdinand, Erasmus capacity of treasurer to Ferdinand, 

had commended to him Glareanus, sent an order to Strasbourg for the 

who was sendingacopy of his Diony- payment of the monies (Ep. 2808). 
sius to the King. On 5 June 1532, A letter of F. P. Vergerio, 6 June 

Cles, answering thatletter (Ep. 2655), 1533, printed in W. Friedensburg, 

was not able to say whether the book Nuntiaturberichte aus Deutschland , 

had reached the King, but promises p. 88, mentions Ferdinand's gift, and 

his good offices on behalf both of says that it is given to secure Eras- 

Glareanus and of Erasmus. A month mus' loyalty. 
later, he wrote again, apologizing for 


modis omnibus absolutissimum ? Quid, queso, alie lueubraciones lo 
tue arguunt quam meram et vberrimam latini eloquii copiam, 
tum legencium animos mira quadam dicendi suauitate et elegancia 
delectantem ? pectus omnium scienciarum refertissimum, quod 
Musarum et omnis policioris literature domicilium nominari possit ! 
Faxit deus summus optimus maximusque, vt quam longissime in- 15 
columis ac saluus apud Germaniam nostram viuere possis, dignus 
alioqui Matusalemitica et Nestorea etate. 

Quid multis te iara serioribus negociis occupatum remorer 
arabagibus ? Ego hesterna die decreueram te conuenire, sed hoc 
meum propositum partim Hispani partim vero nobiles aliquot 20 
anticiparunt, qui te diligentissime obseruauere. Nunc autem vt 
rem tibi paucissimis dicam, ego a Cesarea maiestate ex Italia 
rediens, summa pressus necessitate tum inopia, ad te veluti ad 
presentissimum et vnicum studiosorum Mecenatem ac asylura 
confugio, petens quod velis pauperculo mihi subuenire numulis 25 
aliquot, quo et longius proficisci et ambulare possim, quando iara 

pauperior Codro, vilis et Irus ego. 

Viue, vale felix, canura quoque Nestora vince. 

Datum Friburgi celeriter anno etc. xxxiii. 30 

Chunradus Thuringus Saltzensis tibi fauentissimus. 

Doctissimo ac facundissimo viro, domino Erasmo Roterodamo, 
Mecenati suo fauentissimo. 

2803. To JoHN Agricola. 

lo. Agricolae Scholia, 1534, ^"- A2. Freiburg. 

3 May 1533. 

[Printed at the beginniiig of John Agricola's Scholia copiosa in therapeuti- 
cam mcthodum, id est, absolutissimam Claudii Galeni Pergameni curandi artem, 
Augsburg, March 1534 (probably 1533). The year-date of the letter is con- 
firmed by the reference to Geo. Agricola's De mensuris et ponderibus (see Ep. 
2782. in), published by Froben, Basle, Aug. 1533. The Therapeutica methodus 
had been translated by Linacre (Paris, 1519). 

lo. Agricola Ammonius (Johann Peurle), fS March 1570, was born at Gun- 
zenhausen, and in 1506 entered the university of Ingolstadt. After travelling 
extensively for soine ten years, he returned to Ingolstadt as Professor of 
Greek in 1515. In 1531 he became Professor of Medicine. In addition to the 
Scholia he published Comment. noui in Galeni lib. 6 de locis affectis, Nurem- 
berg, 1537; Hippocratis Aphorismorum et Sententiarum lib. 7, Ingolstadt, 
^537; Medicinae Herbariae lib. 2, Basle, 1539 (dedicated to Ant. Fugger) ; 
Annotatiunculae on Nic. Alexander, Ingolstadt, 1541. In 1566 he contributed 
a Paranaesis to the Jesuit Epistolae Indicae, in which he explains the merits 
of the coUection. 

See Mederer, Annales Ingolstadiensis Academiae, i, pp. 93-4, 322-3.] 


Affectvs animi tui mihi gratissimus est, et vtilissimis tuis 

2802. 20. Hispani . . . nobiles] We 28. Irus] Cf. Ovid. Trist. 3. 7. 42 

have no clue as to who these visitors and Ep. 2798. 2n. 
were ; cf. Ep. 2785. 84-7. 29. Nestora] Cf. Juv. 12. 128. 

27. Codro] Cf., e.g., Juv. 3. 203. 


laboribus, humanissime Agricola, ex animo, vt par est, faueo : 
huiusmodi enim ingeniis semper vnice sum delectatus. Nec video 
quo speciosiore titulo memoriam industriae tuae posteritati valeas 
5 commendare. Hoc nanque nomine tua virtus multo erit cele- 
bratior, quod primus strenuam oporam nauaris in hac therapeutica 
Galeni methodo elaboranda. Galenum vero in omni medicina 
summum esse tot eruditorum hominum iudicia, qui ex hoc authore 
verae medicinae seminaria hauserunt, honorificentissimis testi- 

10 moniis comprobant. Hinc est quod sperem futurum, loannes 
ornatissime, vt per hos conatus accedat et census et dignitas tuae 
doctrinae tuisque laboribus debita. Sed vtinara quod tu cupis 
Theseum praestare queam. Hic nuncius properabat, et eodem 
tempore pluribus erat scribendum, vt mihi vix semihorae spacium 

15 superesset, sunt autem haec propemodum quae per immensa 
negocia licuit indicare. 

Duo versus Graeci quos Galenus lib. i. ca. 2. citat sunt in Oreste 
Euripidis, pagina ab initio fabulae quinta. An tertius sit Graece 
carmen nescio, certe hitinura carraen non constat : si est carmen, 

20 Galenus de suo adiecit. Orestis igitur somnium nihil aliud est, 
quam somnium inane : qualia sunt furientium. Sunt autem verba 
Electrae ad fratrem Oresten, per insaniam putantem se videre 
quae non videbat. Miror autem interpretem pro eiSeWt vertisse 
scire, cum magis quadraret videre aut cernere. 

25 De Tabiis quas describit Gal. li. 5. ca. 12. meminit Stephanus de 
vrbibus. Indicans populura Italiae, apud quem educatus fuit 
Remus. Nec dubito quin plura reperiantur apud Cosmographos. 
Sed nihil erat ocii. 

Cribris in se transfusis Gal. li. 3. ca. 2. nihil aliud declarat, quam 

30 pluriraarum rerum mixturam et confusionem. 

Libro item 6. cap. 3. Kpcojxv^ov?, opinor, appellat Galenus viros 
nullius iudicii, hoc est, naris minime emunctae. Oues enim semper 
mucorem habent in naribus. 

Porro de aliis quaestionibus iam non vacabat inquirere, nec erat 

35 ad manum quod quaeris. Alias igitur diligenter id praestabimus. 
Nunc non est quod pluribus tecura agara : haec enim scripsi plus 
quam obrutus negotiis. 8it igitur haec epistola salutationis vice, 
tum pro singulari tua humanitate, tum pro non vulgari tuo erga 
me candore. In nonnullis tibi satisfaciet vir egregie eruditus 

40 Georgius Agricola : cuius opus de raensuris et ponderibus quinque 
libris absolutum Basileae iam excuditur. In quo multa acute 
contra sententiam Gulielmi Budaei, Portii, et Andreae Alciati 
probat. Attingit et medicorum pondera ac mensuras. Si episto- 
lam meam vnquara receperis (audio enira complurium queriraonias 

13. Theseum] See Ep. 2794. iin. zantium, a grammarian of (probably) 

17. versus] Eur. Or. 258-g. The the sixth century a.d., whose 'EdviKo., 

third verse appears (in the Aldine sometimes styled /7ept TToXeojv, sur- 

Galen, 1525) as oveipov 'Opiarov Sirfyfj vives only in an epitome. The Epi- 

&eaaa\e. Erasmus' imperfectacquain- tonie liad been printed by Aldus in 

tance with Greek is oddly illustrated 1502 — hence, probably, Erasmus' 

byhisviewthatthepropertranslation acquaintance with it. 

of €i8eVai is, not scire, but videre. 40. opus] See Epp. 2529. 2on, 2782. 

25. Stephanus] Steplianus of By- m. 



de epistolis non solum resignatis aut effractis, verum etiam omnino 45 
intercoeptis) D. Mattheum Cretzerum, qui preciosum thesaurum 
in vase portat fictili, rogo vt meo nomine salutes diligenter. Amo 
vehementer praeclara in horaine dei dona. 

Bene vale apud Friburgura Brisgoiae, Postridie calen. Maii, 
Anno a Christo nato m.d.xxxiii. 5° 

Extemporanea manu. 

28042845 From John Vlatten. 

Leipzig MS. Hambach. 

EE. 183. 3 May 1533. 

[An original letter, autograph throughout. 

Influenced by the writings and opinion.s of Erasmus, John iii, duke of 
JuUers and Cleves, undertook a reform of Church government in his ducliy. 
In Jan. 1532 he promulgated a general ' Kirchenordnung ' ; and subse- 
quently instituted a Visitation to secure its proper execution — there were 
two visitors for Juhers, one of whom was Vlatten ; Ghogref? was visitor for 
Berg. From a letter addressed to Vlatten 15 Aug. <i532> by Conrad Heres- 
bach (Harf? MS. printed by O. R. Redhch, Zs. d. Bergischen Geschichtsvereins, 
xh, 1908, p. 180) we learn that a resolution was taken in this year to consult 
Erasmus. Heresbach writes : ' Deliberatum fuit de articuhs ad Erasmum 
mittendis, vt ille de rehgione pro harum ditionum ratione ahquid consuleret, 
stabatque sententia D. Ohchsleger <visitor for Cleves/ et me eo mittere. Sed 
prius visum fuit cancellario <Ghogreif;> vt de articuhs in consuhationem 
vocandis inter consiliarios dehberaretur. Te obsecro, da operam, vt si haec 
non succedat profectio, saltim mihi non denegetur venia. Si videretur signi- 
ficato, et quo voletis ad vos veniam. Bene vale . . . Raptim Buderi festo 
assumptionis.' From Ep. 2728. 78 it appears that Heresbach visited Erasmus 
at Freiburg in the autumn of 1532 (going on from Freiburg to Italy, Epp. 
2736. 13-4, 2753. 1-2). On 8 April 1533 the Duke issued an ' Erklarung zur 
Kirchenordnung '. This is the document mentioned in the present letter as 
carried by C. Harst to Freiburg. Harst made a Latin version of it. because 
of Erasmus' imperfect knowledge of German. This version is preserved in 
MS. at the end of the German text (see O. R. Redlich, JUlich-Bergische 
Kirchenpolitik , i, p. 259), where it is followed by a note written in a contem- 
porary hand : ' Hanc ordinationem illustrissirni nostri Principis ego Carolus 
Harst ex iussu D. Erasmi Roterodami, cum apud ilhim Friburgi Brisgoiae 
essem, verti in hnguam Latinam, vt Erasmus illam ordinationem intelhgeret, 
nam ipso in hngua Germanica non erat adeo perfectus, et deinde suum 
iuditium indicaret'. Erasmus' services were rewarded by an annual pension 
of 30 gokl pieeos — Harst bringing with him tho first instalment. The deed 
assigning this pension, with the Duke's privy seal, signed ' Johan Ghogref?' 
is preserved in tho University Library at Basle. On it Erasmus has written : 
' Pensio ducis luHacensis soluta est pro hoc anno. Anims autem incipit a 
festo loannis in lunio. Sunt floreni triginta.' On tlie back is a similar note 
of the payment of the pension in 1534. These were printed in Vischer's 
Erasmiana, pp. 33-4. From Ep. 229S it would seem that in March 1530 
attempts had been made to bring Erasmus to the Duke's court ; see also Epp. 
829. I2n, 1390 introd. For the reforms in Cloves see O. R. Redhch, Jiilich- 
Bergische Kirchenpolitik um Ausgange drs Mittelalters nnd in der Reformations- 
zeit, Bonn, 1907, who prints in full both the Kirchenordnung and the German 
version of the Krkldriaig.] 

S. D. Illustrissimus Tuliae princeps agnoscit ingenue tuura erga 
diciones suas in fidei et religionis cristianae negocio fidele, prudens 

2803. 46. Cretzerum] See Ep. 2402 novv Erasrnus has forgotten both his 
introd. It isamusing to note that by Christian and his surname. 


et salutare consilium reipublice suae iam plurimis in locis misere 
labefactate felicissime cessisse. Proinde non videt quibus modis 
5 mortali hac in vita immortali tuo beneficio pro meritis respondere 
queat. Attamen, ne prorsus ingratus existimetur, annuum triginta 
aureorum Renensium munus tibi, quamdiu vixeris (quod longeuum 
precamur), assignare voluit. Hoc quicquid est munificenciae aut 
beneficii, boni consulas oportet, nara ex optimi principis deuotis- 

10 simo erga te affectu et amore promanat. Carolus Harstus noster 
coram numerabit triginta iusti ponderis aureos, tradetque tibi 
principis mandatum, vt res pcrpetuo tuta siet. Ostendet quoque 
ordinacionis capita ; desiderabitque vt aliquando dilucide et suc- 
cincte tuam operam in precacionem dominicam, symbolum, et 

15 precepta domini concionatoribus nostris impertire non graueris, 
quando id non modo prineipi nostro gratissimum verum Deo 
optimo maximo acceptum et his regionibus necessarium et vtile 
fore videtur. 

Irrepserunt has in regiones proh dolor nonnulli execrandi sacri- 

20 legi et deprauatores verbi domini, qui maxima piarum mentium 
cum perturbacione ingens et sacrosanctum donum Christi, sacro- 
sancti corporis dominici, insectantur, in reprobum et absonum 
sensum perfide trahunt. Huic malo Deus aliquando pro immensa 
sua erga nos misericordia obuiabit. 

25 Quod serius hec scripserim, in causa est quod Quirino Haioni, 
vbi rediisset ex Anglia, vii fido familiari tuo, cui huiuscemodi cre- 
denda forent, transferenda committere statuerim. Sed quia is 
nimium tuis in negociis apud Anglos heret, curare volui vt hec res 
Harstio nostro committeretur. Is, quicquid reliqui est, coram 

30 enarrabit. Cancellarius noster, vir tui amantissimus, paucis ad 
te scribere voluit, vt testaretur animi sui erga te dexteritatem ; 
vbi ex legacione redierit, scribet copiosius. Optime et rare indolis 
princeps, Cuilhehnus tuus, tibi fausta et felicia precatur et te 
railesies salutat. Bene vale et me, vt facis, araa, et Vlatteno tuo vt 

35 cordato amico vtere. Sic exterapore, ex Harabach, ^^ raaii a° 33. 

loannes a Vlatten, scholaster etc. tuus. 

Consummatissirao Viro, D. Erasmo Roterodamo, Theologo, 
amico reuerenter obseruando. 

2805. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 48. Freiburg. 

Q. 78. 5 May 1533. 

[An original letter, autograph throughout.] 

S. Mea facilitate numquara es abusus. Sed tua bonitate quidam 
abuti conantur. 

2804. 15. precepta domini] Eras- see Ep. 2298. lon. 

mus, in his Tejily, h&s precepta deca- 33. Guilhelmus] SeeEp.2189 introd. 

logi. The ten commandments are 2805. i. quidamj The reference is 

dealt with in the last pages of the to Herwagen's importunity in con- 

Symbolum. nexion with the Cicero project. See 

30. Cancellarius] John GogrefT; Ep. 2765. iin. 


Illud risi, quod Heruagio de Oratore respondisti. Protinus enim 
venit in mentem Terentianum illud : Non istas quod sciam. Poteras 
simpliciter dicere : Nihil est missum vtcumque promissum est. 5 

Si Lusitanus tibi fuit molestus, doleo. Id ne esset, nolui hominem 
commendare. Quamquam videtur vir bonus nee illiberalis. 

De indomito illo audies prolixam fabulam, sed coram, quod 
vtinam breui tuo fiat commodo. Interim quod scripsi, maneat 
in sinu. Cum nullo ingenio minus cupiam conflictari, quam cum 10 
illo, in quo prorsus ovSh vyie^. 

Theologus quidam e grege Nauarrae profitetur f requenti auditorio 
Epistolas Pauli, subinde me perstringens, ex indoctis et rixosis 
collationibus Titellmanni Franciscani, cui pridem respondi breui 
libello, qui Antwerpiae excusus est. Eum si potes isthic nancisci, 15 
rogo vt ad me mittas. Nam ipse nullum inuenio. 

Bene vale. Friburgi. 5. die Maii. 1533. 

Erasraus Rot. 

Clariss. viro. D. Bonifacio Amerbachio LL. doctori. Basileae. 

2806. From Julius Pflug. 

Stuttgart MS. Cod. Hist. f. 889 (a). Zeitz. 

Liber de sarcienda Ecclesiae, p. 144 (jS). 5 May 1533. 

[This letter was printed by Erasmus at the end of his Liber de sarcienda 
Ecclesiae concordia^ Basle, Froben 1533 (the book was dedicated to Pflug, 
see Ep. 2852). It does not appear in any of the editions of Erasmus' letters, 
but it was reprinted with the Liber de sarcienda Ecclesiae by Ortwin Gratius 
in his Fasciculus Rerum expetendarum ac fugiendarum, Cologne, 1535. Tiie 
last pages (from Camillum, 1. 52 onwards) of the original letter survive in the 
Landesbibhothek at Stuttgart and were published by G. Bossert in the Archiv 
f. Eeformationsgeschichte, xvii (1920), 235. 

Pflug's letter is obviously an answer to a letter of Erasmus, not extant, in 
which Erasmus, after speaking of the general situation in rehgion, had gone 
on to speak of Juhus Camillus and Steuchus Eugubinus. Steuchus had 
dedicated to Pflug his In Psalmum xviii et cxxxviii interpretatio, 1533. Pflug 
does not mention this, but his deuinciebat 11. 45-6 perhaps suggests it.] 


Facit charitas, in quam infixus sum, ecclesiae, vt quamuis ipse 
illi praesidium afferre haud possim, de omni tamen statu eius 
cogitare non desinam. Ex quo certe ipso vberem capio fructum, 
siue in mentem venit mihi quod consoletur, siue quod terreat. 
In quorum ego cogitatione ita versor, vt altero animus meus re- 5 
creetur, altero vero muniatur contra casus impendentes. Malum 

2805. 4. Terentianum]^deZp/i.64i. 14. collationibus] See Ep. 1823 

6. Lusitanus] Probably Damian a introd. 

Goes. See Ep. 2826 introd. 15. libello] Responsio ad collationes 

8. indomito] Conceivably Carinus, cuiusdam Opus recens, Antwerp, P. 

cf. Ep. 2788. Sylvius, 1529. Boniface seems to 

12. Theologus] Plausibly identified have sent a copy at once, which 

byHerminjard, iii.p. 58, withStephen Erasmus forwardcd with his letter of 

Loret; see Ep. 2807 introd. 11 May; see Ep. 2807. 


enim quum aduenit diu ante prouisum leuius esse solet. Accedit 
eodem singulare quoddam officii vinculum. Nam quum publicum 
in ecclesia munus sustineam, etsi ad eam constituendam facultas 
10 mihi non suppetit, voluntate tamcn mihi eo est incumbendum. 
Ttaque quum aliam otticii tribuendi rationem inire nequeara, facile 
adducor, vt tuam tuique sirailium, qui et doctrina et autoritate 
florent maxime, fidem implorcra. Haec eo ad te scripsi vt ad 
causam, quae mihi cura oranibus bonis coramunis est, intelligas 
15 priuatura etiara officiura accedere, vt, si nimius fuerim in vrgendo, 
des veniam mihi, quura rae illo affectio haud iniusta rapuerit. 

De statu autem religionis est omnino vt scripsisti : id enim re 
ipsa experior. Nec mihi hoc tempore facile occurrit quod animum 
leuet aegritudine: cum praesertim scelerum eorum, ob quae plagas 
20 illas (et eas quidem iustas) deus nobis .'nfligit, nullura faciamus 
finem. Quod autera cogitas rudera sumere, istud tibi profecto per 
eura qui tribuit vt posses horainum generi praeclaram operam 
nauare nunquam licebit : et eo quidem minus, quod vt extrema 
cygnorum vox consueuit esse suauissima, ita sanctissimae esse 
25 solent voces extremae optirai cuiusque qui eas aedit vna prope 
cum spiritu extremo. Etsi igitur habes, quo repudies tvpographo- 
rura postulata, non tamen reperies quemadmodura ei qui iure 
quodam suo imperare poterit satis facias, nisi pareas. 

Sed quid ago ? Ita tecum quodaramodo loquor, quasi senectus 

30 tua non et operosa sit, et plane talis vt eara nobis diuturnam fore 

sperera. Quin animum ad ea, quae tu nobis praeclara parere non 

desinis, conferens, intelligo haud obscure iis, quae a te optimus 

quisque desiderat, non modo non orbari senectutem tuam, sed 

etiam augeri. Vigent enim in te omnia ea, quibus rei Christianae 

35 prodcsse possis et haud scio an magLs etiara quam in aetate florente. 

Quae quidem res spem ostendit fore vt in quam ecclesiam multa 

tua ofticia extant, de ea diu bene mereri possis. Atque haec qui- 

dem amantissimis literis tuis prouocatus scribenda putaui, non vt 

te ista aetate atque autoritate virura ipse horao iuuenis atque 

40 rudis monerem, sed vt in quera rae duceres sermonem sequerer. 

In quo ipso dum breuitatem vito, verbosior et ineptior nescio quo 

pacto fui quam deceret. 

Venio nunc ad luliura Camillum et Augustinum Eugubinum : 

quorum alterura cum Venetiis essera de facie noui tantum, cum 

45 altero vero congressus et locutus sura saepe, qui rae ea re deuin- 

ciebat sibi, quod mihi quotiescunque vellem faceret potestatem 

introeundi bibliothecam Antoninam. Amphitheatrura Camilli si 

eam nobis vtilitatem afiferre posset quam pollicetur, libenter me 

facerem vnum e spectatoribus in eo. Ac si apud te disceptantem 

50 causam dicit, Eloquentia iam vicit. Nam (si te bene noui) contra 

eam nunquam tu statues, cuius beneficio tantus es, vt viuas in 

oculis omnium fere gentium. Itaque nihil attinuit Camillum eam 

ad pedes tuos abiicere. Sed illi potius placandi fuerunt, qui 

negant cum eloquentia cognitionem rerum coniungi posse, quasi 

55 vero inquinate loqui sit sapere. 

43. Camillum] See Epp. 2632. 17711., 2682. 2i-2n. 


lam vero tuam ad Eugubinum epistolam iaradudum legi. In 
qua tu illum amanter sane et singulari cum grauitate mones. Qui 
vtinam obtemperasset tibi. Nam sie fere fit, vt quam quisque 
voluptatem maledicendo capit, eam male audiendo amittat. Qua 
in re euentus cum ipsa iustitiae aequabilitate bellissime congruit. 60 
Quo magis miror quid homini venerit in mentem cunctam nationem 
nostram tanta contumelia aflficere. Quod si te optima monentem 
audire noluisset, suam tamen ipsius rationem si adhibuisset in 
consilium, virus illud in nos tam turpiter non euomuisset. 

Sunt certe in singulis nationibus qui sub figura hominum im- 65 
manitatem gerunt belluarum. Sunt item qui cum ingenio, tum 
vero etiam virtute excellunt. Hoc qui negat, nae is aut rudis est 
in cognitione rerum humanarum aut plane impudens. Qui igitur 
vniuersae alicui nationi in opprobriis obiicit quae sunt certorum 
ciuium labes, qua id tandem fronte facit ? Cur non potius laudat 70 
ob certorum ciuium virtutes ? Id quod cum offitio boni viri multo 
est coniunctius. Nonne qui ita reprehendit, idem sentit se patriam 
quoque suam, cum in eodem vel simili sit crimine, premere et 
tacita quasi sententia sua damnare ? Sed quid si non tam vitia 
exprobrat quam virtutes in finitima vitia detorquet ? Vt cum 75 
animi altitudo hominum nostrorura atque virtus, quae in periculis 
contemnendis lucere solet, feritati tribuitur. Quod si quis Germa- 
norum, quibus ingenia Eugubinus adimit, vellet in hoc genere in- 
geniosus esse, nonne quae in illo vel praestantiss<ima> sunt, ea ad 
spetiem turpem facile orationis vi conuertere posset ? Nulla enim 80 
virtus est, cui non vitium aliquod sit finitimura. Quo facilius id 
quod honestam est atque bonum dicendo eo potest traduci vt 
malum esse videatur. 

Recte igitur tu, qui prudentiam Eugubini requiris, cum prae- 
sertim raulti sint nostrorum horainum qui si coraraoueant sese, 85 
sentiat ille Germanis neque ingenia neque facultatera orationis, 
neque maximarum rerum scientiara deesse. Quamquam res ipsa 
pro hominibus nostris loquitur, etiamsi nullum faciant verbum : 
quod multa iam extant signa, eaque illustria, non solum ingenii 
illorum, sed etiam eximiae doctrinae. Adde quod ipsum Eugubini 90 
institutum ei acerbitatem istam exprobrare videtur. Quid enim 
ab offitio hominis Christiani, sacerdotis et theologi, alienius esse 
potest, quam in eo quo se profitetur religionera defendere tantum 
acerbitatis effundere et, contra quam lex rautui amoris sancit, 
multos bonos viros de se nihil tale merentes tam insigni iniuria 95 
afficere ? Sed de his Eugubinus ipse viderit, ego quod ad me at- 
tinet, mallem illum isto maledicendi genere supersedisse. Faueo 
enim hominis honori. Quod si fecisset, maiorem proculdubio 
fructum industriae suae coepisset, nec eam ad quam se excitauit 
bene audiendi rationem ipse in dubium vocasset. loc 

De Guilhelmo Budaeo quae scripsisti, ea me singulari affecerunt 
voluptate. Ille enim ita se gerit, et ea nobis affert, vt raihi videatur 
natus esse ad lucem rectis studiis inferendara. Laetor igitur virura 

79. in illo a corr. ex iii vUo : inulto /3. 
56. cpistolam] Ep. 2465. 


illum in eo etiani nunc cursu esse quem iamdudum magna sua cum 

105 gloria tenet. Hic si tantura apud suos authoritate valet quantum 
excellens eius doctrina et virtus, quae vno omnium ore celebratur, 
postulat, et gaudendum est certe omnibus bonis et praeclare cum 
Galliis ipsis agitur. 

Haec fere ad epistolam tuam. lam vero ne te fugiat quo loci 

iio sint res nostrae, sic habeto, religionem aliquanto perturbatiorem 
esse, quam fuit antehac, et ortus est nuper nescio quis terrae filius 
qui conatur nouum malum inuehere. Negat enim necessaria e.sse 
ad Eucharistiam verba Christi, quibus ea consecretur ; quin nec 
spetiem panis aut vini necessariam esse, sed satis esse si motu 

115 interiori cordis Eucharistia capiatur. Ita cum hic ad spirit<u)alem 
manducationem referat omnia, id agit vt possit sacramentum 
ipsum funditus tollere. Sed deus tamen pro sua misericordia nos 
respexit, cuius diuino benefitio effectum est vt authore in vincula 
coniecto haec haeresis oppressa sit antea quam in vulgus pro- 

120 ferretur. 

Noui praeterea quod .scribara nihil sane est ; et arbitror satis 
multa esse haec, praesertim ad te virum nunquam satis vacuum. 
Sed raalui tamen multus esse quam non declarare me iis quae 
scripsisti valde delectari ; de quibus certe tecum quasi loquens 

125 quanta voluptate perfusus sim inde perspitias facile, quod finem 
dicendi aegre fecerim. Non igitur raihi visus es garrire (qua tu voce 
vteris) sed aptissirae grauissiraeque loqui, et tanto me veheraen- 
tius amare, quanto longiores fuerunt literae tuae. Quare tam rae 
tibi benefitio obstrictura esse sentio quam quem maxime. Cumque 

130 nihil raihi esse possit antiquius quara vt gratitudinera meam erga 
te quibuscunque possim rebus testificer, raagnum raihi benefitium 
dederis si ostenderis in qua re offitiiim raeum tibi prestari velis. 
Vale, Citii iii Non. Maii, Anno m.d.xxxiii. 

lulius Pflug. 

2807. To ? Stephen Loret. 

Copenhagen MS. G.K.S, 95 Fol., f. 182. Freiburg. 

II May 1533. 

[An autograph rough-draft, without a heading. 

The person addressed is clearly the ' theologus . . . e grege Nauarrae ' of 
Ep. 2805, whorn Herminjard (iii, p. 58) conjectures to be Stephen Loret. The 
conjecture is not in fact confirmed by anything in the letter. 

In the list of scholars in grammar, arts, and theology at the CoUege of 

2806. 123. me add j3. 128. a: hae literae /3. 129. esse om. ^. 

130. mihi nihil j3. 133. Litii p. 134. lulius Pflug om. /3. 

2806. III. nescio quis] Dr. Walther pubUshed byOttoMelanderin 1603-5. 
Kohler identifies him with Dionysius Erasmus would seem to have 

Melander, a Dominican of Ulm, who Pfiug's letter in mind when he says 

in 1525 was appointed evangehcal in the de ... Ecclesiaeconcordia-.^^N&m 

preacher at St. Bartholomew's church et nuper exortus est qui tam impiam 

at Frankfort. In 1535 he was obhged de hoc sacramento sententiam com- 

to leave Frankfortand became court- mentus est, vt totum sustulerit 

preacher to PhiHp of Hesse. Hewas sacramentum ', LB. v. 504B. Cf. 

the author of most of the Joco-seria Epp. 2825. 15-6, 2845. 23. 

2807] TO ?STEPHEN LORET 221 

Navarre printed by Launoi {Regii Nauarrae Gymnasii Historia, ibjj, p. 401) 
Stephen Loret appears as ' Regens Artistarum ', admitted 1510; he appears 
among the ' theologi ' in 1512 and as ' designatus in theologia magister' in 
1515 : in June 1515 he is mentioned among the ' socii ', ibid., p. 241. In a letter 
of Calvin, c. fin. Oct. 1533, he is spoken of as Grand-master of the CoHege; 
Herminjard, iii, p. 108. He took an active part in combating heresies, and 
in 1525 (Dehsle, p. 68) figures as one of the faction of Beda. In 1533 he was 
concerned in the attacks on G. Roussel and the Queen of Navarre (Hermin- 
jard, iii, pp. 58, 108 ; Dehsle, p. 89). It would appear from a letter of Sturm 
to Bucer that in Oct. 1533 he was put under arrest (Herminjard, iii, p. 94).] 

QvoD eximium illum ecclesiae doctorem Paulum celebri auditorio 
fideliter et accurate trium peritia linguarum instructus enarras 
maiorem in modum gaudeo. Tum quod alicubi dissentis a me 
non improbo. Tuo iure facis. Nam omnibus est anteponenda 
veritas, praesertim in sacris litteris, nec optarim quenquam adeo 5 
meae fauere gloriae vt in gratiam meam sit erga diuinam scriptu- 
ram iniurius. Ad haec quod istuc facis cum exaggeratione et 
stomacho, aequum est me zelo tuo ignoscere, quem arbitror ab 
omni fuco et maleuolentia esse alienum. Ceterum quod et ea 
quae reprehendis et stomachum maxima ex parte sumis ex col- 10 
lationibus Titelmanni Franciscani, crede mihi, non optimum 
sequeris autorem. 

Quum illa scriberet iuuenis, parum erat ad hoc negotium in- 
structus, non Latinam linguam satis callens et Grecis litteris 
leuiter tinctus. Atque vtinam ad eam prouinciam tantum attu- 15 
lisset eruditionis ac iudicii quantum attulit spirituum et confiden- 
tiae. Incredibile dictu sub illa cinericia veste et vmbra humilitatis 
quantum lateat arrogantiae. Itaque patres illi non sine causa 
imposuere frenum. 8ed si non grauatus es tantus doctor Titel- 
mannicas collationes legere, rogo ne graueris et illa legere quae ad 20 
eas respondimus, quanquam id a nobis factum est leuissimo, vt 
dicitur, brachio : suppresso etiam illius nomine, ne iuuenis ardentior 
quam par est magis etiam iritaretur. 

Sepe testatus sum me versionem noui testamenti contra anirai 
mei sententiam suscepisse. Sed huc perpulerunt reclamantem 25 
qui magis consultum voluerunt typographi commodis quam meo 
nomini. Quin et illud nusquam non clamo meam versionem non 
hoc animo proditam vt veterem extrudat aut vt publice legatur, 
sed ex collatione vetus melius intelligeretur, simulque perspicuum 
esset quantum Grecorum orthodoxorum lectio distet a Latinorum. 30 
Id quod propemodum necessarium erat ob Grecorum commentarios 
qui frequenter non respondent ad Latinam editionem. Proinde 
falluntur imaginatione qui credunt me labefactare veterem ac tot 
seculis receptam versionem. Etiamsi pontifex hoc vellet, ipse 
obstarem pro viribus. Falluntur et ii qui non distinguunt inter 35 
veteris interpretis translationem et scribarum aut aliorum depra- 
uationem, inter fontcm scripturarum et lacunas hominum imperitia 
aut incuria vitiatas. Errant et illi qui meam versionem legunt 
absque annotationibus. In translatione non licet nisi vnicam 
sententiam exprimere, in annotationibus licet referre diuersas, e 40 

24. testatusj See Ep. 2758. i2n. 


quibus liberum est lectori quem velit sequi. Illic eam propono 
quae mihi \ idetur maxime congruere sensui apostolico. 

lam vt male merentur de scripturis qui lectionem germanam 
immutant, ita non bene merentur qui eam ad sensum alienum 

45 detorquent. At vtrumque factum a veteribus aliquot locis docui- 
mus, siue ad vitandum imperitae multitudinis scandalum (nam 
olim scriptura vulgo communis erat) siue aduersus hereticos. 
Proinde mihi vide[n]tur benc mereri de sacris litteris qui in eis 
synceram lectionem rcstituit, aut qui commonstrato sensu violento 

50 verum ac germanura indicat. Quod si fas non est aliquem scri- 
pturae locum.secius interpretari quara veteres interpretati sunt, 
praesertim quum pugnant aduersus haereticos, primum ipsi veteres 
non semper inter se consentiunt, deinde constat sensus aliquot, 
eosque non paucos, plane reiectos a Theologis scholasticis quos 

55 Ambrosius, Hieronymus et Augustinus vt pios et credendos pro- 

Horum nonnullos quoniam suis indicauimus locis non est necesse 
eos hic repetere. Certe vnus ille mea sententia est inexcu-sabilis, 
quod Augustinus cum aliis verba loannis ' Nisi manducaueritis 

60 carnem filii hominis, etc' sic interpretatur vt dicat infantibus 
nihil prodesse baptisma nisi accipiant corpus et sanguinem domini, 
nec ante Christianos solere exosculari infantum manus, c^uasi non 
agnoscerent illos pro membris ecclesiae nisi post alterius sacramenti 

65 Supercst igitur scandalum cui fateor nonnihil esse tribuendum, 
sed non in tantum vt omnino sileatur veritas. Non ignorabat 
Hieronymus nouam veteris testamenti versionem excitaturam 
tumultus, nec ea res virum sanctissimum ab instituto deterruit. 
Nunc vero, quoniam hec semoto populo inter doctos aguntur, non 

70 est perinde multum periculi. Et' si quod scandalum nascitur, illis 

potius imputandum qui quum rem non expenderint, apud populum 

imperitum quiritantur ' En exortus est qui corrigat Magnifacit ', ' En 

qui corrigit Euangelium loannis, legens In principio erat sermo '. 

Hec scripsi, vir egregie, non vt aliquo pacto sanctissimis tuis 

75 obstrepam laboribus, sed vt adiuuem potius. Adiuuat enim 
quadantenus et qui monet, iuxta Plauti sententiam. Porro quo 
moderatius istam obieris prouinciam, hoc et plus fructus tulerint 
auditores, et tu plus gratiae paraueris tibi tum apud deum tum 
apud homines. Spectasti quorundam tumultus non sobrios, quam- 

80 que nihil inde fructus prouenerit vides. 

Mitto libellum quem vnicum habebam, quod eum suspicor abs 
te visum non esse. Erit tuae humanitatis hanc meam solicitudinem 
boni consulere ab animo syncero proficiscentem. Bene vale. 
Datum Friburgi xi. die. Maii 1533. 

57. locos MS. 

59. loannis] 6. 53. 81. libellum] Responsio ad colla- 

72. Magnifacit] Seo Erasmus' note tiones cuiusdam Opus recens, see Ep. 

to Luke 1. 46. 2805. i^n. 
77. Plauti] Curc. 460. 

28o8] 223 

2808. From John Loeble. 

Leipzig MS. Augsburg. 

EE. 184. II May 1533. 

[An original letter, -written and addressed by a secretary, signed by Loeble. 
For the payments referred to see Ep. 2801. 2n.] 

Salvtem et quidquid studii et offitii praestare possum, doctis- 
sime atque integerrirae domine. Serenissimus Romanorum rex 
Ferdinandus etc, dominus meus gratiosissimus pridie mihi com- 
misit, datis etiam huius -rei causa ad me literis suis, vt dominationi 
tuae centum et quinquaginta aureos Rhenenses suo nomine dono 5 
mitterem, D. vero Henrico Glareano quinquaginta, cui summae 
reuerendissimus dominus meus cardinalis Tridentinus adiecit suo 
nomine tibi aureos quinquaginta adnumerandos ; quam pecuniam 
recepturi estis Argentorati a loanne Ebel et Hieronimo Hirschkoren, 
sociis negotiatoribus quondam Friderici Brechters, quibus prae- 10 
sentibus scribo et committo, vt ad quamcunque vestram peticionem 
hos ducentos et quinquaginta aureos tibi adnumerare debeant, 
quod et facturos sine vlla mora persuasum habeo. 

Caeterum, vir doctissime, narrauit mihi D. loannes Choler prae- 
positus Curiensis, qualiter D. T. nuper illi scripserit iterum te a meis 15 
procuratoribus isthic interpellari de soluenda domus meae pensione, 
quibus equidem toties interminatus sum ne quid a te exigerent, 
verum solum intelligerent quanta pecunia tecum esset conuentum 
aedesque locatae, quandoquidem serenissimus Rex illam pecuniam, 
quam mihi debes, non vult a te vt accipiam sed vt sibi ascriberem, 20 
namque suam regiam maiestatem mihi esse daturam. Tuli igitur 
(vt debui) egerrime te a meis (quod minime decuit) molestari, quum 
non solum hac te cura liberum et immunem esse velim, verum 
etiam hoc postulo, vt si quis te in posterum amplius interpellauerit, 
huic meae epistolae fidem praetendas te mihi prorsus nihil debere ; 25 
tantum sane abest, vt a te aliquid petam aut vlla ratione extor- 
quere velim, magis velim fortunas meas omnes tibi dicatas esse, vbi- 
cunque tibi vsui esse possint. Denique sic tibi persuadeas velim, 
mihi nihil quicquam magis in votis esse quam de te optime raereri 
coramodisque tuis, quocunquc studio possum, inseruire. Vale. 30 

Data Augustae Vindelicorum 5 Id. Mai Anno Salutis 1533. 

Tuus ex animo bonus amicus 
loannes Loble p. m. p. s. 

Clarissimo atque doctissimo S. Theologiae Doctori, D. Erasmo 
Roterodamo, Araico suo colendo. Fribvrgi. 35 

2809. To JoHN George Paungartner. 

De Praeparatione p. 143. Frciburg. 

N. p. 1084: Lond. xxvii. 18: LB. 1249. 12 May 1533. 

[The date is confirmed by the reference to the dedication of the Aliquot 
Homiliae Chrysostomi to John Paungartner (Ep. 2774).] 


Si librum quem patri dicaui videre cupis, fac ex ipso petas. 
Nam hic nullus occurrit, qui dignetur sarcinulam suscipere. De 


pensando officio non est quod sis solicitus, optirae adolescens. 
Inter Gratiarum foedere copulatos mutuae sunt officiorum vices, 
5 mercedis nulla est ratio. Et taraen patris tui benignitas vltro 
non vulgari munere pensauit hoc officiolum meum, quum ego 
sedulo cauissem, ne quam avTihcjpov significationem darem. Misit 
poculum inauratum, munus aptum homini Batauo, sed nunc 
minime Batauice bibulo. Iste tuus in me pietatis affectus mihi 

10 gratissimus est, Georgi charissime, quera par est rae mutuum erga 
te gerere. Quod si quid ex me tibi gratum accidit, quod sane aut 
nihil esse reor, aut quara rainimi moraenti, non alia ratione melius 
retuleris gratiam, quam si quotidie des operara vt teipso melior, 
hoc est optirai parentis sirailior, euadas. Quo quidera in stadio 

15 tuapte sponte gnauiter currentem non est quod meo hortatu ex- 
timulem. Non te poenitet, vt scribis, voti tui, nec me poenitet 
consilii mei. Idcirco etiam atque etiam adraoneo, vt ex optimis 
autoribus eligas optima. In hoc albo non est Erasmus, qui tibi 
fortasse videtur quam est forraosior, nimirum amoris lenocinio, 

20 cui To. yLj] KaXa KaXa Trecf^avTac vt ait ille Siculus. 
Bene vale. Friburgi xii die Maii M.D.xxxiii. 

2'9128102854 TO VlGLIUS ZUICHEMUS. 

Rotterdam MS. <Freiburg."> 

LB. App. 372. 14 May 1533. 

[An original letter, autograph throughout, collated by P. S. Allen in 190Q 
when in the Alfred Morrison collection in London : after passing through 
other private hands it is, since 1936, in the PubUc Library, Rotterdam. 

The letter is endorsed by Vighus Zuichemus ' Redditae xxvi lunii. 1533 '.] 

Erras, si te credis scire raillesimam partem molestiarum, quae 
mihi praeter senectutis ac valetudinis incommoda, sunt deuoran- 
dae : aAAa Tjj dvdyKrj oi5Se deol fxdxovTaL. 

Tov dXoyov Moecenas scripsit epistolam humanissimam, misitque 
5 craterem, quem nondum accepi, quum ante annum sit datus. In 
meis postremis ad illura litteris nonnihil questus de petulantia 
linguae hominis, sed moderatissirae, secus quara ille raeretur. 

Quis sit ille Archiepiscopus non queo diuinare, quod nomen 
suppresseris, nisi forte sit Guilhelmus Knicht, quod sane optarim. 
10 Rursus emendaui Quirinura Hagium famulum raeum in Angliam : 
nara proxiraa legatione rediit vacuus ; nec aliud nunc expecto. 

Doleo res Anglorum spectare ad graues turaultus. Nec apud 
Batauos raulto sunt tranquilliores. Pontifex iubet vt Rex Angliae 
2809. 15. A': grauiter L. 

2809. 8. poculum] See Major, p. 57. 9. Knicht] Wilham Knight, 1476- 
32n. 1547, fellow of New College 1493. 

20. Siculus] Theocritus 6. ig. Erasmus may have met him in 

2810. 3. dXXa . . . ^dxovTai] See Oxford. In 1532 he was sent as 
Simon. 8. 20, ^da^f. 1241 ; cf. Ep.2860. ambassador by Henry viii to the 
26n. Low Countries, Brewer, v. 804, 1056. 

4. Tov dAdyou] Logus : his Moecenas In 1541 he became bp. of Bath and 

was S. Turzo and the letter here Wells. See DNB. 

spoken of is Ep. 2699. 10. Quirinum] See Ep. 2704. 

6. postremis] Ep. 2608. 43-7. 


maneat cum Regina in maritali contubernio, donec Romae pro- 
nunciatum fuerit de causa. Quis autera non intelligit eam litem 15 
nunquam finiendam viuis coniugibus ? lam octo sunt anni quod 
agitur hoc negotiura, et Rex non sine causa habet grauatam con- 
scientiam, quum ducenti doctores Scripturis et argumentis proba- 
rint matrimoniura illud nec humano nec diuino iure potuisse coire. 
Quod si Pontifex pronunciarit non esse matrimonium, primum 20 
offendet Cesarem, deinde damnabit Sedem Roraanara, quae dis- 
pensauit contra phas. Tales causae, quae multum adferunt num- 
morum Roraara, quaequo Principes S. D. N. reddunt obnoxios, non 
solent finiri. Et fortassis aliud quiddara est, quod vrit Regis 
aniraura, quod eflferri non vult. 25 

Nunc ab Anglia raigro in Phrysiam. Cura Carainga tueri araici- 
ciara difficillimura est. Nihil illo vafrius, verbulo simpliciter dicto 
grauiter offenditur. Extorsit a rae aliquot epistolas, quarum nunc 
rae pudet. Nulla laus illius animo satis est: nec dubito quin mihi 
grauiter succenseat. Indigne tulit, quod cum ad alios scripsissera, 30 
ipsum nulla e.ssera dignatus epistola ; ac plane bellum erat, nisi 
in epistola ad Hoxuirum honorificara ipsius fecissera raentionem. 
Ea mentio sublata est in Epistolis editis, et in illius locura subditus 
est Viglius. O coelum, o terra. 

De altero, quo sit anirao, non raagnopere laboro. Quum redisset 35 
ex Italia, et aml)iret locum in aula, et huius tituli commendatione 
dotatam vxorera, accuratis epistolis flagitauit a me accuratas 
comraendationes ad aulae proceres : irapetrauit et egit gratias. 
Miserum est a talibus ingeniis pendere. Suspicor tamen Camingara 
non multura conferre ad tuendam amiciciam. 40 

De pensione Cesaris admonui Questoris filium, et vt tu quoque 
admoneas rogo, ne cui scribat verbum de pensione. Video prorsus 
illum non intelligere naturam huius ncgotii : nec pater illius quic- 
quam hac in re potest : tantum abest vt Pratus aut Laurinus 
aliquid possit. Nolira igitur per illum traduci frustra negotiura. 45 
Mihi taraen affectus illius non est ingratus ; officio nolim vti hac 
duntaxat in re : etiamsi repetat patriam, nolim illum quicquam 

Brassicanus aut concepit certas iras, aut pudore obrutus est. 
lactarat non deesse quod colligeretur post Erasmum, quura tri- 50 
ginta fere Prouerbia sumpserit ex meis. Desiit ad me scribere, 
quod facile fero. Nihil enim illius epistolis stomachantius, et 
conuiciis admiscebat tam blanda vt aliquoties desiderarira in eo 
sobriara raentem. 

25 LB : quo MS. 

28. epistolas] Tho only letter sur- 44. Pratus] Louis of Flanders ; see 

viving is Kp. 2073, published in H Ep. 1191 introd. 

and not ropuy)hshod in Erasnius' Ufe- Laurinus] His father had been 

time. Ep. 2261, to Hermann Phry- Chamberlain and Treasurer to the 

sius. in which Cammynga is men- Arcliduke Phihp ; see Ep. 201. 2n. 
tioned with eomj)hment, was also 40. Brassicaims] His Proiierbiorum 

suppressed. Sec Epp. 2073, 2261 in- Synimicta was published at Vieima, 

trodd. March 1529; seo Epp. 1146 introd., 

32. epistohi] Ep. 25S6. 2305. No letters from Brassicanus 

35. alteroJHaioHerinannI'hrysius. to Erasmus aro known. 


55 Aleander libenter est Venetiae, quesitus est titulus, quo illic 
agat honestius. 

Vidae nihil vidi. Ricii libros cupide legam, si prodierint. 
Canonicus Praefationes ad me miserat manu descriptas. Miseram 
Hieronymo vt libellum adderet Chrysostomo, an fecerit nondum 

60 scio. 

In describenda Vita Cypriani ac Sermonibus Ambrosii, nolira, 
mi Vigli, te sumere operam. Res tanti non est ; si potes nancisci 
qui mercede describat, curabo vt Hieronyraus resoluat. 

Architectus ille Amphitheatri, vereor ne non reperiat tam 

65 obuiam Regis libcralitatera quam credit. In causa esse scribunt 
cuiusdam trapezitae perfidiam, qui raensa rupta (vt aiunt) fugit, 
a pontifice, vt opinor, veniara irapetraturus. Professoribus Lin- 
guarura iam toto biennio nerao nuraerauit assem ; omnes itaque 
a Professione destiterunt, excepto vno Tussano. 

70 De Berabo quae scribis omnia mihi fuere vehementer iucunda. 
Te tali viro charum esse suraraopere gaudeo. Legi nuper aliquot 
adolescentiae illius Progyranasmata, perplacuerunt omnia, sed 
praecipue Aetna : de qua raihi persuasum erat iam nihil habere 

75 Graecas institutiones per te melioribus auspiciis euulgari, sura- 
mopere gaudeo. Scio rera Norenbergae fuisse praecipitatam, 
Aleandrum nulla occasione velira abs te offendi, quod me scio 
frustra monere, videlicet memorera. Habes ferme ad omnes 
epistolae tuae partes. 

80 Scaliger Lutetiae edidit aliquot selecta e tribus railibus Epi- 
grararaata. Praefatur in his nihil dentis, quod ingenium ipsius 
semper abhorruerit ab omni raordacitate. Expectat responsionem 
meam, et iam parauit aliam inuectiuam. At ego librum illius 
nondum perlegi : degustaui tantum. Sepulueda rediit in suam 

85 Hispaniara in comitatu Inachi, Cardinalis et Episcopi Burgensis, 
cuius fideli opera nactus sum notationes Stunicae in Hieronymura, 
et in Annotationes meas in Nouum Testamentura, quas moriens 
reliquit, non edendas, sed ad me transmittendas. Quod tamen 
per Sepuluedam nunquam fuisset factum, ni Inachus id diligenter 

90 curasset. Mire placet sibi de suo libello, quum nihil sit stolidius. 
Nihil legit meorum, tantum quae in fabulis audiuit, exaggerat. 
In litteris tamen ad me suis, fatetur quedam odiosius dicta, non 
ex suo stomacho, sed in gratiam Pio fauentium. An non bella 
purgatio ? Sed quid faceret homo modestus ? Ni fecisset, renun- 

95 ciabant illi amiciciara. Risi satis, quum me non iam Luciano, sed 
blasphemo Auerroi multis partibus anteponit. Hic erat locus 
exproraendae SeLVorr^ro? T-fjg Arifj.oadevtKr]s. 

Quum Pius deceptus scheda cuiuspiam conducti, qui notarat, 

Erasmus ridet anathemata, toto capite defendit excommunica- 

100 tiones pontificis, quum ego loquar de cereis imaginibus, Italorum 

59. Hieronymo] Jerome Froben. Collegede Francecf. Ep. 2456 introd. 

61. Vita Cypriani] See Ep. 2716. 86. notationes Stunicae] See Ep. 

iS^"^- 2705 from Inigo de Mendoza ; Ep. 

67. Professoribus]Fortheappoint- 2701. gn. 

ment of the first professors at the 92. litteris] Epp. 2637, 2729. 


more, in templo repositis ; desiderat in me ciuilitatem. Debebas, 
inquit, eam culpam in amanuensem reiicere. Atqui id non potuit, 
quum toto capite aberret a scopo Pius. 

Valde laborat vt doceat, Pium a nullo adiutum, quum ex iis, 
quos ad hoc negotium conduxerat, quidam ad me scripserint, j 
quidam hic apud me confessi sint. 

Reperta est ab istis egregia via laudandi seipsos. Praefatio 
titulum habet Aldi, quasi nos nesciamus, quid potuerit Aldus, 
quem mihi dant praeceptorem in grecis litteris. 

Demiror quis sit ille Alexander ab Alexandro. Nouit omnes ^^^ 
celebres Italiae viros, Philelphum, Pomponium Letum,Hermolaum, 
et quos non ? Omnibus vsus est familiariter, tamen nemo nouit 
illum. Laurentium Valam odit, subinde grammaticum appellans. 

Exortus est Lutetiae quidam theologus Gerardus Ruffus, qui 
in regia frequentissimo auditorio, magna libertate praedicat Euan- ^ 
gelium, sed haut quaquam e stomacho Theologorum. Res ad 
tumultum spectare videtur. Optarim reges ita moderari sua 
consilia, ne quid detrimenti capiat respublica. Caesar est prae- 
potens, nec minus callidis instructus consiliis quam opibus et 


Sunt apud me Comites a Rennenburgo, quorum Gaspar, ni fallor, 
ad te scribit. 

Vt finiam, quando tu ambis fortunam, si quid iudicabis esse in 
quo tibi possim esse commodo, scito paratum esse quicquid a me 
praestari poterit. Vale. 

14 die Maii. 1533. ' " 

Erasmus Rot. mea manu. 

Clariss. viro. D. Viglio Zuichemo Phrysio. LL. ordinario profes- 
sori. Patauii. 

iio. Alexander ab Alexandro] Br., vol. i, 1907. Erasmus found 

(i46i?-i523) Protonotary to tlie them pleasaiit coinpanions, but was 

kingdom of Naples and abbot of obliged to part from them on ac- 

Carbona. He wrote Dies Geniales, count of ill healtli (Ep. 2S18. 6-8). 

Romc, 1522. in which some of the From Ep. 2919 it would appear that 

great persons whom he knew figure. on leaving him they took up their 

It was several times reprinted ; in residence in the house ' Zum Wall- 

1586 AndrcasTiraquellasbroughtout fisch ', previously inhabited by Eras- 

a new cdition with a commentary at mus. VigUus, when he answered 

Lyons ; this was reprinted at Leiden Erasmus' letter on 2 Aug. 1533, 

in 1673 with notes by other scholars. answered at the same time the letter 

He wrote also Dissertationes 4 de of Caspar to which Erasmus liere 

rebiis admirandis quae in Italia nuper refers (Brussels MS. II. 1040'. 66. 49) : 

contigere, ? Rome, 1525. It is not this MS. also records (24. 18) that 

clear why Erasmus should at this VigHus has written to the ' ilkistrious 

moment be intercsting lumself in Count of Reimenberg' in Nov. 1531- 

him. The sligyiting tone inwhich he From a comparison of Ep. 2919 and 

spcaks of liim is perhaps duo to Ep. 2923 it wouki seem that the two 

Ak'xander's disparagement of VaHa. counts lcft Frciburg in April 1534. 

114. Ruffusj 8eo Ep. 1407. 92n. In 1536C. Heresbachmentionshaving 

121. RennenburgoJ Caspar and reccnved somo time back news of 

Hermann ' fratres et baroncs ab Erasmus from the 'ypaft/iaroc^dpos ' of 

Rlicimenberg ck-rici dioc. Leodien- the counts of Reimenberg ; see C. 

sis ' matricukxtcd at Freiburg on Heresbach, Historia factionis . . . 

6 June 1533; see H. ^bwcr. Dic iV/onas<erjensi's, ed. K. W.Bouterwyk, 

Matrikcl der Universitdt Freiburg i. 1866. 


2811, From James Grofficius. 

Leipzig MS. Cracow. 

EE. 185. 15 May 1533. 

[An original letter, autograph throughout. The year-date is confirmed by 
the reference to Grofficius' visit to Erasmus with Erasmus abbot of Clara 
Tumba, Feb. 1532; see Ep. 2600. 3. We know nothing of Grofficius, except 
from this letter, in which he states that he is ' custos ' of St. Giles' at Cracow. 
Miaskowski printed the letter in the Paderborn Jb. f. Philosophie, xv, 1901, 
p. 328.] 

CvM non ignorem, Erasme, vir praestanti.ssirae atque doctissime, 
quam plurimos esse nedum nationis Germanicae aut Italae, sed 
totius orbis christiani, qui tuarum honestissimarum et orbi vtilium 
occupationum nulla ratione habita suis te literis interpellare soliti 
5 sunt, et nonnunquam fortasse pene de nihilo, quo vel sic suum in 
te animum, tui araantem, testatura tibi faciant ; tua vero, quod 
scimus, ea est humanitas quod nemo est, sortis ctiam infiraae, ex 
his qui te audent lacessere literis, quera tua inuicera responsione, 
inter talium licet et tantarum occupationura agraina, non digneris. 

10 Vnde fit vt animatus et ipse, cum videam ad te scribere dominura 
abbatem hic nostrum Mogilnensera siue Clarae Turabae, cui pere- 
grinanti anno proxime superiore fueram comes et ipse, et qui vna 
cum illo fuerara adraissus ad te visendum coram coramque salu- 
tandum, quique abiens non mihi potui moderari quin dexteram 

15 tuam omnium osculis omniumque veneratione dignam obortis, si 
qua apud te mihi fides est, lachrymis deoscularer. 

Id quod raeraorandura esse censui, vt, quis ille sit lacobus 
Grofficius, qui te incognitus audet barbarus barbaris suis literis 
interpellare, non ignores etc. Dixisti tu quidera raanum tunc 

20 optatissimam tuam cupide mihi tenenti eique dulcia oscula figenti : 
Num episcopus ego sura ? Ego autera aliquanto vtique cupidius 
magisque pie tuam istiusmodi dexteram sura deosculatus quara 
omnium, quos habet noster hic orbis pontificum et quara sacros 
summi pontificis Clementis, a quo tunc per ista licet Burgundiae 

25 et Galliarum deuia redibamus, pedes beatos. Atque vtinam 
licuisset non modo dexterara istara, quae tot scripsit et talia, sed 
et caput, quod dictauit, et pectus, quod cogitauit quae orbem 
totura christianum simulque et Poloniara, quae nobis patria est, 
inundarunt cum suraraa laude tua et perpetui nominis tui apud 

30 oranes etiam f uturos, ' natorum ' videlicet natos ' et qui nascentur 
ab illis ', gloria, deosculari etc. 

Id, inquam, volui dictum, vt me tibi vel isto prodara in- 
dicio, dati videlicet dexterae tuae osculi, tibique agam gratias, 
quod non fueris grauatus, curis quae te habebant sepositis, tuara 

35 nobis presentiara videndam exhibere, quodque suauissimi oris tui 
alloquio dominum Erasmum abbatem, imrao et rae quoque, dignatus 
fueris. Quae vna res tot nobis terras non sine raulta incommoditate 
atque impensa peragrantibus oraniura est laborura et suraptuum 
visa merces suflficiens : tu videlicet ipse visus nobis coram. Quem 

40 vidisse raagnopere gloriamur, et gloriabimur etiara apud nepotes. 

30. natorum] Verg. Aen. 3. 98. 


quam nobis diu vita suppetet. Et faciant superi vt te, quem ob 
tantam locorum intercapedinem non datur videre et alloqui, 
saltem viuere quam diutissime et semper incolumem audiamus. 
Id quod vt prestet ille, a quo omne datum optimum et donum 
perfectum, votis et ipse ego precibusque adiuuabo. Sum enim, 45 
domino Deo gratiae, vnus de sacrificulis ad exiguum hic exiguique 
nominis sacellum diuo Egidio dicatum, vbi est mihi sacerdocium 
quam custodiam dicunt, degens inglorius, procul vtique, si mei 
non me fallit amor, ab omni cupiditate omnique ambitione, hic 
rei diuinae, vt sacris decet iniciatum, operando et custodem agendo 5° 
etc. Eo, inquam, animatus sum ecce ausus ad te scribere etc. 

Tu si tuo me responso aliquando et tuae ipsius manus quan- 
tumuis minimo epistolio dignatus fueris, erit illud quam gratissi- 
mum et maximi muneris maximique beneficii loco. Sin minus, 
tuis illud tribuens occupationibus, Deum nihilominus et superos, 55 
vt te quam diutissime praestent superstitem atque incolumem, 
assidua prece oppugnabo etc. Vale viueque diu, vir vita et 
immortalitate dignissime. 

Cracouiae, xv. Maii m.d.xxxiii. 

lacobus Grofficius, 60 

custos sancti Egidii Crac<ouiensis>. 

Praestantissimo viro et vndiquaque doctissimo, Domino Erasmo 

2812. To Mary of Hungary. 

Esterhazy MS. 347. Freiburg. 

OE. 369. I June 1533. 

[A letter written, together with Ep. 2813, to recommend Peter Montfoert, 
who had brought to Erasmus at Freiburg the honorarium from the 6 States 
of HoUand; see Ep. 23S9 introd., cf. Ep. 2818. 15-25.] 


Pro singulari tuae maiestatis erga me fauore, Regina serenissima, 
quoniam vt plurimum debeo, ita debeo perlubenter, cupio plus 
eciam debere. Mihi enim impendi puto quicquid iis impenditur 
qui principis mei ditioni vel egregiam aliquam vtilitatem vel 
ornamentum allaturi videantur. Tametsi in praesencia nihil noui 5 
beneficii peto, nec arbitror praecibus esse opus. Tantum animi 
mei gaudium testari volui in ornando PeLro a Montfort beneuolura 
Caesaris animum cum tuo consentire, qui quoniam a iudicio pro- 
ficiscitur, non dubito quin sit perpetuus futurus. 

luuenis est claro apud suos loco natus, raris vtriusque hominis 10 
dotibus praeditus, cui diuina benignitas in egregio corporis domi- 
cilio animum indidit longe praestantiorem. Nam ingenii raira 
dexteritas, eruditio, candor et synceritas aliaeqtie virtutes mihi 
pridem comphirium dierum domestica consuetudine perspectae 
sunt, et quo quisque ilhim propius inspexit ac nouit penitius, hoc 15 
amat et miratur impensius. Inter multas autera vere regales 

2812. 10. vtriusque hominis] Cf. Ep. 2441. iiyn. 


cogitationes illam praecipuam Deus inspirauit animo Caesaris, 
quod accurata prouidentia seligit quibus committat reipubl. munia. 
Neque enim alia res aeque pertinet ad ciuitatum ac regnorum 

20 tranquillitatem dignitatemque vel tuendam vcl augendam. Hoc 
in genere laudis quoniam optimo maximoque Caesari plane gcrmana 
es, non dubito {[uin pari constantia, pariquc cum fratre studio 
sis egregium iuuenem complcxura, daturaque oy)eram vt benigniter 
delato munerc feliciter ac celeriter potiatur. Intelligo enim 

25 Caesaream maiestatem vna cum tua clementia ])roucxisse hunc 
iuuenem ad commendaturam quandam S. loannis apud Traiectum 
inferius. Quod benelicium mihi videtur rectissime collatum, 
quippe nec in immeritum nec in immemorem. 

Quemadmodimi enim hactenus Cesareae maiestati in germanicis 

30 praecipue negociis non ingrata praestitit obsequia, ita in posterum 
accedcnte et authoritate et rcrum vsu maiora praestare poterit. 
lam tricnnium non sine laude versatus est in aula R. D. (Jardinalis 
Moguntini, atquc interim cum vtriusque status hominibus con- 
ilictatus, in primis statim annis senilis cuiusdam prudenciae ac 

35 dexteritatis in rebus Germaniae egregium specimen dedit ; sicut 
serenissimus Imperator in eodem expertus cst, eamque ob caussam 
censuit illum hoc munere commendaturae decorandum, quo magis 
valeat reipub. negociis conducere. Quod si quis casus forte obsti- 
terit, qiio minus in commendatura voto potiatur suo ({juod tamen 

40 haut arbitror futurum, quum habeat et Caesaris et tuam IVIaiesta- 
tem ex anirao fauentem), si quid tamen hic fefellerit, cuperet 
saltem sui loci natalis, hoc est Harlemmensem, pracposituram 
sibi conferri, quum (vt ex iuuene intelligo) et Caesar eam ipsi 
Ratisbonae annuerit et is qui iam praeposituram tenet paratus 

45 sit illam ae^iuis conditionibus resignare. Hoc, mihi crede, bene- 
ficium non tam in vnum hominem quam in rempubl. collatum 
fuerit. Est mihi cum hoc patria communis Hollandia, quae per- 
petuo singulari fide, obedientia atque etiam liberalitate fuit erga 
principem suum. Eam nunc exterorum improbitate aliis super 

50 alias procellis afflictari misere discrutior. Se{l spero fore, vt pro- 
picii numinis fauor, vestrae auxilians pietati, his malis breui finem 
imponat. Qui serenissimam T. ^NIaiestatem scmper incolumem ac 
florentem conseruare dignetur. 

Datum apud Friburgum Brisgoiae die pentecostes 1533. 

2813. To NiCHOLAS Olah. 

Esterhazy MS. 349. <Freiburg.> 

OE. 371. I June 1533. 


Si hic Fetrus a Montfort tibi aeque ac mihi notus est, non 

{lubito quin sit aeque charus. Nam mihi quidem ob eximias 

virtutes fortunae naturaeque, quas in eo domcstica consuetudine 

perspexi, longe charissimus est. Eas tibi, quo vir es oculatior, 

2812. 26. OE.: quantam 3/.S. 


hoc penitius esse perspectas arbitror ; ac proinde, quo vir es 5 
humanior et virtutum amantior, hoc reor abs te pluris fieri. 

Videtur et Caesar hominem introspexisse, qui praeclarum illi 
munus vltro gratisque detulit, sed meo iudicio dignus erat splendi- 
diore dono. 8ed nosti, rerum aulicarum non imperitus, talibus 
praedis multas inhyare harpyas, nec raro fieri vt virtutem superet 10 
improbitas. Habet ille et Caesarem et Mariam Caesaris germanam 
pari studio fauentes, vt nihil addubitem quin negocium eius et 
vento et aestu secundo feratur. Celerius tamen in portum opta- 
tura appellitur, si tempestiua admonicio veluti remigis opera 
accedat. Quas partcs vt suscipias magnopere rogarem, nisi con- 15 
fiderem eas abs te iamdudum sponte susceptas esse. Erasmi tui 
raiserias raelius e Montfortii nostri sermone cognosces. Per 
Quirinum meum expecto TiavTa Trepl Trdvrcov. 

"Eppojoo ^tAraTT^ /xot /<e(/>aA7j, co? vpo^ tov (fnXeXXrjvd n dvdeXXrjVLl^aj. 

Die pentecostes 1533. 20 

2814. From John Choler. 

Leipzig MS. Augsburg. 

EE. iSb. 5 Jvine 1533. 

[An origiual lettci', autograph throughout : the right-hand side of the first 
page is worn.] 

5. P. D. Qua die ad te saccarura cura nostris litteris misimus, 
eadem die, id est in vigilia pentecostes, venit huc ad nos Luscinius, 
adeo sane inopinatus vt coruura albura aduenisse putarem. Ex- 
posuit mihi aduentus sui causam, quam tanti ego nunquara 
fecissem vt hoc ideo tantum iter susciperem. 5 

Habuit Luscinius hic canonicatura et praebendara, quara abiens 
cuidara affini domini Antonii Fuggeri resignauit ea lege, vt inde 
sibi annua pensio 80 florenorum solueretur. Et pro hac re vadem 
et debitorem Fuggerus se constituit, tam diu donec Luscinio de 
ecclesiastico sacerdotio prouideretur tanti valoris qtianti est ea 10 
pensio. Nunc autera intelligo tale sacerdotium esse prae raanibus 
quo Luscinio satis fiat, et tanta altera pensio sibi constituatur, et 
Fuggerus ab sua obligatione liber redda-tur. Sed res, vt intelligo, 
transacta non est, et Fuggerus adhuc Luscinio obnoxius erit. 

Et ea fuit, nec alia, Luscinii causa huc peregrinandi. Qui sane 15 
nullo terapore magis importuno venire potuit, quo vniuersa 
tumultus et seditionis sunt plena. Ipse autera Fuggerus quara 
indignis tractetur modis, malo ex ipso Luseinio intelligas : nara 
id me calamo prosequi pudet pigetque. Proximis litteris tibi eara 
2814. 19. calomo MS. 

2814. I. litteris] Not extant. he had bcen unwilling to do tliis 

6. praebondain] The prebend of becausc ho had undcrstood that 
St. Mauricc at Augsburg. In 1531 Luscinius had givcn offcncc to Eras- 
Choler mcntions that Luscinius de- nuis, who had thcreupon intcrccdcd 
sircd to succcfMi Krctz at Augsburg, on liis V)chah'. Krasnius sujiposcs 
sec Ep. 2437. 3C)n. In Ep. 2S18. 45-61 that Luscinius' dcsirc for a rcconciha- 
Erasuius tcils Bonifacc that Fuggcr tion was proinptcd incrcly by his 
has continued Luscinius' pension — anxioty about tho pcnsion. 


20 tragoediam (lecantaui, licet festinanter, nec quid scripserim satis 
scio, nec relegore potui. In summa, nil iam supere<(s>t nisi vt con- 
clamatis vasis hinc emigremus, et florentissimam hanc vrbera, 
pat<(riam/ nostram, feris animantibus diripiendam relinquamus. 
lam prae manibus est vt Zuingliana factio nobis prira<(o/ quoque 

25 dic leges proscribat quatenus ceremoniis y(t\j liceat ; quas si ferre 
noluerimus, liceat nobis h<inc/ cum sarcinulis et impediraentis 
emigrare. Sed iam antea facile nobis diuinarc licet, quid ab istis 
euangelicis praescribi possit aut soleat. Sed interim spe dubii et 
metu anxii pendemus. 

30 Si Sueuorum foedus (quod ad natalera diem diui Laurentii 
dilatura est) pridie, vt conuenerant, renouatum fuis.set, spes fuisset 
nos hic saluos et tutos esse potuisse. Verum ea iara est valde in 
dubio, et apud me fere desperata et conclamata prorsus. Nec 
adhuc liquet quo tanta sacerdotum caterua sit commigratura, et 

35 vbi nouas sedes possit constituere, 

Diuersa exilia et desertas querere terras, 
Incerti quo fata ferant, vbi sistere detur. 
Verura haec vt ioco dicta sunt,vereor ne nirais vere hanc fabulam 
acturi siraus. Vnura raihi solacium est, quod non solum raei 

40 ordinis comphires exilii comites habiturus sira, verura optimos et 
praestantissimos quosque huius vrbis ciues, qui tyrannidera hereti- 
corura ferre non poterunt. Quidquid futurum erit, significabo 
semper. Nec est quod de me dubites. Ero mei sirailis perpetuo 
et semper eodem anirao erga te, in quascunque terra<(s) fuero 

45 delatus. Et fortassis te breui videbo coram. Luscinius idera 
qui fuit semper. 

Maria Angelus collegit sarcinulas hinc abiturus. Profecturus 
prirao est Venecias, inde recta in patriam ciuitatera Aquilanara. 
Absoluit hic Amianura Mar(c>ellinura et Cassiodori opera. 

50 Litterarum tuarum fasciculum D. lo. Bauragartinero, vt ius- 
<s>isti ipse ego consignaui ; recepit se daturum operam vt breui 
Patauium perueniat. 

Reliquum est vt valeas et nos araare rautuo non desinas. Vale, 
Erasme amantissirae. 

55 Data Augustae Die quinta lunii anno 1533. 

Tuus Cholerus vere amicus. 

Doctissimo atque integerrimo D. Erasrao Roterodarao Theologo 
detur Friburgi. 

2815. From Gerard Phrysius. 

Leipzig MS. London. 

EE. 187. 8 June 1533. 

[An original letter, autograph throughout. Nothing is known of Gerard 
Phrysius beyond Ep. 2232 and this letter.] 

24. quoquo MS. 

2814. 36-7. Diuersa . . .detur]Verg. similar visit seems to have been pro- 

Aen. 3. 4 and 7. jected, see Ep. 2505. i. 

45. videbo] Nothing is known of 47. Maria Angelus] See Ep. 2854. 

this projected visit. In June 1531 a 76n. He is referred to in Ep. 2818. 


S. Dominus comes sibi dicatum Symbolum accepit manu gratis- 
sima. Addiderunt summam laudem duo presules eximii qui etiam 
apud regiam maiestatem possunt plurimum : Dominus archiepi- 
scopus Cantuariensis theologus, cui D. de Wylshir tuum opus 
legendum dedit, et episcopus Wyntoniensis iurisconsultus, vir qui 5 
et literas et natare didicit. Noster comes pollicetur summa ; quid 
autem prestiturus, intelliges per Quirinum. 

Equidem superioribus mensibus eiusdem fauore et commendatione 
defeci ad nouum Cantuariensem Mecenatem vtriusque ; hic etiam 
cum auctario offert vltro quod alter tue humanitati solebat, interim 10 
optans ne in aliquo mbnumento eius temere memineris, est enim 
is qui non amat fxr^Se StJKTrjv fx-qSe KaTa\(aX)>rjrr]v . Hac tempestate 
literas non mittit, cupiens vt his de se fidem adhibeas. Habebis 
propediem 30 libras que in presentia ministri tui numerate sunt 
Lodouico de Castro, inter quas Cantuariensis exposuit 20 sub spe 15 
recuperationis apud debitores, qui aiunt veterem Cantuariensem 
preter 10 (que inter has 30 computantur) omnem collegisse pen- 
sionem. Bene vale. Ego quoad viuam vtpote minister fidelissimus 
meo vigilabo Erasmo. 

Londini octauo pentecostes anno 1533. 20 

Tuus Gerardus. 

D. De<si>derio Erasmo. 

2816. From Jacopo Sadoleto, 

Sadoleti Epistolae, 1550, p. 169. Carpentras. 

LB. 1250. 9 June 1533. 

[The date is confirmecl by the mention of the Symbolum, which Boniface 
sent to Sadoleto on Erasmus' instructions in April 1533. see Ep. 2775 introd. 
The Declarationes had been sent similarly in Sept. 1532. see Ep. 2765. ^n. 
This letter is one of many concerned with Sadoleto's Commentary on the 
Epistle to the Romane. Sadoleto first speaks of his project in Ep. 2648, 
mentioning Froben as a possible printer, and indicating that he would attach 
value to Erasmus' judgement of the book. In Ep. 2865 Erasmus tells Boni- 
face that Sadoleto has sent the book for him to comrhent on, and would hke 
to have Amerbach's criticisms also. Having forwarded his own criticigms, of 
which he received no immediate acknowledgement, Erasmus was apprehen- 
sive of having given offence to Sadoleto. In April 1534 he tells Boniface of 
his apprehcnsions, forwarding through him a furtlier letter to Sadoleto (see 
Epp. 2927,8), a letter which was either lost or delayed. Early in May 
Boniface writes to Erasmus that he has himself been troubled by Sadoleto's 
silence, but thinks it may be explained by the unreliability of the posts, 
Ep. 2931. 1-8. On 31 Oct. Erasmus wrote to Sadoleto, once again expressing 
his uneasiness (Ep. 2971). This letter was duly forwarded by Boniface 
(Epp. 2972, 2978) ; but on 28 Nov. (Ep. 2980) Erasmus is still persuaded 

2815. I. comes] Thomas Boleyn, this that Cranmer gave out of his 

earl of Wiltshire. own pocket the twenty pounds due 

5. Wyntonionsis] Stephen Gardi- from the living of Aldington. though 
ner, at this time secretary to Henry the incumbent alleged that he had 
viii. He had known Erasmus when alrcady paid it to Warham. For tho 
a boy in Paris; see Ep. 1669. two English pensions see Ep. 2159. 

6. natare] See ^rfafif. 1123; cf. Flori- 26n, and for Cranmor's continuation 
dus Sabinus, Lectt. Succ. III. ch. 4. soe Ep. 2761. 23^. 

13. Habebis] It would seem from 14. ministri] Prcsumably Quirinus. 


that Sadoleto has taken offence. Erasinus' apprehensions were finally laid 
to rest by the receipt of two letters froin Sadoleto, the first of which, dated 
I Nov. 1534 (Ep. 2Q73), tiittTiks Erasinus for his criticisins, while the 
secoiid (Ep. 2982, replyiiig to Ep. 2971) apologizes for the delay in acknow- 
ledging thcm. Sadoleto's book was published in 1535, not by Froben but 
by Gryphius.] 


NoLi (araabo) putare, mi Erasme, quicquam mihi esse, aut gratius 
tua erga me beneuolentia, aut iudicio grauius. Ttaque et quicunque 
istinc veniunt, tuumque modo nomen et nuncium de te aliquem 
ad nos pcrferunt, libentissime a me accipiuntur : eoque etiam 

5 magis, si quod affcrunt monumcntum tui praestantis ingenii, prae- 
clareque in rem et pietatem Christianam operae ac vohmtatis, 
qualia saepe multa a te proficiscuntur : vt tibi molestum esse non 
debeat, illos tenui a me munusculo afiici qui id laboris mea causa 
suscepere. Et de tuo iudicio (ita mihi diuos omneis opto esse 

10 propitios) in ea sum sententia vt nihil meorum mihi probari possit, 
quod ad reHgionem quidem et ad literas sacras pertineat, si non 
id antea tibi sit probatum. Quapropter cum confecissem coni- 
mentarios in Paidi primam epistolam (quo labore, et quibus vigi- 
liis, non dico, satis enim cognita tibi est ilHus Epistolae obscuritas), 

15 statueram aliquot menscis quiescere, totumque me ab illa cura et 
cogitatione aucrtere : vt deinde recens atque nouus ad meam 
recognoscendam et accuratius expendendam lucubrationem acce- 
derem. Qui taraen raos et mihi consuetus est, et a viris doctis 
solet vsurpari. Eratque mihi in animo, neminem omnino parti- 

20 cipem facere, antequam ipse probassem. 8ed cogitans casus 
humanos et quanto mihi moerori ac detrimento esse posset, si qua 
asperior fortuna, quae in vtrunque nostrum profecto habet pote- 
statem, commercium inter nos hoc literariura peremisset : librum 
e tribus pfimura qui erat descriptus, dedita opera ad te misi, in 

25 quo raaxima quidera sunt et pulcherrima fidei Christi mysteria. 
Quem peto a te, rai Erasrae, et pro insigni ac rautua beneuolentia 
nostra rogo, eo anirao vt legas, vti ita statuas, raelius mihi abs 
te multo consultum fore, si reprehendcris in eo quae tibi repre- 
hendenda esse videbuntur quam si laudaueris, si qua erunt 

30 laudanda. 

Ausus equidera sura, id quod videbis ipse, ab itinere caeterorum, 
iam diu trito atque vsitato, deflectere : aliaque quadara ingredi 
via, quae raihi visa sit raagis eraergere ex fluctibus quaestionum, 
fortiusque et splendidius ad veritatem contendere : Deuraque vt 

35 mihi adesset, semper precatus sum. Sed falli tamen possuraus. 
Quaraobrera, mi Erasrae, oranis in te spes mihi est. Tuum iudi- 
ciura, quod tu raodeste irarainuis, ego autera plurimi facio. idque 
non iniuria, nunc raihi quidem ipsum perfugium et portus est. 
Et totius mei laboris expolitio, egoque in te vno ; tuoque in me 

40 amore ac tua spectatissima virtute et doctrina acquiesco. 

Illud te nolo ignorare, deesse non pauca in hoc libro, quae tunc 
adiicientur, cura opus totura acrius exarainandura resumpserimus. 
Nam et raulta in eo explicatius disserenda sunt quara nunc ex- 
posita sint : et collecta cx sacris literis testimonia aliquot sane 

28i6] FROM JACOPO 8AD0LET0 235 

opportuna atque illustria tum sumus addituri, cum de vulgando 45 
opere cogitabimus. Nam nunc quidem huic parti, quam ad te 
misimus, ne lectionem quidem adhibui : veritus ne correctionibus 
ac lituris ante tempus implicarer, quando omnem eiusmodi curam 
(vt dixi) in aliud tempus reieci. 

De impressione nihil mallem quam id quod tu mihi consulis, vt 50 
apud Frobenium transigeretur res. Certus enim sum nusquam 
melius. Neque sumptu permouerer ; sed pudore quodam afficior 
propter bonitatem et modestiam Gryphii, qui mihi totus deditus 
plane est. Quanquam erit hac quidem de re spatium deliberandi. 

Illud te summe oratum volo, vt hanc partem commentariorum 55 
ita ostendas cui voles vt nemini omnino describendi copiam facias : 
res enim nondum plane perfecta est. Ego et familiariter ago 
tecum, et me id tuto facere posse arbitror : summa enim mihi est 
et de tua humanitate opinio, et de integritate fides. Quaraobrem, 
si quid tibi oneris impono, id ea mente facio, quod tibi volo esse 60 
persuasissimum, nihil tibi esse vicissim, in omnibus rebus tuis, et 
opera mea et beneuolentia paratius. 

Declarationes tuas, etsi magnopere probaui prima illa lectione, 
vt ad te scripseram, tamen de integro legam : ncc dubito quin sim 
omnia in illis quae a te commutata sint racliora ex bonis facta 65 
reperturus. Legi commentarium in .Symbolum, quo mirifice de- 
lectatus sum. Os enira profecto obstructum iam est litigiosis 
hominibus, et sibi iniustam laudem ex obtrectatione aliorum 
quacrentibus, quos tua excellens virtus et autoritas satis per se 
ipsa refellit. 70 

Vale, mi optime Erasme, et nostri memoriara retine, qui nunquam 
tui esse immemores possumus. Ad Araerbachium nostrum do 
literas, cui lucubrationem raeara vel iraprirais ostendi volo. Iterum 
et saepius vale. 

Carpentoracti, v. Idus lunii, m.d.xxxiii. 75 

2^832817. From Levinus Ammonius. 

Besan^on MS. 599, p. 276. Val-Royal. 

9 June 1533. 

[The Ms. is au autograph copy in Levinus' letter-hook ; see Ep. 1463 introd. 
Tho dato is confirmed by tho reference to Quirinus' secorid journey to 
England ; and by comparison with Ep. 2799.] 


Si mihi persuasisset Vtenhouius noster in patriara reuersus, 
Erasmc animo raeo deuinctissime, litcris te nostris magnopere 
delectari cupereque saepius vt scribam, non poteram, fateor, 
effugere cessatoris in officio notam, qui post duos tandem exactos 
annos de rcsponsionc cogitarim ; nec prius ad suauissimas tuas 5 
quic(iuam rescripserim, quas Vtenhouiiis bona fide mihi curauit 
reddcndas, quara inter Florulentas vidissem typis excusas. Sed 

2817. i. reuersus] lie rotnniod in April 1531, bearinp with him Ep. ^483. 


id, tametsi totus afflatus Cicerone et inter Ciceronianos tanto 
tempore versatus, nunquam potuit: nimirum quod meae tenuitatis 

10 ipse raihi probe conscius, longe diuersam non ita paulo ante sen- 
tentiam de me ipse praecepissem ; quam mibi ne facundissima ille 
sua oratione valuit extorquere. Quod si valuisset, ita mihi Christura 
precor esse propitium, vt ne in alterum quidem diem fuerim 
dilaturus responsionem. 

15 Quid enim magis optare, quidue magis expetere possum quam 
vt Erasmo gratificer, in ea potissimum re quae mihi quoque grati- 
ficanti non vulgarem fuerat allatura voluptatem. An cst vlla res 
tanti raeis omnibus in rebus, si quid tamen dici meum debet, quam 
non, vt Erasmi colloquio frui liceat, pro derelicta quoque lubens 

20 habiturus essem ? Id quando coram minime licet, per epistolam 
certe non negatur : quae sic inter absentes media intercedit vt 
minimo minus praesentes efficiat. 

Quid igitur causae fuit vt tantopere miscendi tecum colloquii 
cupidus tanto temporc distulerira ? Dicara, Erasme, synceriter et 

25 dicara maximo quam possum compendio. Partim religio f uit in causa 
et ingenuus quidam pudor obseruantiaeque in te meae studium ; 
partim ou[j.7rTcjj[j.a SvaTvxLag tlvo^ quae mihi morte Patriarchae 
domus in qua tum agebam accidit. Videbam enim te indefatiga- 
bili de omnibus hominibus benemerendi studio teneri, neque tot 

30 sycophantarum ex aduerso nitentium calumniis de gradu deiici, 
sed constanter eo omnem voluntatem, consilium, operam, laborem 
et diligentiam conferre vt bonas humanasque literas, quibus iara 
olira destituta vera illa germanaque Theologia ad scholasticas 
sophisticasque concertationes nimium prolapsa erat : et syncerum 

35 Christianisraum, qui ludaicis (heu scelus) superstitionibus quorun- 
dam inscitia corruptus erat, pro tua virili in integrum reuocares. 
Quas potissiraura duas res egisse te videbam cura in oranibus olira 
iara mundo proditis lucubrationibus tuis, tum in his etiamnum 
pertinaciter agere perpetuoque tenore quae nunc subinde aliae 

40 super alias ad nos veniunt. 

Ad haec, considerabam non sine multo animi doiore tot con- 
iuratas vndique sycophantarum phalangas in caput tuura, in- 
noxiura ilkid quidem, prosilientes linguis tartareo veneno tinctis, 
maledicis libellis,conuitiis,blaspheraiisque,non arguraentis arraatas 

45 esse ; nec toties taraque perspicuis rationibus conuictas prostratas- 
que infelicia arraa ponere : quibus vt fortasse necessitas te respon- 
dere coegit, ita raelioribus occupatum studiis ad id compelli, 
semper equidem molestissirae tuli. Hinc enim factura est, vt 
praeter alios felicissirai istius et ad totius Ecclesiae prouectum 

50 nati ingenii foetus, exoptatissimum de ratione concionandi etiam- 
num desideremus : quem te iamiamque parturientem, imo parien- 
tem TcXeaLovpycZv et eniti non est passa inauspicata tov okvtoto^ov 
intemperies. Sed vt obiter agam bonorura apud te causara, optirae 
Erasme, num perpetuo sines vt plus irapetret malorum improbitas 

55 a te quara diuturna haec et anxia te diligentium expectatio. Quis 

27. Patriarchao] Neither the Prior, to us. 
nor his successor (1. 122) is known 52. aKVTOTOiiov] Peter Sutor. 


hic mihi det eVepyetav rov ipdXTov iKcivov, qui quondam Helisaeum 
Karex^odai €k deov €7t(^o^Ui., vt tu quoque dyaOfj rvxjj deoXrjirros hoc 
oraculum nobis absoluas. 

Scribis enim animum tuum, etiam saepius a te sollicitatum, 
nolle ad id incalescere. Vtinam male perisset illorum calumniator 60 
animus, qui te hoc agentem alio vocauerunt. Qua equidem in re 
sic animatus fui semper vt, si propius tibi consulere potuissem, 
me autore non ita passim nec ad omnia nec omnibus profecto 
respondisses quibus ad hunc vsque diem responsum est ; tametsi 
non me fugit, te pleraque consulto dissimulasse : certe non Sutori- 65 
bus, non Febricitantibus, non Titelmannis, nec illos et similis alios 
farinae nebulones ex insanis aduersando fecisses insaniores : qui 
vel inuidia, pessimo omnium morbo, stimulati (quod genus homini- 
bus, teste Pindaro, oipov ol Aoyot) gloriam tibi in Christo optimo 
iure debitam et a bonis omnibus vndiquaque delatam ferre nequi- 70 
uerunt : vel inscitia et tarditate, quod intelligere et assequi prae- 
sumptis opinionibus deprauati non potuerunt, id contra omne ius 
fasque cahimniari quam discere maluerunt. 

Neque tamen suo omnino fructu carebunt Apologiae, quantum- 
libet illae quidem leui brachio conscriptae, ne plus satis illi sibi 75 
placeant, quod cum Erasmo videbuntur olim fuisse commissi ; 
nam et omnis posteritas qualia produxerit haec aetas portenta 
cognoscet, et posteaquam viuere desierit Erasmus et in fata con- 
cesserit, alioqui immortalitate dignissimus, proba erit materia 
aduersus sycophantas (si qui tamen existent) apparata veritatis 80 
patrocinium suscepturis, Erasmique nomen ab infamia vindica- 
turis : quorum de numero me fore, si quid huc conferre possum, 
et si superstitem Erasmo esse continget, iam non ita pridem inter 
vota mihi nuncupatum est. Nihil enim sibi videntur reliqui 
fecisse ad caluraniam, cui vel non abunde satis ipse feceris, vel 85 
quod ex iis quae iam relata sunt refelli citra negociura non queat. 

Quin illud quoque iuuat, quod, vt sua cuique iniuria videtur 
maxirae grauis et, vt ait ille, evdv? dn-qixojv Kpahia Kdhos d/x^' 
dXXorpiov, ita vix alium licuisset, opinor, inuenire, ne inter amieis- 
simos quidera, cui aeque fuisset cordi veritatis assertio depulsioque 90 
caluraniarura, praesertim in alienis hicubrationibus : quanquara, 
sicubi alias, hic potissimura valere debebat illud, Amicorura orania 
coramunia, sed plerique omnes aut conteranendos fortiter cxistimas- 
sent caluraniatores, aut si quis tandera tuendae veritatis prouinciara 
suscepisset, tara non aequasset tuos in retorquendis aduersariorum 95 
leraraatis neruos quara nemo (absit inuidia) ad istam nuraeris 
omnibus absohitam eruditionera aiisit aspirare. Id quod iara 
serael et iterum vidimus. 

Hos itaque labores tuos, tametsi non illos quidem tibi iucundos, 
taraen aliquousque necessarios considerans, deinde haud quaquara loo 
ignarus, vt caetera fores ociosus, quantura temporis absumatur 
interea dura epistolas ad te orane genus horainum ex orani terrarum 
parte legis, dum respondes, dum signas, dum reddendas committis 

56. i/iaATou] See 2 Kings 2. g-15 88. «uSuy] Pindar, Keyn. 1. 54. 

(Reg. 4. 2. 9-15), cf. Sirach 48. 12. 92-3. omnia cominunia] Adag. i ; 

69. oijiov] Cf. Pindar, Nem. 8. 21. an adago in which Erasmus beheved. 


(qua de re toties te video non sine causa queri in epistolis tuis), 

105 religione quadam plane deterrebar scriptionibus non vsque adeo 
necessariis negocium tibi facessere, atque ad hunc modum ipse 
mecura ratiocinabar : Quid tu homo tressis, tu, inquam, Ammoni, 
quid acturus es ? Tuisne tam ineptis nec alioqui necessariis literis 
Erasmi sanctissiraas interpellabis occupationes ? Quid inquam ? 

iio Nondura sentis illius humanitatem, qua iampridem semel et it(>rum, 
imo saepius, non est dedignatus tibi avToypd(f)Qis r('S})()ndcre : et 
quod vix optare poteras assequutus es, vt inter illius amicos 
numereris ? Parce saltcm illius tuoque pudori, nec al) illis sublimi- 
bus studiis ad tam humile munus ilhira pertrahas. Habeto potius 

115 rationem totius Ecclesiae, cui ille laborat, quam tui sohus. Haec 
inquam saepe raecum non sine causa reputabam, et affectus meos, 
qui sollicitabant vt te subinde repetitis epistohs salutarera, intra 
cancellos preraebara. 

Mors autem Patriarchae nostri, viri pU\ne optimi, de syncera 

120 pietate, deque bonis sturHis optime sentientis, raihi quidera pera- 
cerba fuit : non sokim quod illo agente nieis studiis quietus vaca- 
bara, veriniietiam quod 6 StaSo;^o9 roJ Tc6ve[L\<ji)TL TOTrapdTrav dvo/xoio?, 
dTTalSevTog, avddhr]?, TrpoaTaKTLKo?, non feret, opinor, C{uempiara 
aliud agere quara quod agit ipse, qui vix ahud quam nugas agit. 

125 TTpoaeTL 8e rtvct? ^X^'- TravreAtus' eavTcp TTapop.OLOVs, olaTLCTLv alpeTLKo^ 
iaTL quisquis bonarum hterarura vel tantilhira gustauit. Nimirura 
mallent oranes esse Kad' iavTovg Trpo^dTOJv ^iov ^lovvt€s, iV iv tjj 
KOLvfj TTaLSevaews TravuiXedpia rj aijTcbv aTTaiSevaLS dv TrepLTTeTTT-qTaL 
KaTa Tov Trjs dpLaOia? eXeyx^ov ovtoj ttws Sia(/>Jya)CTtv, vt ait Naz<(i^an- 

130 zenus. Huc accedit, quod illo protectore, vt erat Erasmici nominis 
perquara studiosus, ab ahorura cahnnniis tutus haudquaquara 
raale latebam, caeterura illo destitutus videbam fieri minime posse 
vt (hutius inter illos d^Xa^rjg subsi-sterem. Sunt autem plerique 
hominura quibus nihil est facihus quam dicere ' Lutheranus ', 

135 ' haereticus ', aut tale quippiara ; id quod omniumrainirae toleran- 
dura videtur quura non sis, audire, vt placidara illara raentis interira 
tranquihitatera tuearis : quae taraen ipsa curaprirais necessaria est, 
nisi vitam prorsus acerbam viuere mahs. Hoc itaque constitutus 
in articulo nihil antiquius iudicaui quam vt consilio Christi f ugerem 

140 in aham ciuitatem, sicubi comraodius agere hceret. Et ecce, dum 
id meditor, disponente Christo, qui suorura nunquara non merainit, 
obuenit luculenta satis occasio, non iUa quidem quaesita per rae 
sed vekit oblata, qua hceret honesto titulo citra turauUura migrare. 
Quara protinus oblatara tota fronte praehendi, haud ignarus, in 

145 occipitiura f rustra me manus iniecturum fuisse. Atque ita factum 
est, ita, inquam, mi Erasrae, factura est, vt Sylua iUa, in qua 
septem et viginti pkis minus annos exegeram, rehcta, me contu- 
lerim ad Cartusianos iuxta Gandauura. Video autem te existimare 
ex opisthographo hterarum tuarum, quasi hic antea seraper habi- 

150 tarira. Atc^ue vtinam mihi sit integrum (quod metuo ne fiat) vt 
hic maneam. Cessit enim satis hactenus fehciter, muko certe 
129-30. Nazanzenus MS. 

129-30. Naz<i>anzenus] We can- 149. opisthographo] In the Episto- 

not trace the quotation. lae Floridae the address is wanting. 


felicius quam vel speraram vel animo praeceperam. Nam etsi 
in priore illa eVatpeia ^vaxepaafiard rtva av^^e^rjKe, ferenda tamen 
omnia mihi praeceperam, et de loci mutatione contabar quicquam 
cogitare, partim, quod huiusmodi malis assueueram longo tem- 155 
pore ferendis : partim metu ne alibi Svacfyopr^roTepa contingerent : 
nempe si in animum induxissem id facere, nihil addubitabam quin 
ab hominibus exacte multaque experientia notis perspectisque ad 
homines ignotos homo ipse profecturus essem: partim etiam, quod 
illic essent quos nisi cum surama molestia non eram deserturus 160 
(01) ydp elai TravTe? KaKoi) : denique quod intelligerera mihi non 
omnino male vertere malis exerceri, quo affectibus (qui etiamnum 
mihi negocium exhibent) subigendis superior esse condiscerem : 
et velut in theatro quodam oculis omnium linguisque expositus 
vitam circumspectius instituerem, sciens fore vt nihil non, quan- 165 
tumlibet leuiculum, raperetur ad calumniara, si quid vsquam 
peccati deprehenderent. Mirum enim videri potest, quo pacto 
nonnulli, quum rhetoricae praecepta nunquam didicerint, nempe 
qui nunquam boni quicquam didicerunt, hic omnes coUigendi, 
exaggerandi, araplificandique forraulas exactissirae norint et velut 170 
in nuraerato habeant, vt minutissiraa quaeque vehementer ingentia 
et, vt dici solet, e musca fa-ciant elephantum. Caeterura sodalitas 
haec ad quam me recepi, videtur esse non solura tolerabilis verura 
etiara talis quam raerito possis amare ; nimirum quod ad vrbaniores 
Gandauensium mores accedunt, quorura iuxta raoenia coraraoran- 175 
tur ; et a viro prudente nec humanarum rerum imperito multa 
cura et sollicitudine bene et liberaliter instituti sunt, et multo 
tempore feliciter ad monasticam vitam formati. 

Hic itaque quum primura appulissera, Quirinus famulus tuus in 
Angliam profectus atque inde reuersus inuenit et conuenit rae 180 
circiter diui Martini natalem iam tum raaxirae occupatura sarci- 
nulis libellisque quos extulerara mecum digerendis. Nam migratio 
reculas meas nonnihil turbarat. Quae causa fuit vt tum nihil 
scribere possem. Caeterum quum praeter oranera nuper expecta- 
tionem rursus in Angliam profecturus me conuenisset tuisque me 185 
verbis salutasset (erat autem eo die mecura loachiraus raedicus, 
quem non ita pridera domi tuae videras) non putaui committen- 
dum vt regressus sine raeis iterura literis ad herura suura reuerte- 
retur. Itaque rogaiii hominem vt obiter rae viseret literas acce- 
pturus, aut si per aliquara non posset occasionfem, peteret eas ab igo 
Vtenhouio. Affecit me quidem moerore Quirinus, quum roganti 
' Satis recte valet noster Erasraus?' respondit toto pene Martio 
mense aegrotasse: sed idera rursus frigidara suffudit, quod diceret 
satis commode agentem reliquisse. Optarim tibi perpetuam in 
ista aetate sospitatem, quae tamen aetas ipsa raoh>stiarura satis 195 

172. e musca . . . elephQntum] See introd. should be amended accord- 

Adag. 86g. . ingly. Quirinus' journey ' rursus in 

170. Quirinus] On his first journey Angham ' began c. fin. April 1333. 

to England ; the present passage It appcars that Ammonius saw liim 

makcs it clear that ho was on his on the secoiid oocasion on the out- 

way bacVi toFreiburgc. n Nov. 1532. ward journey only. 

The date of Lcvinus Anmionius' 186. loacliimusj For his visit to 

move to Val-Royal given in Ep. 1463 Erasmus seo Ep. 2703. ^n. 


afiFert secum, etiamsi aliunde nihil accedat, vt diuinitus affatim 
in te collatas animi dotes ad communem Christianae reipublicae 
fructura possis exerere. quoties mihi gemitum ciet illius voti 
recordatio, quod Vtenhouius inter alia optasse te dixit, vt tecum 

200 mihi contigisset aetatem exigcre, id quo(i ego quoque plus milies 
optaui. Quod tamen si contigisset, vt ego facile poteram ex te 
doctior meliorque euadere, ita non video quaenam rebus tuis cx 
mc y)roucnisset accessio. 

Sed heu miser in hasce compedes imprudens inieci pedes prius 

205 etiam quam vel mihi notus essem vel scirem quid e.sset monachi- 
smus, imo (quod ipse quoque nunc miror) quid ita properarini, 
toto biennio minor quara huic instituto nomen dare licebat. 
Quum enim lege Cartusiana caueatur ne pueros adolcscentulosue 
recipiant, sed viros qui iuxta praeceptum Domini per manura 

2IO Mosi viginti (dicam suis verbis) ad rainus annorum ad sacra pos- 
sint bella procedere : ego vix annum agens duodeuigesimum captus 
sum (nosti scilicet sacrorum verbum) haud inuitus quidem sed 
tamen imprudens. Qua de re tota, wg eycoye yvwixrj^ ^x^^ cl-nov 
/Ltev av, el hvvaTov rjv [xovov fxovco SiaXexOrjvaL, t<2) Se fieXavL ovk koTL 

215 TTapaoT-qaaL. Tooovto fievTOL fJLOvov eLTTeli' eV toj vvv eivaL e^eoTL. Xvkov 
d)9 dArj^cD? Tcov coTOJV KpaTO), out' exeiv avev p.eyaX-f)s SvuxepeLa^, ouV 
acf^elvaL avev fieylaTrfs alaxvvr^? Svvdfievos, ToaovTov rjSrj XP°^'^^' '^V 
TTpdypiaTL TT poaix}KeLwp.evos ■ To Se KaKov yvcoaTov KpaTLOTOv. 

Neque tamen hic omnino tibi assentire libet, optime Erasme, 

220 a quo vix vlla in re alioqui soleo dissentire, de istiusmodi vitae 
ergastulis. Fuisse quidem initio reor sancte et autore Deo intro- 
ducta, sed vt res fere sunt mortalium, paulatim refrigescente 
charitate retro sublapsa in peius ruisse. Ac semina quidem bona 
bene iacta arbitror, sed quibus ipsis tamen artifex ille Satanas 

225 (qui raos est ipsius) plurimum zizaniorum XeXrjOoTcos inter.seruit. 
Quae nostris tandem tcmporibus vsqueadeo inualuerunt vt vndique 
' infelix loliura et steriles dominentur auenae '. Plus cereraoniarum 
videas et superstitionis quam syncerae pietatis. Id quod necesse 
est euenire, vbi plus tribuitur humanis nescio quorum constitutio- 

230 nibus quam praeceptis diuinis, grauiusque punitur in horainura 
coramenta delinquere quam Christi legem negligere. 

Tara vide quam longe absim a tua cogitatione quae non adraodum 
rarenter animum quoque meum tetigit. Caeterum raihi semel est 
persuasum neminem esse qui non queat in quolibet Christianae 

235 vitac instituto pie viuere, modo constanter ad perferenda quaelibet 
aduersa sit armatum pectus et erga Christi voluntatem fidenter 
addictus animus. Porro illa dyx'^ ctxcov Ke^aXr^v dixi, Iva p.r] TTev- 
6oLa9' ol dXXoi. Hoc autera institutum plurimas secum fert ad 
bonae mentis studium retinendum coramoditates, si quis solitu- 

240 dinis ocium norit non ociose peragere. Principio, vt ne dicam 
illud quod citra vllam sollicitudinera de rebus ad victum vcsti- 

21S ■npoawKeLwiievos scripsimns : TrpoawKeLOfj.evos MS. 

207. licebat] At tlie foot of the MS.) drSpI raxv tl tu>v i8i'aii' ciyjdaai, 

page Levinus writcs : 'Prouer<bia> fifTo. BeTO fv^aadai p.eTaioelv ylverai.^ 

20<25>. Contrahaec rectedixit Solo- 227. infeHx] Verg. G. i. 154. 

mon, vt est in Graeco : IJayls {Tadls 237. dyxl] Hom. Od. 1. 157. 


tumque corporis pertinentibus abunde consultum est, id quod equi- 
dem permagnum existimo, ipsa solitudo vel aliud agentem inuitat 
ad animi tranquillitatem, dum nec aspectus rerum corporalium pul- 
chritudinibus nec auditus suauitatibus sonorum vel illectatur vel 245 
detinetur : nec sensus alii suis quique deraulcentur oblectamentis. 
Praeterea, mens ipsa multo acrior est, nullis externorum negocio- 
rum retinaculis impedita, ad ingenii cultum, ad noxias cupiditates 
reprimendas, denique ad studium pietatis conseruandum. Hoc 
certe me docuit solitudo, nihil esse tam abstrusum, nihilque tam 250 
difficile in omnibus bonis artibus et disciplinis, quin facile assequa- 
tur ingenium, non omnino quidem illud deploratum, modo vehe- 
menter velit. Quid illud ? Nonne qui semel toto pectore posuit 
amorem pecuniae, honoris, famae, voluptatum, possessionumque, 
ipse paruo contentus, facillime temperabit a cupiditatibus mun- 255 
danis, si norit affectus cum quibus ei solis luctandum est moderari, 
et sub iugum Christi ducere ? Quis autem non teneatur in studio 
pietatis, si taiuen velit, qui quotidie voluntatem dei in sacris 
voluminibus audit, legit, contemplatur etiam ex ipso communi 
instituto viuendi ? Nam quicquid proditum est diuinis literis, 260 
etiam (prope dixerim) si nolit — absit autem vt non vehementer 
velit — singulis annis audire compellitur in consessu. Quod autem 
ad horarias preces semper in orbem redeuntes attinet, nos hoc 
meliore sumus quam plerique alii monachi conditione, quod anileis 
fabulas audire nullas cogimur. Praeter enim probatissimos Ec- 265 
clesiae scriptores, eosque maxime veteres, nihil ferme nobis legitur : 
nisi quod inter prandendum coenandumque diebus festis (iis enim 
tantum diebus conuiuia celebramus, caeteris soli) historiae vel 
acta diuorum recitantur a lectore : id quod equidem sic interpretor 
esse introductum vt mensae reddantur hilariores quandoquidem 270 
nec confabulationibus nec inuitatiunculis nec philotesiis vnquam 
taedium, sicui interim obrepat, fallere consuetum sit, sed perpetuo 
silentio condecorentur. Condecorentur, inquam, vt id quod graue 
quibusdam videtur, qui iocis et lusibus inter conuiuia assueuerunt, 
mea sane sententia sanctissime sit institutura quo fiat vt semper 275 
in ofihcio mens contineatur, nec cursum deserat suum, etiara quum 
necessaria corpusculo suppeditantur. Porro, delectum ciborum 
fortiter equidem et facile tuli seraper, quod naturae benignitate 
constitutionem corporis ad omnia eiusmodi satis patientem et ad 
quoslibet humanae consuetudinis cibos commode concoquendos 280 
stomachura non inualidura sira nactus. An aliquid inter haec 
orania tandera esse videtur quod cum pietatis studio nequeat 
obseruari ? Vnum auteni difficillimum et cum quo mihi semper 
COiluctandum fuit, hoc est; ro toi)? TToXvTTpdy^ovas t<2)v ovKocfxivTcov 
ev(j)6pws (f)€peiv, otrtve? ;\;a)/)i? TTpocfxiaecjs oi)8ej'6? SeovTai irpog ro 285 
TTovrjpevcadaL. 8ed quid facias ? T6 vapov ev TiOeadai, Set. 

8ic niecum reputarc soleo. Quocunque me vertara, dura in hoc 
corpore sum futurus, inter homines agendum erit. Quam autem 
raihi dabis hominura in toto mundo sodalitatera ita vitiis oranibus 
repurgatara, in qua non sint vel dissimulanda multa vel ferenda 290 
ei cui curae est animi tranquillitas ? Optarira equideni nullos 
existere tales qui Sid Tr)v npajTOKadeSpiav raagnas nescio eui tragoe- 

452.10 R 


dias concitarunt quales in epistola mihi depingis. Sed nihil 
mirum si in istiusmodi sodalitiis nonnuUi tales inueniuntur in 

295 quibus mentem citius quam ventrem requiras : nirairum quod hic 
in plerisque primas sibi vindicet quum sint illius plus satis securi. 
Caeterum fuerit omnino male feriati hominis ineptias huiusmodi 
omneis pcrsequi, quas inter i])sos designant, easque vulgo palam 
traducere ; non enim video quid fructus inde possit decerpi. Mihi 

300 plane satius videtur animo perferre magno, imo cum quodam 
Democritico risu contemnere, quam illis considerandis ocium 
pariter et quietem male perdere. Quanquam non eo inficias 
plusculum molestiae ad tuendam perpetuo mentis tranquillitatem 
accessisse bonarura literarura cultoribus hisce nostris raulto 

305 calamitosissimis diebus, quod per tum Lutlieri, tum per aliorum 
factiones animis omnium exacerbatis plerique oranes facillirae 
suspicentur ab illis stare eos quibus huraaniora cordi sunt studia : 
nimirum pessima eademque vanissima persuasi praesumptione 
factiones huiusraodi e bonarura literarura, maxime Graecarum, 

310 repullulatione exortas esse. Quam si quis persuasionem queat 

illorum animis extorquere, non perinde mihi videretur acerbum 

inter illos agere, si modo Christum quis vnicum suae vitae scopum 

proponat, atque ad illius imitationem dirigat omnes conatus. 

Atque haec quidem hactenus. Epistolae vero tuae ad me, 

315 optime Erasrae, typis excusae, vt honorificae raihi fuerunt (non- 
nullos enira pepererunt amicos, qui sequuti tam familiares atque 
ex anirao profectas Erasmi voces, propius Ammonium noscitare 
voluerunt), ita nonnihil inuidiae apud quosdam nostrates mihi 
genuerunt; quam taraen inuidiam ego ne huius quidem facio. Sed 

320 illud potius male me habet, quod amicorum expectationi nulla 
ex parte satisfecerim. Longe enira infra tuas agentem me rep- 
pererunt praedicationes, metuoque ne dicam tibi scribant, quod 
non ea quae legerant in epistolis apud me coram positi offende- 
runt. Hoc tamen vtcunque habet, certe mihi stimulos addidisti, 

325 vt vere non tara dici quam quod audio contendam. Conanti 
bene Christus aspiret. Habeo sane tibi gratiam, quod per te 
modis omnibus melior euadam semper. Vtinam mihi sit potestas, 
vt aliquando referre liceat. Opto eam mihi felicitatem in vita 
contingere, vt te coram qualibet occasione conueniam. Quod si 

330 mihi Christus annuat, nihil recuso, quin avTipponov recepisse me 
vicem omnium quaecunque Erasmi nomine Seim vnquam perpessus 
sum existimet. Erat iniecta nobis spcs, per nescio quos, vt pro- 
pius huc accederes, sed eam Quirinus tuus dispulit. Ego vero 
etiam nihil cupere mihi permitto, nisi quod tibi ciuam tutissimum 

335 est, qui vel meae ipsius vitae dispendio prorogare tuam paratus 
sum, si fors ita ferat. Vtinam praestes id quod in epistola ante 
Basilium fixa poUiceris, vt eadem fide et cura subinde nobis sacros 
e graecis doctores emittas. Legi Symbolum fidei per te aeditum, 
sed obiter, breui repetiturus. Mire tamen placuit. Christus tua 

340 orania quara optime fortunet ad ipsius gloriam et Ecclesiae pro- 
uectum, animo meo dilectissime Erasme, suaeque promissionis te 

315. typisjEpp. 2062 (//.), 2483(J.). 336. epistola] Ep. 2611. 182-8. 


compotem faciat. Opinor fore vt breui rursus ad te scribam. 
Interim bene vale. 345 

E Valleregia ^uxta Gandauum ordinis Cartusiani postridie 
Trinitatis. Anno 1533. 

Le. Ammonius ex animo tuus. 

2818. To BoNiFACE Amerbach, 

Basle MS. AN. III. 15. 49. Freiburg. 

Q. 79. 12 June 1533. 

[An original letter, autograph throughout : the address, by a secretary, 
has been obhterated in the middle by the seal. The date is confirmed by the 

5. p. Numquam fui afflictior, quam hac aestate. Magna mali 
causa est coelum hoc sine fine maleficum, per quod in hac vrbe 
egrotant plurimi ; sed precipua causa raihi est inopia vini, quale 
hactenus habui. Belnense, quod postremo misit Hieronymus, 
nonnihil cohibuit stomachi nauseam, sed est arte confectum. 5 
Nactus eram comites, quibus amiciores aut candidiores conuictores 
ne optare quidem poteram. Coactus sum illos dimittere, quod 
stomachus ad vomitura pronus nulla ferret colloquia. Duo 
Doctores, quos Alciatus raihi litteris amantissime scriptis com- 
mendarat, salutarunt rae lecto affixura, sic affectura vt Epistolas 10 
Alciati, tuara, et Grynei legere non potuerim. Postridie redierunt 
dicturi vale. At ne id quidem licuit per valetudinem. Atque hoc 
nomine magis indignor huic valetudini, quod rae non tantura affli- 
ctura reddit, verura etiara inhuraanura. 

Eodeili die superuenit Petrus a Montfort, iuuenis ille prodigiosae 15 
proceritatis, Hollandus, quem arbitror te vidisse Basilee apud me. 
Is pertulit honorarium raunus, quod patria mea iarapridera mihi 
destinarat. Qui si me statuisset occidere, non poterat magis in 
tempore venire. Flagitabat de re magna commendaticias ad 
Cesarem, ad notos et ignotos. Atque hac gratia raansit sex totos 20 
dies. Cura hoc dum conor interdum colloqui et conuiuari, subinde 
raorbum renouo. Nunc rebus oranibus oraissis, do operam vt rae 
seruem meliori tempori. Decreuerara experiri, an equitatiuncula 
possera excutere stomachi fastidium ; sed hoc coelura non inuitat, 
et dolor pedis identidem recrudescens prohibet. 25 

2818. 4. Belnense] Beaune. not accept payment so made. Peter 

6. comitea] The two companions had with him two letters, one from 
were probably tho two counts of Aert Van der Goes, the Advocate of 
Rennenberg, mcntioned in Ep. 2810. Holland, in which the sum was not 
I2in. named, one from Schets, in which 200 

9. Doctores] We cannot identify. florins was mentiotied, Viut with 

16. proceritatis] Cf. Ep. 2389 in- nothingsaidof Schetshavingroceived 
trod. the moncy. Poter was apparently 

17. pertulit] From Ep. 2819 it preparcd to pay over 200 florins ; but 
would seem that he brought the Erasmus believed the sum promised 
amount with him, and offered to pay to be 300. Peter agreed that 300 had 
it over to Erasmus there and then, been decreed ; and he had heard 
though thogiftwasactuallydcposit(-d Assendelft order Goes to pay Schets 
witii Schcts; and that Erasmuswould 240. Sce also Ep. 2851. 


Rex Ferdinandus, praeter humanissimas litteras, raisit mihi 
ducentos florenos aureos, et pro Glareano, quem commendaram, 

Dc tumultu, qui fuit Augustae in die ascensionis, puto te iam 

30 audisse. Occasio fuit imago Christi, quae sub testudine templi 
pensilis solet adorari. Eam ante festum clam sustulerant ac 
perdiderant Zuingliani. Id odorata pars diuersa, clam curauit 
fieri nouam. Hoc rursus odorati Zuingliani, valide obturant 
foramen testudinis, per quod imago solet dimitti. Diuersa pars 

35 clam vi foramen aperuit, et imaginem nouam suspendit. Hinc 
mox atrox seditio, vt mirum sit non in eo tumultu plures homines 
fuisse necatos. Zuingliani, conscensa templi testudine, imaginem 
deiecerunt. Tandem et magistratus, missis satellitibus, excluso 
populo, clausit templum. Quidam templi procurator fuit autor 

40 tollendae imaginis. reponendae fuit antesignanus Antonius Fug- 
gerus, qui nunc est reus excitatae seditionis. Hac in parte desi- 
dero in Antonio prudentiam. Cedendum erat illi procellae. Nec 
tanti erat illud simulacrum. Haud scio an Mariangelus Antonium 
ad hoc faciniis animarit. 

45 Nunc intellige, quur Luscinius mecum redierit in gratiam. 
Resignauit cuidam prebendam, hac lege, vt Fuggerus quotannis 
numeraret ipsi 80. florenos aureos, donec procurasset sacerdotium 
eiusdem census aut maioris. Verum vbi Fuggerus ex Cholero 
cognouisset, hunc mihi esse inimicum, videbatur contracturus 

50 benignitatem suam, certe eum scrupulum illi iniecerat Cholerus. 
Hoc metuens Luscinius, finxit reditum in gratiam. Mirabar 
subitam mutationem. Sed sub festum Ascensionis Luscinius per 
Htteras magna instantia petiit a me vt mea illa eloquentia se 
Antonio Fuggero commendarem : se non esse nunc alium quam 

55 fuit olim quum Fuggerus ipsum sua benignitate dignum iudicaret. 
Hoc sane verum dixit, nisi quod addendum erat : errans iudicaret. 
Quid facerem ? Negarem officium reconciliato ? Scripsi, sed 
colore rhetorico. Ille iactauit nostram amiciciam. Multa amanter 
de me praedicauit. Se purgauit. Addebat Erasmum optime 

60 valere. Quid multis ? Impetrauit quod voluit. Numquam 

tamen me inuisit : per litteras et famuhmi agit, si quid vult. 

Pelargus nec visit, nec scribit, vt intelligas rem de composito geri. 

Venditur istic commentarius nouus Philippi Melanchthonis in 

Epistolam ad Romanos ; in quo sibi placet — et multa praeclare 

65 dicta fateor. Sed in multis displicet. Torquet multa, arroganter 
reiicit Origenem et Augustinum, non pauca transilit. Legi qua- 

27. ducentosj Kot quite exact ; 50 the tumult at Augsburg, have come 

florins had been a personal gift from from some other source than Choler's 

Cles (see Ep. 2801). letter of 5 June (Ep. 2814). 

29. die ascensionis] 22 May. Eras- 62. Pelargus] What is said suggests 

mus refers again to the Augsburg that tlie coolness, which had arisen 

disturbances in Ep. 2845. in theautumn of 1532, still continued; 

43. MariangelusJSee Ep. 2854. yGn. butEpp. 2832-2840sho\vthatfriendly 

In Ep. 2814. 47-8, Choler writes that relations were soon restored. 

Mariangelus is packing up to depart. 63. commentarius] Commentarii in 

60. Impetrauit] The information, Epistolam Pauli ad liomanos,!. Clug, 

that Luscinius had got what he Wittonberg, 1532. 
wanted, must, like the particulars of 


terniones aliquot. Videtur fuisse nactus opus aliquod Theologi 
scholastici, cuius argumentum <(tractat>. Paruo eraitur. Non 
esset ingratum, si mitteres Sadoleto, sed admonito, vt aurum 
legat e stercore. 7° 

Si Hieronymus esset aditurus nundinas Argentinenses, commit- 
terem illi vt acciperet pecuniam illic a mensariis, quam Rex 

Hic nulla sunt amygdala nisi minuta, immatura et putria ; 
gratum fuerit, si Hieronymus mitteret hvic aliquot libras. Hanc 75 
epistolam, si videtur, poteris illi communicare. 

Bene vale, amice incomparabilis. Friburgi. festo corporis 
dominici. An. 1533. 

Erasmus Rot. tuus omni iure. 

Clarissimo <LL. do)ctori Bonifacio Amerbac<(hio viro> incom- 80 
parabili, aut si is abs<it H>ieronymo Frobenio. Basileae. 


Epist. illustr. et clar. vir. 161 7, p. 288. Freiburg. 

LB. 1251. 12 June 1533. 

[For the Epist. illustr. et clar. vir. seo Ep. 2295, introd. 

The person addressed here and in Ep. 2923 is Vincent CorneHssen of 
Myerop (1480-1550); called ' the great Vincent'. He entered the service of 
Prince Charles in 1505; V)ecoming ' Reckenmeester ' in 1515, First ' Recken- 
meester ' in 1518, Treasurer General of the Netherlands and Lord of Cabbau 
in 1526 (he was succeeded in the office of Treasurer General by Viglius 
Zuichemus in 1550). His self-written epitaph (lie was buried in Brussels) is 
printed in Hoynck, I. i, p. 166. The De reipublicc cura ct sorte of Phihp of 
Leyden (Leyden, lo. Severinus, 1516) has a prefatory letter addressed to 
Vincentius Cornehi by lodocus Franco.] 

S. P. Ornatiss. iuuenis Petrus Montfortius repperit me semiui- 
uum adeo vt nec litteras legere, nec colloqui possem. Obtulit 
mihi munus Hollandiae honorarium, sed quum significaret eam 
pecuniam esse in manibus Erasmi Scheti, nolui ab ipso accipere. 
Post vbi iara aliquantura recreatus legissem epistolam Schcti, ea 5 
non declarauit sibi pecuniam esse rcdditam. Nec eani scripsit ad 
me, sed ad Petrum Montfortium. Epistola Aduocati Hollandiae 
non exprimit summam, quara Hollandiae Status donari voluit. 
Sed epistola Scheti norainat ducentos Horenos. Hoc miuius mihi 
tam gratum est, ac si essent mille tloreni. Nihil enim promerui. 10 
Sed ad me perscriptum fuit de trecentis tlorenis : et Petrus 
Montfortius fatetur eam summara in conuentu ciuitatura fuisse 
concessara. Addidit se praesente Dominum de Ascendelft man- 
dasse Guilielmo Goesio, HoUandiae Aduocato, vt iuberet Schetum 
mihi numerare ducentos et 40. florenos. Nunc ventura est ad 15 
ducentos. Munus, vt dixi, pro amplissimo habeo. Te tamen hoc 

2819. 1-2. semiuiuum] Cf. Epp. Goes, who, as advocate of Holland, 

2813. 16-17, 2818. 1-14. is mentioned in the Revenus et de- 

5. epistohim) Not oxtant. pen.scs dc Charles-quint, 1520-30 (see 

13. AscondelftJ See Ep. 2645. ^in. Honne, iv, p. 113). In Ep. 2896. 4. 

14. Guihehno GoesioJ The person Erasmus calls him Arnokius Goesius. 
intendod is no doubt Aert Van der 


scire volui, vir amicissime, vt si quid forte fuci subsit in hoc 
negotio, deprehendas et corrigas. 

Ante paucos dies scripsi ad te per Petrum Montfortium, sed 

20 totus languidior. Haec scribo etiam languens. Dominus dabit 
laetiora, quum volet. Vbi conualuero, gratias agam benignitati 
patriae. Ex oratione Petri cognoui, quantum tibi debeam. Vtinam 
aliqua ex parte referre liceat. Cupio te cum omnibus tibi charis 
quam prosperrime valere. 

25 Datum Friburgi, festo Corporis Christi, Anno m.d.xxxiii. 

Erasmus Rot. mea manu. 

Excellenti viro Dn. Vincentio Cornelii, Caesareae Maiestatis 
per inferiorem Germaniam Thesaurario in Hollandia. 

2820. From Mary of Hdngary. 

Esterhazy MS. 349. Brussels. 

OE. 378. 13 June 1533. 

[The idea of returning to Brabant had been pre.sent to Erasmus' mind in 
the years immediately following his scttlement in Basle. In the spring of 
1522 lie had in fact undertaken the journey north, but was recalled by ill- 
heahh ; see Ep. 1273 introd. In tlie ycar following Queen Margaret, the 
Regent, pressed strongly for his return ; see Ep. 1408. iin. 

After leaving Basle for Freiburg, Erasmus, as early as 1530, seems again to 
have considered seriously the question of going back to the Low Countries ; 
see Ep. 2410. 52n. The project is referred to. in a number of letters of 1531 
and 1532. It had the warm support not only of Olah. but of Carondelet, see 
Epp. 2693, -6S9 ; and in March 1533 both of them took the matter up 
earnestiy. On 27 March Carondelet, in reply to Erasmus' request (Ep. 2762. 
13-6), sent an ofhcial letter of invitation, Ep. 2784. The Emperor's sanction 
was required, and from OE. p. 354 we learn that Olah had written to the 
Ernperor's secretary, Nic. Grudius, sohciting approvah On 4 May Grudius 
replied from Spain that the Emperor favoured the plan and had written to 
the Queen ; Granvelle at the same time wrote to Carondclet (OE. p. 361). 
By June 1533 the project seemed to be sufficiently advanced to justify sending 
Livinus Algoet to Freiburg : he carried with him money for Erasmus' journey. 
The present letter, together with Epp. 2822, 2S28, was brought by him. 
Livinus returned to Brabant, and it was understood that Erasmus would 
shortly foUow. But despite these preparations Erasmus' health was found 
to make the projected journey impracticable ; see Epp. 2S50, 2860. At the 
end of August Erasmus writing to Boniface (Ep. 2S65) speaks of the matter 
as postponed to the spring. In June 1534 we find Olah still pressing Erasmus 
to return ; OE. p. 509.] 


QvANTVM de republica Christiana religionequenostrasacrosancta 
ob virtutes, doctrinam ac eruditionem tuam singularem, Erasme, 
sis meritus, multa tua testantur volumina ; ob quam rem ct nos 
quoque non mediocriter tibi tuisque fauemus virtutibus, praeser- 
5 tim cum te quoque quadam semper in nos fuisse obseruancia, tum 
ex litteris ad nos datis, tum ex lucubrationibus tuis aliis, tum vero 
ex crebris de te nobis factis et serraonibus et commendationibus 
fidelis nobis dilecti Nicolai Olahi, thesaurarii Alben., a secretis et 
consiliis nostris, plane intellexerimus. Cuius rei caussa optaremus 

2819. ig. scripsi] The letter is not extant. 


vt ad hanc tuara patriam et ad nos reuertereris, vt tuis propin- lo 
quioribus vti possemus et animi virtutibus et obsequiis. 

Quare hortamur et rogamus te velis ad nos venire. Pensio 
annua, quae a maiestate Caesarea domino et fratre nostro aman- 
tissimo tibi iam olim designata fuit, in singulos annos in vsum 
tuum hic integre soluetur. Quod vt sine defectu semper fiat, nos 15 
rem ipsam manu tenebimus et curabimus. In aliis eciam tuis 
necessitatibus tibi clementer subueniemus, ne tibi aliquid hic 
deesse videatur. Defensionis quoque personae tuae habebimus 
patrocinium, et eam curam non vulgarem, vt experiaris nostrum 
fauorem ac beneuolenciara tuis raeritis et virtutibus responsuram. 20 
Rogamus igitur te, reuertere : et non tardes. Tuus reditus, quo 
celerior, eo gracior nobis erit, Cesareae quoque imprirais maiestati 
non ingratus futurus. 

Bruxellae Tredecima lunii Anno 1533. 

2821. From Bernard of Cles. 

Trent MS. Vienna. 

14 June 1533. 

[An autograph rough-draft ; for the MS. see Ep. 2515 introd. The letter 
would appear to answer one from Erasmus thanking Cles for Ep. 2801, 
which announced Ferdinand's gift and the addition to the gift sent by Cles 


NoN modicae nobis voluptati fuit litteras Regias et presertim 
nostras ad vos cum amicis coenantem tuto allatas fuisse. Verum 
quod subsequens nox vos et storaachi dolore et insomniis perpetuis 
afflixerit, non libenter intelleximus. Nobis tamen persuademus 
vos ab illa molestia absolutura vitara iucundam trahere : quam 5 
a Deo maxirao diutius vobis concessura iri cupimus : vt et vos 
quod <in hac) principura ac dorainorura nostrorum tempestate 
circa ecclesiae tranquihtatem maxirae cupitis, pro posse vestro 
adiuuare valeatis. Ad quod nos, licet satis accensum, litteris 
nostris hortari non desistemus. 10 

Viennae die 14 lunii. 1533. 

2822. From Philip of Croy. 

Esterhazy MS. 350. Brussels. 

OE. 379. 16 June 1533. 

[Phihp II of Croy (fApril 1549) succeeded his fathor, Henry of Croy, as 
count of Porcion in 1514, and liis \inclo WiHiam of Croy, lord of Chidvres, 
as Marquis D'Aerschot in 1521. Tho Marquisate was later raiscd to the 
dignity of a Ducliy by Charlcs v, whom Phihp acconipanied to Spain in 1522. 
A Knight of the Golden Floece (1516), he became successively Cliambcrlain 

2820. 10. OE : reuerteris iVf.S. 2821. 6. concessam iV/5. 

2821. I. litteras Rogias] Presum- instruction of Ferdinand. 
ably Ep. 2808, sent on the written 


to tho Emporor, principal Trnasurer, Lieutenant and Captain General of 
Hainault. Queon Mary valued him not less than Charles did ; though he had 
resisted an order given by her, he was nevertheless shortly afterwards (1543) 
appointed Captain General of her armies. Seo Henne, ii, p. 346, al. 

For his brother, VViniam of Croy, tho eorrespondent of Erasmus, see 
Ep. 647 introd.] 


Serenissimae Reginae voluntatem et beneuolura erga te animum 
ex litteris raaiestatis suae facile intelliges. De rae autcm nihil 
nunc tibi volo polliceri. Si huc veneris, id quod te facturum 
spero, et vt facias oro, reipsa cognosces quam ego quoque tibi 
5 faueam. Nunquam futurus sum immemor tum illius consuetudinis 
coniunctissimae, quam olim cum foelicis memoriae fratre meo 
Cardinale de Croy contraxeras, tum vero quod ipsura noraen 
nostrura de Croy eruditissimis tuis scriptis apud posteritatera 
testandura reliqueris. Ob quara rem me tibi debere raultura fateor. 

10 Nec ingratus futurus sura, dura reuerteris. Quod vt ad volun- 
tatem et Maiestatis Reginalis et omniura, qui tuae virtutis et 
nominis sumus studiosi, quara citissime facias, te iterura atque 
iterum rogo. Neque nos diucius tua presencia carere patiare. 
Habebis hic Maiestatem Reginalem tibi doctrinaeque ac eruditioni 

15 tuae fauentera, et rae quoque inter alios non vulgarera et araicum 
et patronum, ac in aliis etiam tuis, quae pro tempore emerserint, 
rebus ac negociis tui defensorem et auxiliatorem. Propera igitur 
et Maiestatis suae ac nostrae de reditu tuo conceptae opinioni 
satisfac celeriter. Quo citius redieris, eo eris nobis oranibus 

20 gratior. Vale. 

Bruxellae xvi lunii Anno 1533. 

2823. From Bernard of Cles. 

Trent MS. Vienna. 

18 Jvme 1533. 

[An autograph rough-draft ; for the MS. see Ep. 2515 introd. 

Interpreting this letter by tho hght of Ep. 2847, we may infer that about 
this date Nausea (for whom see Ep. 1577 introd.) had, through Cles, secured 
preferment, or tlie promise of it, from King Ferdinand ; and that he was 
now in Vienna. He had written to Erasmus, before his departure for Vienna, 
a letter which Cles now forwards, with the observation that it would havo 
reached Erasmus earher if it had been sent direct 'isthinc', which perhaps 
means from the Rhinelands (Mainz). Nausea's letter is answered by Ep. 
2847. Erasmus seems (Ep. 2847. i-q) at some earher date to have written him 
a letter of good advice ; in which Nausea discovered a note of irritation.] 


Qvas a venerabili egregio dilecto nostro Federico Nausea proxime 

accoepimus litteras, vobis his annexas remittimus. Quae ad manus 

vestras, si isthinc transraissae fuissent, citius forsan peruenissent. 

Enixe taraen operam dedimus vt quamprimum isthuc dirrigerentur ; 

5 vt et vobis et illi simul gratificaremur. 

Viennae die .18. lunii 1533. 

2822. 2. litteris] Ep. 2820. 

2824] 249 

27722824. From Thomas Boleyn. 

Breslau MS. Rehd. 254. 152. Greenwich. 

EE'^. log. 19 June ''i533>. 

[An original letter, written by a secretary ; 1. 27 and the signature are 
added by Boleyn. The year-date can be supphed with certainty, because 
Boleyn thanks Erasmus for the Explanatio Symboli (March 1533) and asks 
him to write the De Praeparatione (1534, with a preface i Dec. 1533).] 


QvvM in me tanta piae literaturae benificia contuleris, vir orna- 
tissime, quanta debebant ab illo expectari quera omnes omni 
eruditionis ac huraanitatis genere preditura vno ore testantur, 
certe et me tibi coniunctissimum reddidisti et publicae horainum 
opinioni de singulari tuo candore et prompta erga pios beneficentia 5 
conceptae non modo fecisti satis, sed illam longissime superasti. 
Neque enim existimare debes tam insignem anirai tui pietatem aut 
celari posse, vt non per omnium hominum ora vagetur, aut non 
vehementer a pluribus collaudari, ex qua tam magna vtilitas non 
solura presentibus, sed posteris quoque est aduentura. 10 

Quod si par atque equalis gloria praeclari alicuius incoepti 
authorem et illum consequitur, qui pro viribus elaborat, ne longa 
atque edaci temporis ruina dispereat opus, profecto tu ad maxirai 
honoris laudem meritissimo michi prouehendus videaris. Quid 
enim aut michi gratius aut omnibus optabilius contigisse potuit 15 
quam quod certissimum nost<(r>ae salutis simbolum adferebat et 
Christianae religioni ceu ancoram addit firmissimam ? 

Caeterum ne fortasse improbura esse videatur nihil conferre in 
eum, a quo tantum beneficiorum acceperim, remisi per hunc mea- 
rum ad te literarura delatorem 50 coronas aureas (non munusculi 20 
vice, sed grati in te animi mei simbolo), raaiora posthac atque 
arapliora raissurus, interim etiam atque etiam rogitans vt libellum 
aliquem de praeparatione ad moriendum quam primum possis 
effectum ciiraueris. Et si quid erit in quo mea opera vtendum 
putaueris, modis omnibus enitar, quo tuis votis respondeam. 25 

Vale. Grenewichiae 13° Kalen. lulii. 

Rogo, vt me habeas ex numero amicorum tuorum. 

Thomas Wvltsherie et Ormonie. 

2825. To Peter Paul Vergerio. 

Vatican Archives, Nunz. di Germania, Freiburg. 

vol. 56, f. 54. 20 June <I533>- 

[The following extract is found in an original letter (written by a secretary) 
from P. P. Vergerio to Jac. Salviati, dated from Vienna 10 Juiy 1533, and 
now preserved in the Vatican Arcliives. 

Peter Paul Vergorio {14Q8 ?-t5()5) was born at Ca})odistria and belonged to 
tho samo noble family as Peter Paul Vergerio, the luiinanist, who died 1428. 
Ho was educated at Padua (Dr. of Laws 1518) and pursued tho law both 
thero and in Verona and Venice. He was married at V^enico in 1526, but 
shortly aftor, on tho death of his wife, ho took ordcrs and in 1530 went to 

2824. 17. addat MS. 


Rome in search of preferment. He became papal secretary and was em- 
ployed in 1532 on a mission to Venice. In Feb. 1533 he was appointed Papal 
Nuncio at tho court of Ferdinand. At the date of Erasmus' letter he had been 
in Vienna not quite three montlis. After the death of Clement vii he was re- 
appointed as nuncio by Paul iii and employed upon negooiations in Germany 
in connexion with the suminoning of a Council. On 7 Nov. 1535 he had an 
interview with Luther at VVittenberg (see LE. 2337). Luther comments on 
theenergy with which the legate flew from one part of Germany to the other : 
Vergerio thought Luther possessed by a devil. In 1536 he was made bishop 
first of Modruss in Croatia and then of Capodistria. But, coming under the 
suspicion 01 Lutheranism, he betook himself in 1545 to a voluntary exile in 
Mantua and later in Venice. Professing openly the evangehcal doctrines, he 
left Italy in 1549 to become a preacher in Switzerland. At Basle he made the 
acquaintance of Boniface Amerbach. In 1552 ho accepted an invitation to 
come to England and succeed Bucer in Cambridgo, but he did not carry 
out the plnn. In 1553 he settled in Tvibingen, wherc he was supported by 
the duke of Wurtemberg. He pubHshed there in 1563 Primus tomus operum 
Vergerii aduersus papatum, of which, however, no second volume appeared. 
Ainong his other writings are severai in the vernacular. 

A biography of V^ergerio was written by C. H. Sixt (Brunswick, 1855), which 
prints liis correspondeiice (1556-63) with duke Albert of Prussia and gives 
a bibUography of his publications, 89 items. A more modern biography with 
a fuller bibhography is that of F. Hubert, Gottingen, 1893. W. Friedensburg 
pubHshed Vergerio's dispatches from Germany Nuntiaturberichte aus Deutsch- 
land, vol. i, 1533-6 (Gotha 1892 with an introduction), where this letter is 
printed, p. 104.] After deaiing with other subjects Vergerio says : 

Uinfrascrilto capitulo e d\-na lettera d^Erasmo, col quale ho fatta 
bona amicitia, et spesse fiate se scriva^no. £ hora in Friburgo, et 
scrive alli .xx. di Zugno : 

Varii sunt vndiqwe reriim raotiis ac minae, vt sunt humanorura 

5 eonsiliorura turaultus, quos Horaerus rauscarura turrais coraparat. 

Sed celestis illius artificis incogitabilis sapientia, bonitas et cleraen- 

tia mihi spem bonam facit fore vt haec omnia vertantur in piorura 

lucrum et ipsius gloriara. 

lara hic constans ruraor est iara coitara inter regem Ferdinandum 
10 et Turcas concordiam satis equis conditionibus, nempe vt Ferdi- 
nandi sit Vngaria, quemadmodum fuit Ludouici defuncti. Euan- 
gelici sic rem gerunt quasi ludant talis. Quid acciderit Monasterii, 
quid Susati, longura sit scribere ; quid nuper Augustae non dubito 
quin iara perceperis. Susati tumultum excitauit Dominicanus 
15 quidam e locis compluribus ob furta profugus. rranc<f>ordiae 

2. se scrii-amo] There is no other speaks began with the preaching of 

trace of letters that passed between John of Campen in 1532, cuhninating 

Erasmus and Vergerio. in the death of John Schlachtorp on 

5. HomerusJ Perhaps a confused 3 May 1533. On 6 July 1533 the 

recollection of, e.g., //. 2. 469. magistrates and the City Council fied 

12. Monasterii] Adetailedhistoryof from Soest. 

the Anabaptist disturbances inMlin- Augustae] See Epp. 2818. 29-44, 

ster is given in a letter of C. Heres- 2845. 39-47. 

bach to ErasiTms (July 1535) Breslau 14. Dominicanus] In Ep. 2728. 8- 

MS. Rehd. 254. 85. printed by Hora- 21 Erasmus identifies him with Lam- 

witz iv. 850-6. bertus Campester (Ep. 1581. 41311). 

13. Susati] An account of the dis- This is possibly a confusion with 
turbances in Soest is given in Ham- John of Campen, for whom see 
melmann, Beformationsgeschichte Hammelmann, loc. cit.. pp. 375-82. 
Westfalens (Geschichtliche Werke. ed. 15. Franc<f>ordiae] See Epp.2So6. 
Loffler, vol. 2. pp. 375-99). The iiin, 2845. 22-5. 

troubles of which Erasmus here 


quidara huic non dissimilis noua de Euc<(h)aristia serit dogmata. 
Lubecenses bellum indixerunt Hollandis etc. 

28262846 From Damian a Goes. 

Leipzig MS. Antwerp. 

EE. 188. 20 June 1533. 

[An original letter, autograph throughout. 

Damiano deGoes (1501-74), a Portuguese of noble family, bornat Alemquer, 
was brought up as a page at the court of King Emanuel. In 1521 King 
John III appointed him one of tlie commercial agents of the Portuguese 
government in the Factory of Antwerp ; his duties took him to many parts 
of Europe (see 11. 8-14, 42). In the Nethorlands he made acquaintance with 
the leading humanists, some of them near friends of Erasmus. Cornelius 
Grapheus printed in 1531 a poem Pictura seu Descriptio Damiani, in which 
he speaka of himself es teaching Latin to Damian. In 1532 he published 
his Legatio magni Indorum Imperatoris Prcsbyteri loannis ad Emanuelem 
Lusitaniae regeni A.D. MDXIII (Antwerp, Grapheus). The book was trans- 
lated into English by John More, London, W. Rastell, 1533. Damian left 
a copy of his Legatio with Erasmus, to whom, in 1533, probably in the spring, 
he paid a visit at Freiburg, bringing with him an introduction from Rescius. 
His correspondenco with Erasmus forms an interesting part of the letters of 
Erasmus' last years. In June 1533 the King appointed him ' quaestor India- 
ruin orientalium ', and he was recalled to Portugal. Erasmus liad in 1527 
dedicated his Chrysostomi Lucubrationes to John iil (Ep. 1800) : but the pre- 
face contained some indiscreet remarks on the Portuguese Pactory at Ant- 
werp ; and when Goes set out for Portugal in 1533, Erasmus wrote begging 
him to convey his apologies to the King(Ep. 2846. 165-70). Goeswas himself 
rich and noVjle ; and before leaving for Portugal he sont Erasmus the gift of 
a fine silver-gilt tankard (1. Ggn). But Goes retained his new appointment 
only for a short time ; he had resigned it before 13 March 1534 (Ep. 2916. 19- 
20) and was in Antwerp again in the spring of that year. He had made up 
his mind to abandon administration, and to study civil law in Italy. On his 
way to Italy he wishcd to pay a second visit to Erasnms (cf. Ep. 2919). He 
was in Basle on 17 April (Basle MS. G. II. 13, f. 157), and secms to have reached 
Freiburg bofore 23 April (Ep. 2924), bearing flattering of?ers from John iii 
(soe MHL'', p. 616). Erasmus would have been glad to have him as a per- 
inanent ' conuictor ' (Lond. xxx. 69, LB. 1279). It was doubtless on the 
occasion of this visit that Erasmus composed for Damian's use the small 
treatise entitled Compendiwn Rhetorices, printed aftcr Erasmus' death, and 
against his express wish, by R. Rescius (Louvain 1544) ; for this treatise see 
Appendix xxii. Damian's visit endcd on 18 Aug. (Lond. xxx. 66, LB. 1271). 
On his way to Italy he visited Boniface Amerbach. He carried with him 
ietters of introduction from Erasmus. By 1 1 Nov. he was at Padua, where 
lie intended to study ; and had delivered a letter there from Erasmus to 
Pietro Benibo (cf. LB. 1259). In Padua in 1536 he learned of Erasmus' 
death, and passed the news to Clonardus (see Clen. E. pp. 56, 76). He took 
his degree there in 1538. 

Early in tho year following lio returnod to Louvain, where he matriculated 
on 4 Juno. It was his intention to settle there perinanently (BRE. 359); 
and between 1538 and 1542 ho printed there, with Rescius,'several of his 
historical opuscula : Commentarii Rerum Oestarum in India citra Gangem a 
Lusitanis anno 1538 (Sept. 1539); Fides, Rcligio, Moresque Aethiopum sub 
imperio Pretiosi loannis, together with Deploratio Lappianae Oentis (Lou- 
vain, 1540, repr. Paris 1541); Hispania (1542). All these works, with 
miscellaneous poems and letters, were brought together by Rescius in 
auccessive editions of his Damiani Opuscula. But in 1542 Louvain was 
attacked by French troops. Goes, who undertook to command the student 

2825. 17. etc.] Vergerio adds etc. with his own hand. 


militia, was taken prisoner. After 14 months in prison lie was ransomed 
with diflliculty, and returned to Louvain in Oct. 1543. It was only after 
appeal to the Emperor that he was successful in vindicating himsolf from 
the suspicion of cowardice or incompetonce. Ho left Louvain, and after 
visiting orio or two otiier towns of tho Netherlands, returned to Portugal ; 
pubhshing at Lisbon (L. Rhotorigius) in 1846 Damiani Gois Equitis Lusitani 
De Capliuitate Sua, a defenco of his conduct at the siego of Louvain. He 
was appointed historiographer royal and keeper of the arcfiives in Lisbon. 
In 1554 '*6 wrote his Vrbis Olisiponensis Descriptio ; in 1558 his Chronica do 
Principe D. Joam (John 11); and was thereafter commissioned to write 
a history of the reign of King Emmanuel. Tlie first part of this work, 
Chronica do Rei D. Emanuel, appeared at LisVjon in 1566, the other three 
parts in 1566-7. But, hke Horace's PolUo, he found himself treading ' per 
ignes suppositos cinori doloso'. Chronichng recent events, he gave offence 
to powerful persons still hving ; and parts of his V)Ook laid him open to the 
charge of herosy. His orthodoxy had been suspect at an earher date ; 
Rodriguez, principal of the Jesuits, had denounced him as a Lutheran and 
Erasmian ; ho had spoken against iudulgences and the confessional. He was 
arrested by tho Inquisition in 1571 ; and on abjuring pardoned. In 1572 he 
was confined in the monastery of Batalha. Released f rom this confinement, 
he died in ius native Alemquer, 30 Jan. 1574. 

Basle MS. G. II. 17, ff. 317-29, preserves 11 letters addressed by Goes to 
Boniface Amerbach, 1533-36. The letters of 1536 are written immediately 
aftcr Erasmus' death, and speak of Goes' project (wliich he abandoned) of 
editing and printing, at liis own expense, a collccted edition of Erasmus' 
works — the project is outhned in an autograph letter to Erasmus of 26 Jan. 
1536, Breslau MS. Rehd. 254. 77 : LB. App. 381. The rough-drafts of Boni- 
face's letters to Goes are preserved in Basle MS. C. VI''^. 73, ft'. 177. 177 v°., 216, 
216 v°. De Vochfs account of this corrcspondence (MHL*. p. 617, n. 4) seems 
to be based in part on misinformation. 

Two original ietters of Goes to Bembo are in the Vatican Library, Barb. 
Lat. 2158. fo. ch, cliii ; printed by de Voclit MHL*. pp. 694-S. ' 

See MHL*. pp. 611-98, and M. Bataillon Le Cosmopolitisme de Damiao de 
Gois in Rcii. de litteraturc cojnparce, no. 69, 1938 ; tiio biography of Damian 
by Maximiano Lemos, Rivista de Historia ix-x, Lisbon 1920-22 ; and the 
five parts of the Archaeologia Artistica containing the Goesiana of Joaquim 
de Vasconcollos, 1879-9S (these last we have not been ablo to see ; the third 
part of the Arcltueologia consists of the Latin letters of Damian).] 


Vnas dedi tibi per manus Erasmi Scheti literas, ex quibus et 
de reditu meo Louanium et de ad<u>entu pueri tui eodem puto 
intel<l>exisse te. Is puer nulla quideni ratione potuit induci vt 
quacunque mea vteretur opera, quae verecundia num ab eo an abs 

5 tuo iussu profecta sit nescio. Scire taraen te velim et te et tuos 
omneis totis nobis citra verecundiam posse vti. 

Mi Erasme, quandoquidem te habeo raihi charissiraura, nolo te 
caelare fortunas meas. Serenissimus rex Lusitaniae, dominus meus 
multo optiraus, postquam in eiusdem negotiis perpetuum fere 

10 decennium Germaniae Sarmatiae Daciae prouincias eius iussu 
peragrauerira, iaraque ad Belgas tandem redierira, reuocat me per 
literas in Lusitaniam, vt scilicet sim illi primus a thesauris, cum 
neque hoc aut quid simile vnquara arabiuerim, ac ne cogitarim 
quidera. Quo regis erga me amoris indicio proculdubio amici pos- 

15 sunt non iniuria gratulari mihi. Relicto igitur iam Louanio 
Antuerpiam migrauimus, inde post dies decem Lusitaniam repeti- 
turi, quo si deus ille opti. max. nos incolumes peruenire concesserit, 

1. Vnas] Not extant. 8. rex] John iii. 

2. pueri] Quirinus Hagius. 




cum tibi in primis tum amicis vberius inseruire et poterimus et ex 
animo ad id parati erimus. 

Pro tuis in me officiis visus sum mihi extra leges amicitiae 20 
facere, si tibi non indicarem ea quae Louanii de te audiui, presertim 
cum causa sit tam ardua et male suspiciosa. Aiunt enira te in 
diuortio illo Anglicano consentire. Quod cum audirem non potui 
satis mirari, cum scirem me ex tuo ore Friburgi contra audiuisse. 
Quare pro mea virili coepi obstare ; ac tandem eo ventum est vt 25 
meis ratiunculis amouerim eorum aduersus te suspicionem. Oro 
igitur te mihi significare velis, quid respondendum erit si quando 
eiuscemodi nugamenta ad aureis nostras forte peruenerint, siqui- 
dem nihil dubito quin (cum in Lusitaniam venerim) inciderit serrao 
de te coram rege et de tua in diuortium istud opinione. 30 

Memini me tibi isthic libellum de presbyteri loannis suorumque 
subditorum fide ac moribus obtulisse, in calce cuius est nostra 
quaedamexhortatioad loannem Magnum Gotlium archiepiscopum 
Vupsalensem de Pilapia siue Laponia, Scythicae plagae proui^n^cia 

28 nugumenta MS. 

22-3. in diuortio . . . consentire] 
See Ep. 2846 introd. 

24. Friburgi] The date of Gocs' 
first visit to Erasmus is not certainly 
known. But the indications seem to 
point to Marcli 1533. At the time of 
the visit, and for some tinie after, 
Erasmus was ill (Ep. 2846). But he 
had been well throughout the winter, 
1532-3; see Epp. 2770.1, 2776. 65, 2782. 
lo-ii. His ilhiess began in the last 
days of February (ib.). Gocs' visit 
must, therefore. be later than Feb. 
1533- I^ut it was earher than 10 
April 1533 ; for on that day Schiltach 
was burnt to the ground : Goes, in 
his previous letter (not extant), had 
asked for details of this disaster, and 
Erasmus supphes these in Ep. 2846. 
124. Writing toBoniface Amerbach 011 
5 May 1533 (Ep. 2805) Erasmus men- 
tions a Portuguese who has reccntly 
visited Boniface, and whom Boniface 
seems to havo found tiresome (moles- 
tus). Erasraus says that he was 
careful not to give him any letter of 
introduction. That this Portuguese 
was Goes seems not unhkely ; for in 
Ep. 2846 Erasmus apologises to Goes 
for not having given him an intro- 
duction to Boniface. (It is true tliat, 
in Ep. 2846, Erasmus is caref\il to 
assure Goes that Boniface fountl him 
congenial.) P]p. ^So^answersaletter 
of Boniface which has not survived, 
and which may very well be a good 
deal prior to 5 May : Erasmus had 
not writt(»n sinco 22 March (Ep. 
2788 : a letter wliich was delayed in 
dispatch till 10 April, when he 

forwarded it with a postscript). Basle 
MS. G. II. 17, f. 329 preserves an un- 
dated note of Damian to Boniface: 
' Amice optime Bonifaci, tuus Dami- 
anus en tibi adest, in diuorsorio 
Ciconiae. Cupit ad te vcnire, modo 
sciat te domi manere aut. si kibet, te 
orat ad caenam conuiuam.' This 
note might equally well belong to 
1533 (where Dr. Hartmann places it) 
or to 1534. 

3 1 . hbellum] The Legalio Presbyteri 
loannis. From Ep. 2846 it appoars 
that Goes had carried tho book to 
Freiburg, and left it at Erasmus' 
house. When, later, he saw and dined 
with Erasmus, Erasmus had not 
looked at it, or so much as ascertained 
that Goes was the author. 

33. Magnum] John Store, whom, 
with his brother Olahus, Damian liad 
met on his travels. He was sent as 
papal legate to King Gustaf in 1523, 
being at that time bishop of Vesteras. 
Gustaf wishod to have him appointed 
to the archbishopric of Upsala, in 
place of Gustaf Trolle. But the Pope 
(Adrian vi) refused to agree to this, 
and rolations between Swedon and 
tlie Papacy woro brokon off . In 1527 
Clement vii made Store archbishop ; 
but Gustaf then refused to allow him 
in Sweden. He was consecrated arch- 
bishop in 1533, residing in Danzig. 
In 1538 he went to Rome, in order 
to tako part in tho forthcoming ocu- 
monical council. But he died thcre 
in 1544. (Seo MHL''. p. 612, n. i.) 

34. Laponia] After 1523 theSwodes 
regardedthe region as a part of Sweden. 


35 satis vasta, bona parte sub dicti archiepiscopi diocesi sita, quam 
lacobus Zieglcrus in sua Scondia seu Sconlandia (ex relatione 
eiusdem archiepiscopi) scite descripsit, vbi neque lex neque vlla de 
Christo seruatore eiusque beneficiis noticia extat, res profecto 
egregie impia et pio pectori multum deploranda ; me autem in 

40 primis ea res simplicissimae gentis commiseratione supra modura 
vrget sollicitumque reddit, siquidem accepi et pro certo compertum 
habeo (dum apud Dacos Prutenosque et Liuonios agerem) ex 
plaerisque probis mercatoribus qui illic mercimoniorum suorum 
causa versantur, Lapones illos homines esse nimisquam simplices 

45 et innocentes ac brutorura ritu nulla sub lege agere ; vnde creden- 
dura est illos ad Christi euangelium accipiendum facile posse 
induci, si reges principesue (de christianis loquor), qui illis per 
imposita vectigalia imperitant, illis de isdem vectigalibus, turpis- 
simae scilicet exactionis lucro, nonnihil reraitterent. Hoc dico ob 

50 id, quod certo scio nobilitatera illam haud qua[n]quam permittere 
vt quiuis syncere christiani concionatores euangelii nunciandi 
gratia ad illos accedant ; tiraent enini (nerape nimisquara tyran- 
nicae suae auariciae conscii) ne [si] siraplices et bruti illi, per 
euangelicara concionera et christianorum hominura frequentiam 

55 facti prudentiores, iure deinde recusent tam indebita ferre vectiga- 
lium iraperia. Tanta profecto raiseria piis neutiquara est toleranda 
conscientiis. Te igitur per Christura oro atque obsecro vt, non 
mea tantura sed et miserorum illorura, sed et ipsius Christi causa, 
aut de hac re tara raisera nonnihil scribere aut ad illam nostram 

60 exho<(r)tationera coramendatitiara epistolara adiungere velis, vt 
tandera tuis preclaris scriptis ad Suecios Gothosque et alios id 
genus homines perlatis ilHusraodi tyranni et animicidae pietate 
aliqua moti ex tanta incuria expergiscantur, ne miserorum Lapo- 
num aniraae eorundera culpa tara negligenter pereant. Id si 

65 feceris, rem profecto et Christo et toti christiano orbi gratissiraara 
feceris, et tibi laudem inde non raodicara paraueris. 

Vt mei discedentis nonnuUuni tibi relinquara raneraosynon, 
mitto tibi dono per manus Erasmi Scheti munusculura pro tua 
dignitate satis tenue, nerape argenteuni poculura inauratum, quo 

70 si quando tibi vtendum erit, integri huius tui araici raemineris. 
Ego quidem, vbicunque me fore contigerit, par pari referara, id est 
seraper tui merainero ; tu vero hoc nostrum qualecunque munu- 
sculum aequi bonique facito. Quod cum tui certe non sit capax, 
accipe pectus amici huius tui sane erga te apertum, araici inquara 

75 tui quera vsque ad vltima nostra suspiria in tua araicitia firraura 

46. EE: accepiendum il/>S. 51. EE : concionateres MS. 65. EE : 

toto MS. 

36. Zieglerus] See Ep. 1260 introd. made by G. Cognatus 10 April 1534, 

In 1532 P. Schoeffer printed at Stras- as : ' Aliud <poculum> cum operculo 

bourg Ziegler^s work describing the totum inauratum, donum clarissimi 

Holy Lands and the Seandinavian viri D. Damiani a Choes, Lusitani'. 

countries, a section of which is de- Against the entry Erasmus notes : 

voLed to ' Schondia'. ' Vendidi Amerbachio ' (See Major, 

69. poculumj This appears in the p. 41). 
inventory of Erasmus' possessions, 


Quascunque literas ad rae in Lusitaniam dare voles, eas per 
Erasmum Schetum tuto mittes ; sum cum eodem de ea re loquutus. 

Quam mox in Lusitaniam appulero, de me statuque meo cer- 
tiorem te reddam. Vale, amice candidissime. 80 

Antuerpiae xii calend. lulias. 1533. 

Desyderio Erasmo Roterodamo D. suo. ffriburgi. 

2827. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle Univ. MS. G. II. 13^. 42. Freiburg. 

21 June 1533. 

[The manuscript is a copy in the hartd of the younger Basil Amerbach, 
see Ep. 2320 mtrod. The date is confirmed by the reference to Erasmus' 
illness in tlie summer of 1533.] 


S. P. Non eram epistolae tuae responsurus, quando me iubes 
in crastinum expectare Truffelmannum, nisi hic senior flagitasset 
aliquid ad te. Simul atque coelum coepit csse clementius, dolor 
quoque coepit esse remissior, qui tamen adhuc vrget sinistram 
tibiam, in pede leuis, in coxendice leuior, in genu varius, semper 5 
tamen tolerabilis. 

Plurimi hic languent, in his et Zasius et Emmeus et Theologus 
meus. lam pridem reualuissem, si duobus diis propitiis vti licuis- 
set, loue et I3accho. Si feriis quae instant huc te tuo commodo 
reciperes, futurum mihi esset summopere gratum, ac pene etiam 10 
necessarium. Cupio te, vir amicissime cum omnibus tibi charis 
quam rectissime valere. 

Friburgi 21 die lunii 1533. 

Erasmus Rot. omni in re tuus. 

27922828. From Nicholas Olah. 

Esterhazy MS. 352. Brussels. 

OE. 380. 21 June 1533. 

N. OLAVS thesavrarivs alben. secretarivs et consiliarivs 


QviD nuper, mi Erasme, in rebus tuis egerim, solita mea qua in 
amicorum negocio vti consueui diligentia, proximis meis litteris 
copiose perscripseram. Pollicitus autem fueram me tibi significa- 
turum, quid a Cesare responsi habituri esseraus. Quod non abs re 
feceram. Nam nolui in tuis precipitanter quippiam aut aggredi 5 
aut agere. Interea aduenit tuus Quirinus cum litteris, cx quibus 
tuum animum facile intellexi. 

2827. I. epistolaetuaeJNotextant. 2321. 27^. 

2. Truffelmannum] See Ep. 2554. Theologus] Louis Ber. 

in. 2828. 2. proximisj Ep. 2785. 

sonior] Unknown to us. 6. aducnit] Cf. Ep. 2848. 

7. EmmousJ The printcr, seo Ep. htterisj Ep. 2792. 


Omnia ita vt voliiimus euenerunt. Nec aliquid est quod te ad 
reuertendum (vt te ab inicio exhortati sumus, et ob amorera quo 

10 atficior in te soUicitauimus) non inuitet. Principes licet habueris 
eciam antea fauentes, fecimus tamen et nos quantura in nobis fuit 
ob eximias tuas virtutes animique dotes tibi fauenciores. Quid 
Caesar de te rescripserit, intelliges ex exem])lo literarum suarum 
presentibus meis incluso. Quid postea regina mea me sollicitatore 

15 Caesaris noniine decreuerit, accipies ex litteris D. Panormitani. 
Animum autem et beneuolenciara in te reginalera ex litteris ipsius 
propriis cognosces. Dominus Dux quoque ab Askoth rairifice te 
araat. Quos oranes in tui amorem ac desyderium excitaui. 

Quare nihil est, rai Erasrae, quod te istic reraoretur. 8i cora- 

20 raodo, quieti, saluti et aetatis tuae iam grauidae tranquillitati, et 
id quidem in patria, in coelo tibi et propicio et fauente, inter pro- 
pinquos, amicos ac veteres tuos familiares, vis optime esse consul- 
tum, fac citissime redcas ; raalisque <(esse> in solo tuo natiuo, et 
ibi extremae huius aetatis tuae tempus transigere, vbi et principes 

25 et omnes boni te esse velint, quam vbi et paucos habeas principes 
tibi propicios et raultos ingratos ciues. Scis me ab eo terapore, 
quo araicitiae et farailiaritatis nostrae priraa iecimus pcr litteras 
fundamenta, nunquam tecum teraere ; nunc raulto rainus de 
reditu tuo tecura agerem, si arbitrarcr aetati iam ingrauescenti et 

30 quieti tuae eura non vsui futurum. 

Velis igitur quarapriraum poteris reuerti. Quia autem non 
omnia putaui esse litteris committenda, curaui per Reginara vt 
Leuinus ad te raitteretur. Qui omnia quae fecerira, et quae de 
rebus tuis particularibus a me et audiuit et accepit, tibi est rela- 

35 turus. Fidelior eo magisque (ni fallor) tara mihi quara tibi addictus 
ad te mitti non potuit. Cuius verbis fidem adhibeas. Quirinus 
tuus profectus a me in Angliam nondum est reuersus. Expecto 
tamen eum in horas. Vale et me vt soles ama. 
Bruxellae 21 lunii 1533. 

2829. From Viglius Zuichemus. 

Van Heu-ssen. iv. 114. Padiia. 

Brussels MS. II. 1040^. f. 62. 24 June 1533. 

Brussels MS. 6919, p. 123. 

[For the sources see Ep. 2101 introd. The date is confirmed by the contents.] 


Etsi nihil hoc tempore habebara quod dignura erat vt ad te 
scriberera, doctissime D. Erasme, tamen cum Florentius meus 
acceptis a patre litteris respondere tibi cuperet, et sine raeis litteris 

2828. 13. exemplo] Not extant. 2822 introd. 

The Emperor had written to Queen 33. Leuinus] He was presumably 

Mary, see OE. p. 361. the bearer also of Epp. 2820, 2822; 

15. Htteris] Not extant. see also Epp. 2848, 2849, 2851. 

16. htteris ipsius] Ep. 2820. 2829. 2. Florentius] Griboval. See 

17. Dux . . . ab Askoth] Phihp of Ep. 2716. i56n, and cf. Epp. 2767. 8- 
Croy, duke of Aerschot ; see Ep. 9,2810.41-8. His letter isnotextant. 


suas mittere commode non posset, hibens illi hanc operam im- 
pendi ; praesertim cum iamdudum nugis meis atque inanibus 5 
litteris veniam dare consueueris. Et nisi vererer ne tua patientia 
abuterer, possem in praesentia longas contexere fabulas, quas hic 
nuper egerunt Augustinenses fratres : quorum hic synodus fuit, 
vt superiore anno Carmelitarura. 

Vix autem credas quae hic disputationes seu verius altercaiiones 10 
inter Italicos et Parisienses magistros fuerint. Ac cum mos sit 
propositis thematis conuenire aHorum ordinum monachos ad dis- 
putandum, hic pro Scoto et Egidio grauissimae saepe controuer- 
siae et rixae raultis clamoribus agitatae. Fuerunt tamen fere 
Logicae et Physicae conchisiones ; nisi quod Parisienses articul^s 15 
aHquot Lutheri reprobarunt, et Tholosanus quidam monachus in 
omni, vt ipsi loquuntur, scibili propositis conclusionibus, atque 
ctiam, si diis placet, in iure, in primo mox congressu turpiter 
raanus dedit, et qui vniuersarum <(rerura> encyclopaediara pro- 
raiserat, singularum vix rudimenta didicisse se ostendit. Ac 20 
interea de republica illorura diu inter ipsos consultatum ; cumque 
de nonnullis monachis diminutae maiestatis reis supplicium de- 
creuissent, parum a tumultu res abfuit, dum condemnati in 
scholasticorum se tutelam dedunt, a quibus fortiter fuere seruati. 

Atque has monachorura controuersias nos hic aliquaradiu risi- 25 
mus. Logus nuper hac transiit, dissohitoque aere Romara pro- 
fectus est. loannes Chrysostoraus Rauennam est ablegatus. 
Ambrosii penes rae sunt serraones : eos curabo, cura commode 
potero, vt accipias. 

Pontifex ferebatur Niceara profecturus, vt cum Gallo de resti- 30 
tuenda dignitate sua colloqueretur ; sed res dilata est. In Italia 
alioqui nullus belli rumor. Coronem in Peloponneso Turcicus 
railes frustra saepe tentauit. Andreas Auria cura Genuensi et 
imperatoria classe in subsidium exiuit. Bembus quiete sua se 
oblectat, ac in Venetara historiam omni studio incumbit : cuius 35 
mihi gustura praebuit, et eandera in hicem propediem daturus. 
Bayfius quoque re(Htum petita raissione moHtur. 

Praeterea hic nihil habemus. Bene vale. 

Patauii 8. Calend. luHi. 1533. 

27262830. From Charles Blount. 

Breslau MS. Rehd. 254. 30. Westminster. 

EE^ 74. 26 June <i533>- 

[An original letter, written by a secretary or tiitor. Tho address shect is 

2829. 13. Egidio] Aegidius Ro- His body was takcn to Paris, and 

manus do Colonna, ' doctor funda- buried in the Church of the Augus- 

tissinius'. Hc bolo!iged to the grcat tinians. 

Colonna family of Naples. Ho was 27. Chrysostomus] Sco Ep. 2682. 

cducatcd at Paris, under St. Thomas, 64^. 

and was the first Augustinian to 28. Ambrosii . . . sermonesj Sce Ep. 

teach in Paris. Hc actod as tutor to 2716. 134^. 

Phihppe-le-Bel,forwhomhewrotohis 37. Bayfius] He gave up his em- 

De Regimine Frincipis. He becamo bassy at Venico and rcturned to 

general of tho Augustinian Ordcr in Franco carly in 1534,^00 Ep. 1962 in- 

1292. He died at Avignon in 1316. trod. 

452.10 S 


missing. The year-date can be supplied with certainty as tho letter thanks 
Erasmus for the onlarged edition of the Adagia, March 1533; seo Ep. 2773.] 

QvoD tam amanter ac fideliter, Eras. doctissime, rae officii mei 
admonueris, pre te fers (vt Ciceronis verbis vtar) perspectum 
mihi quidem, sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. 
Consilio tuo pro viribus parere studebo. Caeterum vchementer 
5 doleo per tantum interuallum quo seiungimur non licere per 
literas colloqui. Nam ex scriptis illis tuis, summa tum eloquentia 
tum prudentia rcfertissimis, praecipuum eruditionis fructum mih 
semper poUicebar. Hoc vnum tamen, candidissime mi Erasme 
sine te exorem, vt, si crebrius mutuis scriptis colloqui non dabitur 
10 raritatem illam (si que futura sit) amplitudine saltem stili pensare 
digneris. Sic enim literis tuis afficior vt eisdem legendis immori 

De accessione centuriarum Adagiorum, quam praefatione mihi 
nuncupasti, quam referrem gratiara, non inuenio ; ideo quam 
15 possim, ago et habeo maxiraara. Ac te oro, rai Erasme, vt, 
quoniara tara sedulo hactenus studiis nostris calcar addidisti, iam 
non deseras, sed pergas pro ceptis nos admonere, quid sit agen- 
dura, si non tara frequenter vt velis, saltem vt per occupationes 
et alia negocia commode possis. Hoc nihil queas nobis prestare 
20 gratius. 

Vale, Westmonasterii, xxvi die lunii. 

Tuus ex animo Carolus Blountus. 

2831. From Thomas More. 

De Praeparatione p. 112. Chelsea. 

N. p. 1076: Lond. xxvii. 10: LB. App. 466. <June 1533. > 

[Tho letter answers two letters, neither extant, ono dated 7 Feb. The 
year-date may bo inferred from the reference to Cranmer, who was con- 
secrated Archbishop on 30 March 1533. Quirinus, who bore the letter, 
presumably carried also Epp. 2824, 2830 ; it seems hkely, therefore, that he 
loft England not earUer tha-n 26 June, He was in Tournay on 9 July ; see 
Ep. 2842. Cochlaeus printed the letter from 1. 29 to the end including the 
epitaph in Antiqua . . . Epistola Xicolai Pape I, Leipzig, M. Lotthorus, 1536. 
This is the last letter which has survived of the correspondence between 
Erasmus and More.] 


BiNAS abs te literas acccpi, alteras Friburgi datas vii. Februarii 
proximi, alteras hic Quirinus attulit, qui praeter litteras impartiuit 
alia, quae in regionibus istis acta digna cognitu sunt ; quae quod 
me scire voluisti, magnas tibi gratias ago. 
5 De rebus tuis omnia potes e Quirino cognoscere, qui mihi videtur 
et probus esse et diligens. Gaudeo tua causa, et, quoniam te amo, 
etiam mea, praesentem Cantuariae Praesulem non rainorem erga 
te amorera prae se ferre quam praestitit olim Vuaramus, quo non 
alius vixit tui araantior : qui si visus est in fine ad dandum segnior, 
10 ipsa res indicat impares facultates, non imparera aniraum, fuisse 
in causa ; nam mortuus est supra quam quisquara credat pauper, 
nisi quod non defuit vnde dissoluerentur debita: neque ita multum 

2830. 2. Ciceronis] Ad Fam. 2. i. i. 


debuit, sed post impensa iusta funeri, non admodum multum 
superfuit. Dunelmensem haud dubie vehementer exhaurit hoc 
bellum, aut incursiones potius quae sunt habitae nobis cum Scotis : 15 
nam eius ditio Scotis est contermina, tam procul a nobis vt ego 
tam raro fere ab illo iam audiam quam abs te. Rumor hic erat 
N. hic fuisse cum Melanchthone vna seruatum per nescio quos 
diu clanculum, post furtim discessisse : sed is rumor paulatim 
euanuit, et res reperta est falsissima. Rex videtur aduersus 20 
haereticos acrior quam Episcopi ipsi. 

Tyndalus haereticus nostras, qui et nusquam et vbique exulat, 
scripsit huc nuper Melanchthonem esse apud Regem Galliae : 
semet collocutum cum eo qui illum vidisset exceptum Parisiis 
comitatu CL. equorum : addebat se tiraere Tyndalus ne, si Gallia 25 
per illum reciperet verbum Dei, confirmaretur in fide Eucharistiae 
contra Vicleficam sectam. Quam sollicite isti tractant hoc nego- 
tium, tanquam illis delegasset Deus instituendum et rudimentis 
fidei imbuendum orbem ! Quod in epistola priore scribis, dubitasse 
te epistolam meam aedere, quum tamen essent causae quur aeditam 30 
cuperes, non est, mi Erasme, quod dubites. Locutulei quidam 
apud nos spargere coeperant, me, quanquam dissimularera, inuitum 
tamen esse magistratu abdicatum. At ego quum sepulchrum mihi 
faciendum curassem, non dubitaui rem, vt erat, Epitaphio testari, 
vt contra si quis posset redargueret. Hoc ilii simul vt descripse- 35 
rant, quum velut vanum non possent, vt gloriosulum incessebant. 
Sed ego hoc raalebam quam vt alterum illud persuaderi sinerem : 
non mea certe causa, cui quid dicant homines, modo probet Deus, 
non multum pensi habeo : sed quoniam in fidei causa libellos 
aliquot aduersus quosdam nostros contentiosorum dogmatum pro- 4° 
pugnatores lingua nostrate scripseram, arbitrabar oportere me 
integritatem nominis mei defendere : et, ne nescias quam gloriose 
scripserim, Epitaphium meum accipies : in quo videbis qua con- 
scientiae fiducia nihil illis blandior, quo minus de me praedicent 
quod libet. Expectaui iam syndici tempus a gesto ac deposito 45 
magistratu, nec adhuc quisquam prodiit qui de mea integritate 
quereretur. Aut tam innocens fui, aut tam cautus saltem, vt 
aemulis meis necesse sit, si me altero nolint, altero saltem sinant 
gloriari. Sed de hoc negotio Rex ipse quum alias, tum priuatim 
saepe, tum bis publice pronunciauit. Nam supra quam meus 5° 
pudor pati potest vt recenseam, per os Ducis illustrissimi, Ducis, 
inquam, Norfolcliiae, magni thesaurarii Angliae, quum successor 
meus homo inprimis egregius collocaretur in loco, honorifice iussit 
de rae tcstatura reddere, quod aegre ad preces meas me dimiserit: 
nec eo singularis erga me bonitas Regis contenta, reuocari fecit 55 
idera denuo raidto post in sua praesentia in solenni conuentu 
raagnatum ac populi, per os successoris mei, in ea oratione, quam ex 

57. ea om. N. 

14. Diinelmcnsem] Tunstall. 39. libellos] See Ep. 2650. io8-Qn. 

18. N.) Pcrhaps Grynaeus; who 51. Ducis] Thomas Howard, earlof 

seems to bo spoken of again in 11. 64- Surrey and third duko of Norfolk, 

70; ef. Epp. 2659. 97, 2S78. 15-16. lord trcasurer. 

30. epistolam] Ep. 2659. 52. successor] Sir Thomas Audloy. 


more primam habuit in senatu, quem senatum (vt scis) nos Per- 
leamentum vocamus. Igitur si tibi ita videbitur, nihil est quod 

60 dubites, quo minus edas cpistolam. Quod in Epitaphio profiteor 
haereticis me molestura, hoc ambitiose fcci. Nam omnino 
sic illud hominum genus odi vt illis, ni resipiscant, tam inuisus 
esse velim quam cui maxime, quippe quos indies magis ac magis 
experior tales vt mundo ab illis vehementer metuam. Illi de cpio 

65 scribis (obsequar tuo consilio) nihil omnino rescribam, quanquam 
longam epistolam iamdiu paratam habeam ; nec ob id contineo, 
quod c{uicquam pensi habeam quid ille, aut omnes eius complices, 
vel sentiant vel scribant de me, sed quod nolim onerare me neces- 
sitate rescribendi externis, c[uum cura propiore tangar respon- 

70 dendi domesticis. Tu, mi Erasme, fcliciter diu vale, felicissime 

E rure nostro Chelseico. 


Thoma.s Morus vrbe Londinensi, familia non celebri sed honesta 

75 natus, in litteris vtcunque versatus, quum et aliquot annos 
iuuenis egisset in foro, et in vrbe sua pro Shyreuo ius dixisset, ab 
inuictiss. Rege Henrico octauo (cui vni Regum omnium gloria 
prius inaudita contigit, vt fidei defensor, qualem et gladio se et 
calamo vere praestitit, merito vocaretur) adscitus in aulam est, 

80 delectusque in consilium, et creatus eques, proquaestor primum, 
post Cancellarius Lancastriae, tandem Angliae, miro Principis 
fauore factus est. Sed interim in publico regni senatu lectus est 
orator populi : praeterea legatus Regis nonnunquam fuit, alias 
alibi : postremo vero Caraeraci, comes ct collega iunctus principi 

85 legationis Cuthberto Tunstallo, tum Londinensi mox Dunelmensi 
Episcopo, c{uo viro vix habet orbis hodie c^uicquam eruditius, 
prudentius, melius. Ibi inter summos orbis Christiani monarchas 
rursus refecta foedera, redditamque mundo diu desideratam pacem, 
et laetissimus vidit, et legatus interfuit : 

90 Quam superi pacem firment faxintque pcrennem. 

In hoc officiorum vel honorum cursu quum ita versaretur vt neque 

61. haereticis . . . molestum] In is doubtful. see Bridgett, iSzV T/iomas 

view of what he here says it is not- More, p. 438, R. W. Chambers, 

able that in I\Iore's monument at Thomas More, p. 2S6. For Erasmus' 

Chelseatheword/mereiic/sg-j^einll.Q^- pubHcation of the epitaph see Ep. 

4 does not appear, but there is a blank 2865. 28n. 

space between homicidis and molestus. 75- 'n Htteris] Of his literary writings 

Weever in his Funerall Monuments, (the Utopia and the Life of Richard 

i63i,givingtheinscription 'now hard- ///) More says nothing eitherhereor 

ly to be read ', includes haercticisquc. in his Epitaph. 

The word may have been omitted 80. proquaestorj Under-Treasurer, 

when the monument was restored by 1521. 

Sir John Lawrence in 1644, or in tho 83. orator popuH] Speaker of the 

restoration of 1833. House of Commons, 1523. 

73. Tabula] The epitaph is in- 84. CameraciJ The peace of Cam- 

scribed in Chelsea church on the bray, 1529. 

monument which More erected there 90. Quam superi] We have not 

for himself and his two wives. been able to trace the Hne, and it is 

Whether he himself was buried there perhaps More's own composition. 


Princeps optimus operam eius improbaret neque nobilibus esset 
inuisus nee iniucundus populo, furibus autem, homicidis haereticis- 
que molestus, pater cius tandera loannes Morus, eques et in eum 
iudicum ordinem a Principe cooptatus qui regius consessus vocatur, 95 
homo ciuilis, suauis, innocens, mitis, misericors, aequus et integer, 
annis quidem grauis, sed corpore plusquam pro aetate viuido, 
postquam eo productam sibi vitam vidit vt filium videret Angliae 
Cancellarium, satis in terra iam se moratum ratus, libens emigrauit 
in coelum. At filius defuncto patre, cui quam diu supererat 100 
comparatus, et iuuenis vocari consueuerat, et ipse quoque sibi 
videbatur, amissum iam patrem requirens, et aeditos ex se liberos 
quatuor ac nepotes vndecim respiciens, apud animum suum coepit 
persenescere. Auxit hunc adfectum animi subsecuta statim vekit 
adpetentis senii signum pectoris valetudo deterior. Itaque mor- 105 
talium harum rerum satur, quam rem a puero pene semper opta- 
uerat, vt vltimos aliquot vitae suae annos obtineret liberos, quibus 
huius vitae negotiis paulatim se subducens futurae posset immor- 
talitatem meditari, eam rem tandem (si coeptis annuat Deus) in- 
dulgentissimi Prinoipis incomparabili beneficio resignatis honoribus no 
impetrauit : atque hoc sepulchrum sibi, quod mortis eura nunquam 
cessantis adrepere quotidie comraonefaceret, translatis huc prioris 
vxoris ossibus, extruendum curauit. Quod ne superstes frustra 
sibi fecerit, ncue ingruentem trepidus raortem horreat, sed desi- 
derio Christi libens oppetat, mortemCj[ue vt sibi non omnino raortem 115 
sed ianuam vitae felicioris inueniat, precibus eum piis, lector 
optime, spirantem precor defunctumque prosequere. 


Chara Thomae iacet hic loanna vxorcula Mori, 

Qui tumuhim Aliciae hunc destino, quique mihi. 120 

Vna raihi dedit hoc, coniuncta virentibus annis, 

Me vocet vt puer et trina puella patrera. 
Altera priuignis (quae gloria rara nouercae est) 

Tam pia quam gnatis vix fuit vlla suis. 
Altera sic raecum vixit, sic altera viuit, 

Charior incertuni est haec sit, an haec fuerit. 
simul o iuncti poteraraus viuere nos tres 

Quara bene, si fatura religioque sinant ! 
At societ tumulus, societ nos obsecro coelum, 

Sic mors, non potuit quod dare vita, dabit. 130 

Epitaphii finis. 

28322833 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f». H* v». <Freiburg.> 

<c. June fin. 1533.) 

[Epp. 2832-40 1'learly helong togctlier; and the order in vvhieh thcy are 
arranged in the Bcllaria is no doubt ehronological : sce Ep. 26(16 introtl. All 
nino letters seeni to be concerncd witli the departure of Pelargus froin P"rei- 
burg, and admit, accordingly. a proximate date. In Ep. 2838 the year-date 
1533 is confirmed by what Pelargus says of his residence in Freiburg for 



more than four ycars. Erasmus appears to have made Pelargus a parting 
gift, about which donor and recipient jcst obscurely and feebly. The ' Dyas' 
over which they jest was some gold, or gilt, ornament, pcrhaps a pair of 
storks (pclargi) : not a very loving or prohfic species, says Pelargus — Erasmus 
ought to have sent a pair of quails or a cock and hen.J 


MiTTO Dyadem, in coniugii symbolum. Ex viro et foemina, ex 
raateria et forma, nascitur aliquid. Trias sterilis est. Bene vale, 
et boni consule, feliciterque sortiaris missionem. 

Erasmus Roteroda. tuus. 

2«322833. From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. H* vo. <Freiburg.> 

<c. June fm. i533> 


QvAM tu mittis Dyadera, sartae araicitiae symbolura, scito mihi 
multo esse gratissimara, ac quauis Triade[ra] chariore — sacram 
illara increatara, ac si quae forte sit alia, quae ad illara proximius 
accedat, excipio. Quanquam Dyas illa tua non satis appositum 
5 raihi videtur niutui araoris symbolum, vt quae nihil fere amoris 
exprimit. Quod si hoc forte noraine syrabolum vis esse araoris 
mutui, quod Dyas sit, misisses par gallinaceorura, aut coturnicura. 
Si vero hoc noraine, quod aurea sit, equidera fateor aurura chari- 
tatis esse syrabolum. Caeterum celatae auro imaguncuU^e neque 

10 amantium gestus satis exprimunt, neque vna in sede raorantur ; 
quae si veluti osculo commissae essent, spes esset aliqua vt tandem 
aliquando coirent, atque ita e duobus aliquid fieret. Quod itaque 
sperare non licet ex Dyade, scilicet vt feliciter sarta concordia 
felicius coeat, firmaque inter nos sit ac perpetua, id opto, spero, 

15 expecto a sacra Triade ; cuius benignitate fiet, vt bene sarta 
gratia non facile pro re nata dissiliat. Non ergo Trias est sterilis, 
cuius et haec in Esaia verba sunt : Numquid ego quae alios parere 
facio, ipsa non pariam ? Et quae generationem aliis tribuo, ipsa 
sterilis ero V Sed desino tecura iocari. Bene vale, hoc est ex 

20 anirao. 

28342835 From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f°. I. <Freiburg.> 

<c. June fin. 1533. > 


MiRARis, Erasme araantiss., quid rei sit, quod te pro more non 
inuiso. In causa est demigratio quara iara meditor, sumque com- 

2833. I. sartaej In allusion to the senses of the word, ' love " and ' ex- 
quarrel of 1532. pensiveness '. 

8-9. charitatis] Playing on the two 17. Esaia] Cf. Isaiah 49. 21. 


ponendis sarcinulis occupatior. Nam in proximo est, vt hinc 
totus commigrem Treuerim. Si quid est quod Treuirorum Praesuli 
scribere velis, per me tuto mittes. Vale. 5 

283428352836 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria f". I. <Freiburg.> 

<c. June fin. 1533.) 


Si tibi stat sententia Friburgo discedere, quod maxime in rem 
tuam fore existimas, id sequitor. Non tibi ero in mora. Ibis 
mihi quo voles. Treuirorum Praesulem ne de facie quidera noui, 
nec habeo quod nunc scribam tanto dignum principe. Vale. 

283528362837 From Ambrose Pelarqus. 

Pelargus, Bellaria i°. I. <Freiburg.> 

<c. June fin. 1533. > 

ambrosivs pel. erasmo roteroda. s. 

Pelargvs sum, animal quidem bipes, sed implume, volare non 
licet, sed tamen auolo. Vale. 

28362837.2838 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. I. <Freiburg.> 

<c. June fin. 1533. > 

erasmvs rot. pelargo svo s. 

Vereor vt si hinc ad semigallos auoles, totus Gallus aliquando 
non Pelargus nobis redeas. Taraen significa serio, an et quando 
abiturus sis. Vale. 

283728382839 From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. I v». <Freiburg.> 

<c. June fin. 1533.) 


SvBiNDE iturio, quotidie abiturio, quia nidiolo satis commodo, 
et cui iara plus quatuor annis assueui, aegre diuelli patior. Vale. 

2834. 4. Praesuli] John ni of Met- of commeiidation ; Bellaria, i°. 1- \°. 

zenhausen, elocted March 1531, t July Erasmus wroto the desired letter on 

1540. On I Sopt. 1534 Pelargus tells 27 Sept., ibid., f". I^ v°. 

Erasmus that tho Archbishop has 2837. i. semigallos] Treuiros. 

shown him favour, but that he is 2838. 2. quatuor] Pelargus moved 

hkely to show hiin stillmore, if Eras- to Freiburg in Jan. 1529. 
mus would write even a sliort letter 


283828392840 To Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria P. I v°. <Freiburg.> 

<c. June fin. i533-> 

QvANDO omnino tibi decretum abire, da operam optime 
Pelarge, vt quam bellissime valeas, vtque pergas tui e.sse similis. 
Valebis. Sed prius salutatum nos venito, quam hinc demigres. 

28392840. From Ambrose Pelargus. 

Pelargus, Bellaria fo. I v". <Freiburg.> 

I July 1533. 

amb. pelargvs erasmo rot. svo s. 

QviD tibi vis, quum mihi dicis, ' Vale bis ' ? Si precaris bis 
valeam, tu terque quaterque salue, vale millies. Si vero iubes 
valeam, da quod iubes, ac tum denique valebo, sed non coquus. 
lubes salutatum te veniam. Hoc ipsum iamdudumetiam iniussus 
5 facere propono. Tametsi vereor, vt te contristatum venturus sim, 
magis quam salutatum : posteaquam futurum prospicio, vt supre- 
mus iste noster congressus non absque lachrymis soluendus sit. 
Vale dum viuis. Viue vsquedum moriaris. Morere tum denique 
quum mula pepererit, hoc est ad Calendas Graecas. 
^° 1^533- Calend. lulii. 

2841. From John de Molendino. 

Breslau MS. Rehd. 254. 108. <Courtrai.> 

EE2, iio. ■ 7 July 1533. 

[An original letter, autograph throughout. 

With Epp. 2842-4 and Ep. 2826, it was presumably brought back by 
Quirinus on his return journey from England. Ep. 2763. 4-6 shows that 
Molendinus had also written early in 1533. Erasmus seems to havo written 
to both Molendinus and Barbirius at the end of March, though, in writiiig to 
Schets at the same time (Ep. 2781), he mentions only his letter to Barbirius, 
which was directed to Schets' care. Schets forwarded it to Molendinus (1. 36).] 

S. P. Si vales, bene est ; vtque ita tibi sit diutissime, disertiss. 
D. Erasme, superos omneis supplex precor. Cur enim mihi non 
liceat te eodem ornare epitheto, quo poeta ille Ciceronem quem 
disertissimum Rhomuli nepotum cecinit ? At ego te non Rhomanos 

5 modo, sed et gentes caeteras eloquentia, absit inuidia verbo, 
exuperare non dubitem. Quid ita ? Testes sunt innumere lucu- 
brationes tue pe<r/inde pueris senibusque quam cuiuis etati 
conducibiles : id quod haud aduLandi studio dixerim, sed quod 
liceat quod verum est, modo nemini obsit, ingenue fateri. Vtque 

10 de me dicam, cupidissime versor in tuis scriptis veluti in horto 

2840. 3. non coquus] The point is appetite and that his cookwill sufTer 
obscure, but Pelargus perhaps means accordingly. 
tliat good health will carry good 284L 3. poeta] Catullus 49. i. 


amenissimo nec experte fructus suauissimi. Vix abest a me liber 
vllus aut editus abs te aut emendatus versusue ; nisi sint ii qui 
proxima foetura sunt per te hoc anno progeniti — in causa fuit 
morbus qui me ita afflixit vt Antuerpiam visere nequierim, vbi 
quotannis nundinarum tempore libros aliquot soleo comparare et 15 
tuos maxime. At de his fortasse nimium, si quid nimium de 
proba merce dici queat. 

Reddidit mihi tuas literas Quirinus, vt deraum eo veniam, quas 
auidissime et legi et relegi, sicuti soleo quaecunque sunt abs te 
conscripta. Verum quod vix risum tenere potueris, quia te sim 20 
cohortatus ad reditum, nescio, humaniss. D. Erasme, quo id animo 
accipere volueris : tibi tamen velim persuadeas scriptum id a me 
animo plane amico et candido. Perpendebam enim, quanta sint 
ferocia Germani, putoque illos ferre perquam inique quod illorum 
factiones non foueas nec cum illis sentias, atque ob id verendum, 25 
ne quid in te moliantur. Et re vera me tui valde miseret, dum 
vel apologias vel tuas lego epistolas. In his sane perspicio ingentem 
tibi aduersantium numerum, e quibus in Gallia nonnulli exilio 
multati. Hec, rai Erasme, aliaque perraulta pcrpulerunt me, vt 
tum id consilii darem. Ceterum te admodum oro, vt meara in- 30 
peritiara boni consulas. 

Quod vero ad Barbiriura decanura attinet, non potui adire 
hominera retinente rae dorai morbo, eo maxime tempore quo 
scripsit ad rae Erasmus Schetus se fide iussurum et syngrapham 
daturura Barbirio ipsi tuo noraine, si quam pecuniara mittere ad 35 
te vellet. Misit quoque idem ad me tuas ad Barbiriura literas, 
quas continuo ad ipsum raisi cum Erasmi Scheti literis. At 
Barbirius se recepit ad me venturura, qui necdum venit. Sed 
confido breui illum conueniam remquetuam maiore studio curabo 
quam si raea res esset. Seruet te Deus qui te studiosis omnibus 40 
perquam diu seruet incolumem. Vale, clariss. D. Erasme. 

7. lulii. 1533. 

Ex animo tuus seraper futurus lo. Molendinus. 

Clarissimo viro Desiderio Erasmo Roterodamo, Friburgi. 

2842. From Peter Barbirius. 

Leipzig MS. Tournay. 

EE. 189. 9 July 1533. 

[An original letter, autograph throughout.J 

Salvtem plurimam, doctissime domine Erasrae. Causa potissiraa 
cur non raiserira pecuniam ea est, quia hucusque non habui. 
Causatus sum te non misisse quietantiam (seu. si mauis, literas de 

2841. II. Vix . . . Uber] F'or an ac- 33. morbo] Molendinus had plea- 

countof thosplendourof Molondinus' dod ilhioss prcviously, when written 

library see OE. p. 500. to on the subjcct of money (Ep. 2407). 

18. tuas litoras] Not extant. 2842. 3. quietantiam] See Ep. 2780. 

28. nonnulhj e.g. Farel. 


recepisse) non tamquam precipuam ac totius rei basim, cur non 
5 statim numerauerim petitam pecuniam, sed quod id, etiam si 
michi fuisset facultas id faciendi, prohibere poterat non mittere. 
Quis enim vnquam numerabit pecuniam nulla interueniente sin- 
grapha? Nec tamen id solum necessarium est : oportet enim et 
numerantem confiteri se debere et facultatem, vt id faciat, habere. 

10 Hucusque non habui vndc cogerer fateri me debere nec vnde 
possem numerare ; ad hoc deerat, quod crat necessarium, singrapha 
siue litere de recepisse. Nunc huic vltimo fecisti satis vt, cum 
volam numerare, Laurinum vel Schctum vei etiam Quirinum 
habeam a quibus possim huiusraodi singrapham accipere. Nec 

15 duo alia dico quasi non velim numerare, vbi aderit opportunitas 
et facultas, sed ne quis arguere possit Barbirium promissorura non 
seruatorura. Spero autem me ex Hispania propediem accepturum 
vnde bonam partem numerem eorum que desideras. Que quidem 
numerari ante sesquiannum debuerant : viderunt iudicia et Petrus 

20 Vulcanius et ipse Quirinus, alter antiquus tuus discipulus, alter 
etiam nunc rainister. 

Nescio qui rae tara bene vel raelius quara tu norunt, vt sciant 
Erasraum a Barbirio derideri. Neminera enira scio qui hoc vere 
posset dicere. Sed neque ego ea tecura lege ago (vt testis est 

25 raichi deus et raea conscientia), sicut illi diuinant vel tu ipse narras. 
Sed neque Aleandro neque Latorao vnquara de hac re verbum egi, 
vt ad tibi moreragerendura in hac re quicquara suaserint vel 
disuaserint. Quin immo cum esset hic abhinc sesquiannura ipse 
Aleander, raulta raecura de te honorifice loquutus est. Sed et de 

30 Fabro, cuius fama, vtinara falso, iara aliquot annos denigrata est ; 
quera profecto horainem semper vt patrera veneratus sura. 

Quid potuerim agere cura tuo Quirino, ipse raelius referre poterit 
verbo quam ego scripto prosequi. Crede raichi, nichil posse me 
nisi cura ipsa ex Hispania nuraerata fuerit pecunia. Qui si egrius 

35 aliquid contra rae agere pergas, vide, precor, quibus consiliis, et 
quod rectum est eligito. 

Redibam ex Italia tui amantissimus ; et hic quoque similis 
semper mei perseuero, nec quisquara aut Circes aut quibusuis aliis 
poculis rae dementauit aut rautauit. Nec scio quid Hezius aut 

40 alii in te moliantur aut obtrectent. Vnura scio, et tu nosti, quod 
vbi quicquara me offendit in libris tuis, non tamquam obtrectator 
sugillauerim, sed vt filius patrera, vt iunior seniorera (vt par erat) 
monuerim orauerim et obsecrauerim. Plura coram in os, si hic 
adesses, possem dicere, que locuples de me testimonium facere 

45 possent, rae nunquara eius fuisse instituti aut ingenii vt seniores 
aliter quara par est habuerim. Sed nec locus nunc est vt me 
coramendem ; testis est deus aut in hac re culpe aut certe inno- 
centie mee. Cui omnia committo. Si qui errores tuis in libris 
sunt, aliorum sit iudicium, nec enim hoc posse diiudicare presumo. 

50 Hoc vnum possura dicere, quod dolui frequenter te tara multos 

20. Vulcanius] See Ep. 246ointrod. 621. 12-16. 2404. 8n, 2407. 19. 

26. Aleandro] He was in Tournay 37. ex Italia] Barbirius was in 

3 Dec. 1532: see Ep. 2565. ^n. Rome in 1524-5, in connexion with 

34. ex Hi.spaniaJ See Epp. 597. 26n, his suit for the deanery of Tournay. 


habere qui tui se censores et reprehensores exhiberent, quibus 
etiam interdura in faciem restiti. Cuius rei testis esse poterit 
Stunica; qui contra te rabie quadam magis quam ratione ferri 

Bene vale, ex Tornaco, septimo Idus lulii anno 1533. 55 

Tuus vt minister perpetuus P. Barbirius. 

Eruditissimo celeberrimoque viro Doraino D. Erasmo Rotero- 
darao sacrae theologie professori. Friburgi Brisgogae. 

2843. From James Hessels. 

Breslau MS. Rehd. 90. Ghent. 

EE2. III. 12 July 1553- 

[An ori^inal lettcr, autograph throughout ; the address and the heading 
are in another hand. 

James Hessels, Knight of the Golden Fleece, councillor of Flanders, 
married in 1560 Jetz Hoytema, daughter of Jelle Hoytema and Mintz Aytta, 
sister of Vighus Zuichemus. He travelled with Vighus in Frisia in 1561. In 
the civil disturbances of 1577 he was one of twelve commissioners of pubhc 
safety, when the rebels attacked the house of the governor of Ghent, Phihp 
of Croy. He and Croy were both captured. After nearly a year's imprison- 
ment, Hessels was hanged outside the oity gates (Hoynck I. i, pp. 33-4, 
170-2). From the present lettcr it would appear that ho had studied iaw, 
and that he was already a member of the royal Council (of which he was 
subsequently Vice-President).] 


Etsi vt ad te scriberem, araicorum tibi addictissiraorura totiens 
inuitatus literis, hactenus reluctatus sim, Erasme doctiss., vicit 
tamen Quirini tui aduentus. Cuius dum comitera ab Eggheraond, 
iuuenem tui amantissiraum certiorem facio, vt illura alloquatur 
videatque rogat irapensius. Id rae facturum spondeo. Accedo 5 
aedes Vtenhouii vna cum Edingo Odomaro, scriba nostro, finitisque 
epulis ad curiara iter faciens adduco Quirinum. Applaudit sibi 
dorainus videre se Erasrai farauhira, inquiritque quidnam agat 
Friburgi, num in Flandriam remeare sit animus. Adcitum predicat, 
numraOs pro viatico missos. Ignarum se fert Quirinus, petitque 10 
num quid ad Erasmum scriV)endum ducat. Is spondens Hteras 
daturum se, ad diem reraoratur Quirinum, cumque, data a me 
sibi occasione, ad te scriberet, negotiura ocio corapensare volens 
iubet vt vicissim literas ad tc destinem. Caussor Accursium et 
Bartholura me sapere raagis quam Ciceronera. ' Apud senatum ' 15 
(inquit) ' causseris vti voles ; hic facto, non verbis opus.' Addit 
calcar Quirinus, tuam depredicat humanitatera qua tui araantes 
prosequeris. Eoque fit vt scribam, per sacra interim orans atque 
obtestans, vti boni cquique consuhas. Non enim tantum mihi 
arrogo, vt ad te scribere dignus sim : vcnerari tamen et colere, 20 
quoad vixero, posse sat scio. 

2843. 3. Egghemond] Probably Erasmus had known as students at 

eithor Maxirnihan of Egmont, see Louvain. 

Epp. :oi8 introd., 11Q2. 8in, or one M^iS- Accursium et BartholumJ 

of his kinsmon Goorgo (see MHL''. p. Sce Ep. 134. zGnn. 
477) and Phihp of Egmont, wiioni 


Obiit ad 12 Cal. lulias Daniel Tayspil, episcopus Gebeldensis, 

tui amantissimus, non sine maximo Gerraanorum suoruni merore. 

Erat enira vir cum grece tum latine lingue doctiss., plurimorum 

25 dcnique Mecenas. Cuius animam Christo deuoueo, qui te tuosque 

in Nestoreos annos .seruet incoluraes. 

Gandaui, 4 Id. lul. 1533. 

Tuus tibi ex anirao deditissimus lacobus Hesselus. 

Tlieologorura principi Erasmo Koterodarao, Friburgi. 

2844. From Jodocus Sa.sbout. 

Breslau MS. Rehd. 254. 133. The Hague. 

EE-. 112. 14 July 1533. 

[Aii original lcttcr, autograpli throughout.J 

S. P. Famulus tuus Quirinus Hagius literas tuas vicesimo 
quarto die Aprilis Friburgi seriptas mihi reddidit duodecirao 
raensis lulii iam elapsi. Gratiam habeo rainirae viilgarera, quod 
tu raei fueris nieraor idque literis eciam significare non sis grauatus. 
5 Vtinam citra tuum incomraodura mihi daretur occasio, per quam 
tibi rursura gratificari possira et ostendcre propensura aniraura in 
te meum. 

Hollandia nostra multis oppugnatur malis. Primo Neptunus 

terras passim aut sue ditioni subiecit omnino aut tale cum his 

10 fedus iniit, vt tributarie in perpetuum illi facte videantur. Deinde 

bellum solis Hollandinis a Lubecensibus cum suis confederatis 

indictum est, et nauigationis coraraodo hoc anno iara priuati sunt ; 

aliis vicinis prouinciis, imperatori eciam subiectis, interim naui- 

gantibus, quasi non eundem habeant principera. Preterea, quod 

15 omnium est.grauissimum, sectis scinditur vulgus : que suppullu- 

lantes ne in iramensura crescant, ferro et igni vtcunque cohibentur. 

Omnia vere fluctuant nec apparet vnde salus et tranquillitas 

oriantur. Solura superest, vt Dominus clementer nos respicere 


20 Tranquillam tibi semper praecor senectutem, vt fructus inde 

semper maior literatis et doctis obueniat. Bene vale cum omni- 

bus tibi bene fauentibus. 

Ex Haga, 14 die lulii 1533. 

lodocus Sasbout, ex animo tuus. 

25 Excellentissirao sacre pagine professori Desiderio Erasmo Rotero- 
damo, Friburgi Brisgoe. 

2843. 22. Tayspil] See Ep. 1221 2844. i. Hteras] Not extant. 

introd. The Peter Tayspil there 8. Neptunus] For the floods of 

mentioncd was his brother. Another Dec. 1532 see Henne vi. 48. 

brother was John ; and there was a 11. bellum] For the war between 

sister Mary. The father was James Liibeck and Holland see Henne vi. 

Tayspil of Nieuwkerke (Cran. E. 47 seq. 
p. 323e). 

2845] 269 

28042845. To JoHN Vlatten. 

British Museum MS. Add. 38512, f. 82. (a) Freiburg. 

Brussels MS. II. 3750, f. 27 (p). 25 July 1533. 

LB. App. 373. 

[This letter is preserved in two contemporary copios, both in the same 
hand, oiie in tho Bibhoth^que Royale at Brussels, the other (British Museum 
MS. Add. 38512, f. 82) once formed part of the Neve collection, see App. xvii. 
Both are inscribed: ' Copia ex originah Erasmi epistola a me descripta Leodii 
in museo generosi ac nobilis viri domini Henrici de Vlatten Canonici Leodiensis 
etprepositi Aquensis, necdum praelo cdita'. WhetherLeclerc printed App. 373 
f rom one of these copies or f rom the original we cannot determine. The same 
hand copied Ep. 2897, which was also at one time in tho Neve colloction.J 

S. P. Difficillimum est, ornatissime Vlattene, hoc perturbatis- 
simo rerum humanarum statu, felix dare consilium, mihi vero 
non satis tutum. Nam si quid authore me renouaretur, illico 
superstitiosi theologi, qui nunc Lutetiae magnos excitarunt tu- 
multus, clamitarent Erasmum nouae sectae parentem esse, quae 5 
dicatur moderatorum. Quod si consilium illud meum cessit 
feliciter, magis imputandum est dexteritati optimi principis, 
quam meae prudentiae. Liberalitatem principis non aspernor, 
licet nihil promeritus. Pensione non diu grauabitur : nam haec 
eruca meditatur fieri papilio. 10 

De precatione dominica nulla est controuersia. De ea pie scripsit 
etiam Lutherus ;• et exstat in illam nostra paraphrasis ad ludo- 
cum Decium. 

In symbolum non indiligenter scripsi ; item et in praecepta 
Decalogi. Liber exiit mercatu verno : mittam per hunc, si queam 15 
nancisci : nam apud me nullus reliquus est. Hieronimus ait se 
Francfordiae omnes vendidisse intra tres horas. 

Legi ordinationem illustrissimi Ducis : cuius pia monita vtinam 
populus mallet sequi, quam auscultare quibusdam erronibus, qui 
suum agunt negotium, non lesu Christi, cupiunt esse in tuto et 20 
regnare malo populi. 

Quot opiniones exstiterunt circa Sacramentum Eucharistiae ? 
de qua nuper quidam Francfordiae nouum dogma coepit spargere, 
tale vt totum subuerteret Sacramentum. Quamquam is, vt 
audio, eoniectus est in carcerem, dignus maiore malo. Homines 25 
inauspicati Sacramentum illud, vnicum piarum mentium dclitium, 
suis absurdis opinionibus pene verterunt in nauseam, quod si 
ambigunt, vt ipsa res loquitur, quanto satius erat in eo per.seuerare 
quod nobis tradidit ecclesia catholica quodque tot saeculorum 
vsus comprobauit. Est mihi nunc in manibus libellus De con- 30 
cordia ecclesiae aduersus schismata et hereses, qui prodibit his 
nundinis proximis. Totam hanc aestatem langui, nec adhuc 
rediit vigor. Precor vt Christus propitius dignetur adesse piis 

3. nouaretur LjR. 7. fehciter cessit LJ5. 11. pic a LR : om. ^, 

24. Quamquam MSS. : , et quid(>m LR. 28. satius a LR : satis ^. 

9-10. nam haec eruca] See Liber papiho'. 

de sarcienda Ecclesiae concordia (LB. 18. Legi ordiiuitionemj See Ep. 

V. 481C): ' Emorit.ur doformis eruca, 2804 introd. 

vt prouolet nitidus ac picturatus 23. quidamj Cf. Ep. 2806. iiin. 


coeptis optimi Ducis, quibus vtinara ego tantum opis adferre 

35 valcam, quantum opto. Prima cura sit vt seditiosis concionatori- 
bus aut silentium aut frenum imponatur. Hoc facto, si qua erunt 
de quibus populus non iniuria queritur, poterunt paulatim et 
absque tumultu corrigi. 

Ciuitas Augustana versatur in extremo discrimino, tantus ibi 

40 tumultus est : Antonius Fugerus quoniara fortiter raagis quara 
prudenter stetit a Catholicis, factus est reus concitatae seditionis, 
et a Senatu insigni affectus conturaelia. Is parat deraigrationera 
in oppidura cuius ipse est dorainus, sequutura est ip.sura plebis 
bona pars : Senatus enira totus fere Zwinglianus est ; populus 

45 raaiore ex parte Catholicus, qui facile sanaretur nisi quotidie 
classicura intonaretit Ecclesiastae. Metuo exitiura illi praeclarae 
ciuitati, historiara plenius cognosces ex Carolo Harstio. 

Vtrique principi, raaiori ac iuniori, raeis verbis gratias ages 
reuerenter, et salutem dices araanter. Reuocatus sura in Braban- 

50 tiam et cogito hinc, modo licet incolumi vita. Abs te nihil petam, 
Vlattene candidissime, nisi vt tui similis pergas. Bene vale. 
Friburgo, Natali D. lacobi. Anno 1533. 

Erasmus Rot. manu raea. 

Ornatissimo viro domino loanni Vlatteno illustrissirai principis 
55 luliacensis a consiliis. 

28262846. To Damian a Goes. 

De Praeparatione p. 144. Freiburg. 

N. p. 1084: Lond. xxvii. 19: LB. 1253. 25 July 1533. 

[The letter answers Damian's request in Ep. 2826. 20-30 for confirmation 
from Erasmus that he was not in favour of the Enghsh divorce. Erasmus 
had treated the subject of divorce generally in his long note on i Cor. 7 in 
the New Testament of 1516 (enlarged and revised in later editions). The pur- 
poseof that note.he tells 'Phimostomus'ini532 (LB.ix.955), was to induce the 
leaders of the Church to consider means whcreby either rash marriages could 
be prevented or provision made for dissolving in the ecclesiastical courts, 
' grauibus de causis ', marriages rashly contracted. In 1526 he wrote, at the 
requcst of Queen Katharine, conveyed to him through Mountjoy (Epp. 
1727 introd., 1754. 15-17), the elaborate treatise Christiani Matrimonii 
Institutio. Of this treatise the latter half, which is purely ethical, contains 
some of his best writing. But in the first half he concerns himself with the 
theological and legal aspects of his subject, expressing himself cautiously 
and with an obvious sense that he is near to pohtical issues. Handling, for 
example, the law about 'consent' he speaks of youths and girls born in 
great station who have become involved, on account of the law, in unhappy 
and perplexed wedlock to the grief of their parents and kin ' and sometimes 
with great danger to the state '. ' Ab exemplis prudens tempero ', he adds 
(LB. V. 630E). The most significant section is that in which he reviews 
(LB. V. 633sqq.)the 18 ' impedimenta matrimonii ' (the tenth. impedimentum 

2845. 36. qna, MSS.: quae LB. 43. ipsum M5S. : illum LB. 44. fere 
totus LB. 47. MSS. : Hecasto LB. 48. iuniori MSS. : minori LB. 

50 MSS.: liceat LB. .51. Vlattene /3 : om. a. 52. Friburgo adrf. LB. 

53. mea manu L-B. 

2845. 39. discrimine] Cf. Ep. 2818. horn, see Ep. 2937. 74-5. 
43. oppidum] Presumably Weissen- 



being affinitas). On the subject of these impedimenta, and the papal power 
to dispenso, he endeavours to be as inconchisive as possible : ' Quaedam 
dirimunt matrimoniuin ratum, non dirimunt consummatum. Nonnulla sic 
dirimunt, quamuis contractum, vt nec Romanus Pontifex relaxet legis 
rigorem. Nonnulla, hcet non recte contracta, tamen per eum comprobari 
possunt, si veht.' Cautious as he is not to commit himself, he knewthat the 
question of the Queen's divorce had already boen raised ; and within a year 
we find him rogretting the indiscretion of which he had been guilty in the 
first part of his treatise : he had resolved. he tells More, ' nihil tale admi- 
scere ', but his pen had run away with him (Ep. 1804. 285-7). He supposes 
the Queen to have takcn offence. Yet in the section on affinitas, he had 
plainly declared for the validity of marriage with a deceased brother's wife, 
pointing out that, undor the Mosaic law, it was (where the brother had died 
childless) not only approved, but enjoined (LB. v. 639E). In the dedicatory 
letter to the Queen, again, there is a significant reference to the princess 
Mary ; of whom ' quid non expectemus ? ' (Ep. 1727. 25-7) — thore was a party 
which adviscd Honry to marry the princess to an English noble, and accept 
a son of the marriage as his heir. In Sept. 1528 he was still so far opposed 
to the divorce of Katharine that he preferred (he tells Vives) tho project of 
allowing Henry to have two wives (Ep. 2040). This solution (for which there 
was recent precedent in the case of the King of Castile, Cal. Slate Papers, 
ii. 379) had commendod itself at different times both to Henry and to the 
Pope (PoIIard, Henry viii, pp. 206-7), ^^'^ won lator the approval of Melanch- 
thon, Bucer,and Capito. But by January 1530 Erasmus had abandonod this 
solution ; at least he does not mention it among the alternatives which he 
puts to Boniface in Ep. 2256. Writingin thatmonthto Boniface, he repeats 
what he had said in his treatise about the validity of marriage with a deceased 
brother's widow, adding ' et intercessit Pontificis diploma '. On the quostion 
of ' consent ', handled with roserve in the treatise, he takes the view that, 
though the marriago was certainly f orced on Henry, his subsequent behaviour, 
unlike that of Louis xii, indicates that there was in fact consent. By this 
date he regards tho project of finding an heir by marrying Mary to an 
English noblo as politically impracticable — nor, he is crodibly informed, is 
Mary capable of bearing children. The only question left open is whether 
Henry's marriage with Katharine may be regarded as ' res . . . dispensabilis 
ob publicam tranquillitatem '. On this question he invites a legal opinion 
from Boniface. The narrowing of the issue, and the manner in which the 
question is put to Bonifaco, suggests that Erasmus had been approached by 
some one interested in the problem from the point of view of Henry ; and in 
this connexion it is to bo remembered that, late in 1529, he had been invited 
to dedicate to Thomas Boleyn a commentary on Psalm 23 (Vulg. 22), and 
had accepted the invitation (Epp. 2232. 2266). Boniface, in his reply (Ep. 
2267), lays it down that, in a marriage duly made, all power of disponsation 
has been taken from the Popo 'nisi magna aliqua iustaque causa diuortium 
pro suo iuro exposceret'. He is inclinod to think that the King's appre- 
hension of political disturbanco does not constitute this iusta causa. His 
own suggostion would be that Honry should adopt an heir. It is no douVjt 
in allusion to Ep. 2040 (which Erasmus had been indiscreet enough to print) 
that Boniface adds that he should prefer bigamy to divorce, if he were a 
Lutheran — ten years previously Luthor, in tho Babylonish Captivity, had 
pronouncod bigamy to bo tho lesser evil. ' There is nothing to be done', 
Erasnms writes in reply, ' except to pray heavon to turn all things to a good 
issue. I grievo that the King should bo involvcd in such a maze' (Ep. 2271. 
1-2). Somo throo years lator he takes back most of what he had said, or 
hinted, on the suI)joct of th(! divorce, in a letter to Viglius : ' This business 
has beon going on for the last eight years, and tho King vory properly foels 
a groat woight on his conscienco : though two hundred doctors have prov^ed 
by Scripturo and roasoning that his marriago nevor could have takon placo 
undor human or divino law ' (Ep. 2810). Said to any ono clse, what ho hore 
says to Viglius would havo beon more than sufficient to account for tho 
' rumours ' in Louvain montioned in tho presont lotter. His final commonts 
on tho subject aro given in a lettcr to Cochlaous <March 1535) (Ep. 3001), 
whoro he says that if he had had Cochlaeus' wealth of arguments he should 
have advised the King against the divorce. 



Qvoi) famulus meus praeter salutera nihil ad te pertulit, 
Damiane clarissime, nihil aliud in causa fuit, nisi quod non suspi- 
cabar te tam mature ahsoluta tam longa periodo tua (dicehas 
enim, si recte memini, te velle lustrare Germaniam et Galliam) 
5 redissc in Brahantiara. Quura rae reliquisses, diu mecum 
rixatus sum, C[uod tara candidum amicum tam frigide excepissera. 
Primura in nomine tuo peregrinahar, tanquam per somniura re- 
cordans nomen illud in aliquorura ad rae literis extare. Nullus 
est ferrae dies quo non accipiam aliquas epistolas ; interdum vno 

10 plures viginti. Accedehat languor, qui me complurihus iam 
raensibus niraium vrget familiariter. His rehus factum est, vt 
noctu deraura renouata raeraoria, vno tantum colloquio vnaque 
coena tam amico hospite frui licuerit. Nec in lihello quem reli- 
quisti scieham quicquam esse tuura, priusquara te profecto per 

15 ociura inspicerera. Et hac in parte mihi damno fuit tua raodestia. 
Ex coenae collociuio sensi te esse virura honura, vt olira loque- 
bantur Romani, liherum, rectique ac pietatis araantem. In literis 
ad Araerbachium nulla erat tui mentio. Scriptae enim fuerant 
et ohsignatae priusquara huc venires. Is tamen me sagacior 

20 statira sensit ingenii tui dotes, egitque raihi gratias quod talem 
ad ipsum misissem. Addehat sihi visum virum honum et inte- 
grum. Quara facile conciliantur cognata ingenia ! Adeunt me 
interdura qui miram prae se ferunt beneuolentiam, quum aliquot 
interdum comperiara longe alios animo quam fronte. Ea res in 

25 causa est, vt nonnunquam frigidior sira in accipiendis peregrinis 

Sed de te quura mei puderet, mihique ipse succenserem, com- 
raodum superuenerunt duae epistolae tuae quihus me consolaris, 
meque mihi reconcilias, etiam pro singulari humanitate, si diuis 

30 placet, gratias agens : nec hoc contentus, istius insuper animi 
pignus ac monuraentura apud Erasraum Schetum reliquisti, quod 
nondum videre contigit, sed qui videre praedicant esse rege 
dignum. Caeterum quo tu prolixius declaras humanitatem tuam, 
hoc magis me pudet inhumanitatis raeae. Quid igitur superest, 

35 nisi vt quod hactenus cessatura est, iuxta Graecorum prouerhium, 
posteriorihus officiis sarciamus ? Id vero, clarissime iuuenis, sic 
a me curabitur, vt intelligas omnia potius mihi defuisse quam 
studiuni ac propensam voluntatem. 

Quod ais Louanii iactatum a nescio quihus, me ab his stetisse 

40 qui probant a.TTO(jTaaLov ^aaiXiKov, quaerisque quid sit talihus re- 
spondendum : quid aliud respondeas, optime Damiane, quam illud 
e Psahiiis : Dentes eorum arraa et sagittae. et lingua eorum gladius 
acutus? Quanquam satis scio tihi nequaquam istud a viro graui 

I. famulus] Quirinus Hagius, cf. there in 1. i. 

Ep. 2826. 2. 31. monumentum] See Ep. 2826. 

9. accipiam . . . epistolas] Cf. Ep. Ggn. 

2716. i49n. 35. Graecorumprouerbium] Zenob. 

28. duaeepistolae] OneisEp. 2826, 315. cf. Adag. 238. 

and the letter (not extant) mentioned 42. Psalmis] 56. 5 (Vulg.). 

2846] TO DAMIAN A G0E8 273 

fuisse auditum, sed a spermologo quopiam et acritomytho rabula, 
quo pestilentissimo hominum genere nunc vndique scatet mundus. 45 
Nullus vnquam mortalium vllam syllabam ex me audiuit, appro- 
bantem aut improbantem hoc factum. Hoc apud omnes ingenue 
prae me tuli, mihi non vulgariter molestum esse principem alioqui 
felicissimum in eum labyrinthum incidisse, cui cupiebam cum 
Caesare per omnia conuenire, quod intelligerem id ad publicam 50 
orbis tranquillitatem summopere conducere. Quae fuisset autem 
mea non dicam temeritas sed amentia, si nec postulatus nec 
rogatus de re tam ardua pronunciassem, de qua tot eruditi apud 
eam gentem episcopi, atque ipse adeo legatus Apostolicus Lauren- 
tius Campegius vir vtriusque iuris callentissimus, ferre sententiam 55 
contabantur. Merito amo rov [xovdpxrjv, vt cuius animum semper 
propitium ac fauentem sum expertus. Quanquam ab eo tempore, 
quo coepit hoc negotium agi, nihil ab eo beneficii accepi praeter 
animi beneuolentiam. Trjv avrov ovvolkov multis de causis dilige- 
bam ac diligo, idque, ni fallor, cum bonis omnibus, quam arbitror 60 
nec ipsi ^acnXel inuisam esse. Caesari Principi meo, cui iuratus 
sum consiliarius, praeclare de me studiisque meis merito, nisi me 
agnoscam omnia debere, aut vehementer stolidus sim, aut insigniter 
ingratus. Vnde igitur mihi mens tam laeua vt vltro me tam in- 
uidioso negotio inuoluerem, ad quod si fuissem vel rogatus vel 65 
flagitatus, manibus pedibusque fuerim recusaturus ? 

Nullus vnquam Principum super hoc argumento meam requisiuit 
sententiam. Tantum ante annos duos adierunt me duo ex aula 
Caesaris nobiles, vno atque altero colloquio vrgentes me, vt quid 
de ea causa sentirem exponerem. Respondi id quod erat res, me 70 
nunquam ad eam quaestionem intendisse animum, de qua viderem 
summos tum autoritate, tum eruditione viros tot annis ambigere. 
Facillimum esse pronuntiare quid ego optarem, at pronuntiare 
quid ius diuinum atque humanum concederet negaretue, non modo 
multorum dierum considerationem requirere, verumetiam circum- 75 
stantiarum causae cognitionem. Illi professi se nihil ex mandato 
Caesaris agere, discesserunt. Praeterea, nemo mortalium me 
super hoc interpellauit negotio. Ergo quum sit impudentissimum 
mendacium quod nugator ille, quisquis f uit, ad te pertulit, suspicor 
tamen vnde arripuerit occasionem, vt, iuxta prouerbium, Malis 80 
praeter occasionem nihil deest, ad quoduis audendum facinus. 
Ei quem 6 ^acnXevs dicitur socerum asciscere, dicaram Psalmum 
vigesimum secundum, idque ante annos complures, vt id facerem 
ab ipso rogatus. Est enim vir, vt vno ore praedicant omnes, vnus 
prope inter nobiles eruditus, animoque plane philosophico. Hoc 85 
officium mcum grato amplexus animo, petiit vt aliquid aederem 
in Symbolum quod dicitur Apostolorum. Feci quod vohiit, eoque 

49. Labyrinthum] Cf. Ep. 2271. 2. (p]p. 2256. 35-58). 

55. Campeglus] Cf. Ep. 2256. 35-7. 80. prouerbium] Adag. 1068. 

69. nobiles] Wo are not ablo to 84. ab ipso] The invitation was 

guess their identity. It is conceiv- couvoyed through Gerard Phrysius 

ablo (unless wo press Erasmus' annos (Ep. 2232), Boloyn himself adding a 

duos unduly) that it was in connexion postscript to the letter. 

with their visit that Erasmus invited 87. Symbolum] 1533 : cf. Ep. 2772. 

Bonifaco's opinion upon tho divorce In 1534 he also dedicated the dc 

452.10 T 


lubenlius, quod res ad omnium vtilitatem facere videretur. Hic 
nullum verbum est, quoad roC dTTooTaaiov causam attinet, cuius 
90 tamen vir ille, vt accipio, nec autor nec instigator fuit, vtpote 
quietis quam opum aut honoris amantior. Quum Caesar et 
Franciscus Galliarum Rcx bellis inter se conflictarentur, vtrique 
dicaui meas lucubrationes, neque quisquam extitit, qui clamitaret 
me ab hoste Caesaris stare. Quanto rainus habuit frontis, qui 
95 calumniam istam fabricatus est ? 

Sed hoc de nugamento phis satis. Venio nunc ad eum epistolae 
tuae locum, quo pio affectu deploras Pilapianae gentis exitium, 
quae per Christianos principes spoliatur externis bonis, nec sinitur 
internis bonis ditescere; premitur huraano iugo, nec docetur suaui 

100 Christi iugo coUa subraittere. Proceres enim illi qui victorias 
praeda raetiuntur, raalunt imperare behiis quam hominibus. Ea 
res in causa est, vt pauciores gentes quae Christum ignorant 
ad ecclesiae consortium semet adiungant, videntes sese non ad 
Christianisraum, sed ad rapinam ac miseram seruitutem peti, et 

105 quicquid est malorura raorum insignius esse in vita Christianorum. 
Multo aliud est negotiari, aliud pietatis negotiura agere. Itaque 
victorias ducis illius egregii quidem ac fortunati, qui tot vrbes 
htorales spohauit, coniectis in mare, quibus vehendis naues non 
sufficiebant, vt ingenue quod res est fatear, non absque dolore 

no legi. Sed de negotio mihtari, praesertim eo cuius qualitatem et 
circunstantias parum cognitas habeo, satius fuerit me non pro- 
nunciare. Illud in genere dicam : auaritiam et imperandi libidi- 
nera non minimara causara quur religio Christiana in has sit 
contracta angustias. Mansuetudine ac beneficentia cicurantur, et 

115 ad raanum veniunt etiam ferae, saeuitia ac maleficiis eflerantur 
et illa quae natura mansueta sunt. 

Quod autem hac in re per me cupis fieri, perquam lubens 
obiero. Vereor taraen vt possim hisce nundinis. Sero rediit ex 
Anglia faraulus meus, et qui hic adest typographus vnus, raecum 

120 totam languet aestatem. Adnitar taraen. Quod faraulus meus 
perpelli non potuit vt vel opera vel pecunia tua vteretur, nihil 
illi mandaram, nisi vt vbique vitaret oranem petacitatis speciem, 
merainissetque illius vetusti prouerbii, oure ■n-dvra, oure ndvrr), ovre 

Praeparatione ad niortem to Boleyu, tells Damian, difficulties witli tho 

Ep. 2884. printer (Emmeus) ; see Ep. 2914. 28- 

Q2. vtrique] The paraphrase of St. 32. In the Deploratio Lappianae 

Ma'«hew was dedicated to the Em- Gentis — a letter to tho Pope, dated 

peror, that of St. Mark to Frr.ucis i Sept. 1540 — Damian speaks of his 

(Epp. 1255, 1400). correspondence with Erasmus on the 

114. cicurantur] Cf. Ecclesiastes, subject of the Lapps. He adds that 

LB. V. 813F. at a later date, while staying with 

117. cupisfieri] Damianhad wished Erasmus at Freiburg, he reopened 

Erasmus either to write something the discussion, with the result that 

about the misfortunes of the Lapps, Erasmus undertook to pubHsh a 

or to compose aletter which could be • iustum volumen ', but died before 

printed with his own letter to John he carried out his intention, though 

Store, see Ep. 2826. 33^. Erasmus the Bcc/esias/es (LB. v. 813 sqq.) con- 

had a German translation made both tains a long passage on the subject. 
of Damian's book and of the letter to 1 19. famukis] Quirinus Hagius. 

the Archbishop, but encountered, he 123. prouerbii] .^f/aj;. 1316. 

2846] TO DAMIAN A GOES 275 

TTapa TTavroiv. Curaram autem ne quid illi posset deesse. Oppidum 
de quo tibi narratum est, Germanis dicitur Schiltach : abest a 125 
Friburgo octo millibus Germanicis bene magnis : de quo an omnia 
vera sint quae vulgo iactantur, non ausim affirmare. Illud nimis 
verum est, totum subito conflagrasse, mulierem confessam supplicio 
affectam. Conflagratio accidit quarto Idus Aprilis, qui dies erat 
louis ante Pascha, anno a Christo passo m.d.xxxiii. Quidam 13° 
eius oppidi ciues apud huius vrbis magistratum rem ita gestam 
pro comperto narrarunt, quemadmodum mihi retulit Henricus 
Glareanus, quantum meminisse possum : Daemon sibilo signum 
dedit, e quadam aedium parte ; caupo suspicans esse furem 
ascendit, neminem reperit. Sed idem signum rursus ex altiore i35 
coenaculo redditum est. Et huc conscendit caupo furem perse- 
quens. Quum nec illic quisquam appareret, sibilus auditus est e 
fastigio fumarii. Ilico tetigit cauponis animum, esse daemoniacum 
quiddam : iubet suos esse praesenti animo. Acciti sunt sacerdotes 
duo, adhibitus exorcismus. Respondit se esse daemonem. Ro- 140 
gatus quid illic ageret, ait se velle exurere oppidum. Minitantibus 
sacrificis, re.spondit se pro nihilo ducere minas illorum, quod alter 
esset scortator, vterque fur. Aliquanto post, mulierculam qui- 
cum habuerat consuetudinem annis quatuordecim, quum interim 
illa quotannis et confiteretur et acciperet eucharistiam, sustulit 145 
in aerem, imposuitque fumarii fastigio. Tradidit ollam, iussit vt 
inuerteret. Inuertit, et intra horam totum oppidum exustum 
est. An daemon indignatus ob inductura riualem cauponis filiura, 
et oppidum perdiderit, et mulierera prodiderit, certum non audiui : 
non est taraen veri dissimile. Huius facti vicini tam constans est 150 
fama vt fictum videri non queat. Feruntur et alia huius generis, 
sed non libet aures tuas vulgi fabulis remorari. 

Bonifacius Amerbachius habet epistolam tuam. Hunc tibi 
polliceor constantem et perpetuura araicura, atque adeo rainistrura 
fidelem iuxta ac diligentera si quid per eum fieri voles. Vnum 155 
hunc, vt praesens dicebam praesenti, habet Germania vere aureum 
ac gemraeum, aut si quid his est preciosius. Talis autem ingenii 
ad quaralibet preciosas opes nulla est comparatio. An tamen 
Germani nomine censeri debeat ignoro, certe Glareanus non patere- 
tur. Rauracorum est Basilea, et habet ea ciuitas peculiaris cuius- 160 
dam ciuilitatis non obscura vestigia e Synodo vniuersali relicta, 
quae illic sedecim annis durasse fertur. Efficiara autem vt plures 
et norint et ament Daraianum, quod raihi bonuni erit atque com- 
modura, quippe qui non racdiocri norainis raei lucro sura id facturus. 
Tam splendidum raunus vltro ab inuictissirao Lusitaniae Rege 165 
oblatura ex anirao tibi gratulor, atque vt faustura felixque sit 
precor. Si quando inciderit oportunitas, rogo excuses illara prae- 
fationera meam in Chrysostomum. Eram raultis verbis diligenter 
instructus, a Lusitano quodam, sed mendose. Hic casus mihi 

125. narratum] Nothing is said of i6i. Synodo] 1436-49. 

this in Ep. 2826. For another story 167-8. praofationcTn] Sco Ep. 1800. 

of witchcraft in a neighbouring vil- 169. Lusitano quodam] Tho young 

lage see Ep. 2880. 28-34. Portugucse who supphed informa- 

153. epistolam] Extant at Baslc, tion for Erasmus is thc doctor men- 

MS. G. II. 17, f. 317. tioned in Ep. 1783. 21-4. 


170 parum felix poterit alio sarciri officio. Si quid scribes ad Hierony- 
mura Frobeniura, tuto ad rae perueniet. Moliebar reditura in 
Brabantiam, sed quura aliae res multae, tum luppiter perpetuo 
infensus, et valetudo coeli asperioris irapatiens cogunt hic durare, 
vsque ad Zephyros et nouara hirundinera. Bene vale. 

175 Datura Friburgi Brisgoiae viii. Cal. Augusti. Anno m.d.xxxiii. 

2847. To Frederic Nausea. 

Epistolae ad Nauseam, 1550, p. 116. Freiburg. 

25 July 1533. 

[For tho circumstances of this letter see Ep. 2823 introd.] 


NvLLVM in te vnquam concepi iram, optime charissimeque 
Nausea, sed perpetuum meura in te beneuolura aniraum gessi. 
Quod tam accurate silentium excusas, operara prorsus inanem 
sumpsisti. Non raetior amicitiam oflficio literarum. Scribunt ac 
5 rescribunt et parum amici, tam epistolis pene adobruor. Tantum 
suspicatus sura, meam admonitionera tibi non placuisse ; quae 
mihi non temere venit in mentera. Ea si tibi non est probata, 
saltera arguebat rae tuis coraraodis fauere : alioqui non admonuis- 
sem. Quid enim mea refert, quae quisque scribat? 

10 Cardinalem Tridentinum multis argumentis experior esse talem 
qualem tu praedicas. Cui gaudeo te sic esse comraendatum vt 
mea coraraendatione opus non habeas. Tibique gratulor, quod in 
optimi Principis aulam sis ascitus : cui spero res aliquando fore 
prosperiores. Nam illius animo nihil fingi potest beatius. Cardi- 

15 nali iam olim dicaui Irenaeura. Si quid natum fuerit, quod illi 
conueniet, non grauabor facere quod petis. Haec aestas fuit raihi 
sterilis, perpetuo languenti. Libellus tuus vna cura literis raihi 
perlatus fuit e Vienna, per Cardinalem. 

Vale Nausca in Doraino charissirae. Friburgi, natali S. lacobi, 

20 Anno MDXXXiii. 

2848. From Nicholas Olah. 

Esterhazy MS. p. 354. Brussels. 

OE. p. 144. 25 July <I533>. 

[The date given in the ms. is shown to be wrong by the contents. Quirinus 
2847. 5. tam scripsimus : tum NE. 

2847. 3. silentium] Xo letter of 15. dicaui] Erasmus dedicated his 

Nausea to Erasmus is extant, though edition of Irenaeus to Bernard of 

on Erasmus' side there are six letters. Cles in 1526. see Ep. 1738 introd. 

Sometime before June 1527 Nau,sea 17. Libellus] Probably a copy of 

had written to Erasmus, thanking Tres Euangelicaeveritatis homiliaruin 

him, belatedly, for the gift of a ring cejUuriae, Cologne, P. Quentell, 1532. 

(cf. Ep. 1834). -But between that Faber, bishop of Vienna, writing to 

date and June 1533 (see Ep. 2823) Nausea, 12 May 1533 (NE. p. 132) 

there is no trace of any letter from thanks him for the gift of his Homi- 

him. lies.. 

6. admonitionem] Not extant. 18. per Cardinalem] In Cles' letter 

13. Principis] Ferdinand. of 18 June (Ep. 2823). 


Hagius was not in England in 1531, but did go there in 1533, ii^ which year 
Livinus Algoet and Peter Montfoert both went on missions to Erasmus at 
Freiburg. The position of the letter in the ms. also indicates 1.533 as the 
correct date.] 


QviRiNVS tuus hoc triduo ex Anglia ad me rediit, confectis istic, 
vt mihi dixit, rebus tuis omnibus. Longiorera epistolam ad te per 
eura non dedi. Nam de oranibus antea te per Leuinura tum lit- 
teris tura nunciis feci certiorem. Sum in expectatione, vt redeas. 
Quod felix faustumque sit. Petri a Montfort negocium, quantura 5 
in me est, nunc ago. In coramendatura consulcius et quietius 
videtur, vt cum altero qui in absencia sua curauit in successorem 
viuentis comraendatoris se eligi, concordaret. De prepositura 
Harlemraensi nunc res agitur, de qua, et aliis sacerdociis, nescio 
quas, vt vocant, rotulas Caesar constituit, vt vacaturae quibusdara 10 
designatis personis conferrentur. Quod nisi obstiterit, spes est, vt 
hic o TToXvaapKo^ ajLi</>oTepoj rjfjLoJv 6 ^tATaTo? voto suo pociatur. 
Regina perendie ad Flandriara perlustrandam proficiscitur, vbi 
credo eam hesurara duobus aut tribus mensibus. Quo si reuerti te 
contigerit, preraitte Leuinura. 15 

Vale Bruxellae 25 lulii ti53i- 

2849. From James Jaspar. 

Leipzig MS. Brussels. 

EE. 190. 25 July 1533. 

[An original letter, autograph throughout. For James Jaspar see Ep. 
2570 introd.] 

S. P. Scripsi nuperrime ad te, Erasme charissime, per Liuinum 
vtriusque nostrum amicura, itaque non reor opus fore longis ara- 
bagibus iam tecum agere. Ait magister Petrus Montfordt d ttoXv- 
aapKo?, te raihi subirasci adhuc propter literas Aleandro ostensas. 
Attamen ante annum iam dominus meus scripsit tibi rae non 5 
ostendisse Aleandro literas tuas ; scripsi et ipse quoque. Peream 
pessirae, irarao fulraine vel cruce, si Aleandro ostenderim vnquam 
illas aut legendo dederim, sicuti late etiam tibi scripsi olim ; 
quicunque enim tibi hoc dixit aut scripsit, mentitur pessime, mi 
2848. 12. iroXvaapxos MS. 15. contigeret iV/5. 

2848. I. Quirinus] Seo Ep. 2704 Livinus it was presumably written 
introd. in the latter part of June, and de- 

3. Leuinum] Panagathum, who in hvered with Epp. 2820, 2822, 2828. 

June had been speoially sont to Eras- 7. Aleandro] Of this episode we 

mus in connexion with his return to know nothing. but Jaspar could 

Brabant, cf. Epp. 2820 introd., 2828. hardly havo liad tho opportimity of 

33n. meeting Aleandor after Jan. 1532. 

5. nogocium] Sec Ep. 2389 introd. In Ep. 2570. 64-70 Jaspar rccounts 

The commendatura is the oflfice of an interview which ho liad with Ale- 

commander of St. John at Utrocht, ander, in which he referred to various 

tho prepositura the Provostship of passages in Erasmus' writings where 

Haarlem. Aleander was praised, but nothingis 

2849. I. Scripsi] The letter ia not said of his showing any letter of 
extant. But as it was carried by Erasmus to Alcander. 


10 Erasme optime. Caeterum omnes hic boni viri et araici tui solicite 
te ac tuum aduentum ad has partes expectant. Fac ergo ne frustra 
expectationem tui prestolentur vltra ac vale. 

Bruxellis, ipso die diui lacobi apostoli anno 1.5.33. 

Tuus lacobus lasparus Danus 
15 Arliusien. apud Nicolaura Olaum. 

Ornatissimo viro D. Erasmo Roterodamo amico longe chariss. 

2850. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III 13. 50. <Freiburg.> 

Q. 80. 26 July 1533. 

[An original letter, autograph throughout. It seems to havo brought 
Boniface to Freiburg ; he was there on 6 Aug., or earher (Ep. 2855). But 
Erasmus was too ill to journey. On 17 Aug. hewrote toBoniface instructing 
him to inai<e provisional arrangements for a passage by boat from Neuenburg 
to Cologne (Ep. 2858) bofore 12 Sept. ; and theso arrangements were made 
(Epp. 2859-60). But at the last moment Erasmus fell ill again (as the result, 
he says, of some bad burgundy). On 23 Aug. he wrote to Olah that Livinus 
was returning, but that ho himself had deferred his departure indefinitely 
(Ep. 2860). On the ^ist lie wrote to Boniface that he should not attempt 
to leave till the spring (Ep. 2865).] 

S. Sum animi prorsus ancipitis. Cesar, Regina, totaque aula 
reuocat me in Brabantiam, misso etiara viatico. Si e Neapoli mit- 
teres bigam tectam, mox aduolarem, experturus, an corpus ferat 
coeli mutationem. De precio ne labores ; habeo plus satis pecu- 
5 niarura. Velim id quamprimum fieri, nec id sumptu tuo. Nimis 
impudenter vtor tua bonitate. 

Tu tamen equo precede, nunciaturus bigam venturara, vt pare- 
raus lagenam vini Burgondiaci. Aut si non est comraodum, fac 
sciam. Tempus vrget. Hodie dimisi, qui petit Sadoletura. Videtur 
10 bonus, vel hoc arguraento quod recusauit pecuniara. 
Vale postrid. lacob. 1533. 

Erasmus. a coena. 

Clariss. viro D. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 

2851. From Conrad Goclenius. 

Basle MS. Goclenii Epistolae 6. Louvain. 

26 July 1533. 

[An original letter, autograph throughout.] 

S. P. Oblectauit sese superiore tota hebdomade regina Hun- 

gariae studio ven[en]ationis in nemore Zoniano : interim mihi cum 

Domino Olao quotidiana fuit vitae consuetudo. Inter orania nihil 

mihi fuit iucundius auditu quam quod de reditu tuo certissimam 

5 spem afferebat, misso Leuino Panagatho nullam aliam ob causam 

2850. 2. viatico] Itamounted to3oo Foret de Soigne. 

florins. For trouble in connexion 5. Leuino] See Epp. 2820 introd., 

with it, see Ep. 2860. 2828. 33^. 

2851. 2. nemore Zoniano] The 


quam vt te reduceret. Opto vt sit faustum et felix. Nec quicquam 
sinistri possum augurari, sublatis fere omnibus qui immedicabili 
odio contra te aestuabant, quique autoritatis aliquid habuerunt in 
animis imperitae multitudinisaduersus bonam causam concitandis. 

Titelmannus extra sua saepta friget. De Hermano Buschio 10 
meram fabulam audisti. Neque ille vnquam huc venit ; et ita eius 
nomen celebratum est inter furiosos duces sectarum vt non fuerit 
impune in Belgicam venturus. Itaque literas ad eum suppressi in 
tuum aduentum. Est autem alius quidam Petrus Busconius, iure- 
consultus, ipsa Moria insanior, quem tu olim a carminibus quae 15 
tibi non infrequenter exhibebat solebas metrarium appellare. Is 
pertaesus professionis suae incipit poetari et apologias scribere ; 
orsus a Turnoto, in cuius libris nescio quid haereseos deprehen- 
derat. Mox sibi plaudens nescio quid in epistolam quandam tuam 
annotarat, quod quaedara possint breuius dici et circumspectius. 20 
Quae fuerunt eiusmodi vt ipse non fueris ea sine voluptate lecturus, 
certo scio. Atque hinc puto ad te manasse rumorem plane euani- 
dum. Exceptus fuit aliquot epigrammatis, sed frustra. Argutias 
enim non intelligit, nec praestat. Mitto ad te carmen ipsius avro- 
ypa(j)ov, quod proxime scripsit ad Reginam, non vt leonera ab 25 
vnguibus sed vt Cumanum asinum ab auriculis iudices. Hic non 
aliter ridetur quam solent vulgo moriones. 

Damianus Goes a rege suo reuocatus est in Lusitaniam vt 
praesit thesauris. Promisit se breui certo aliquo pignore declara- 
turum sumraara erga te suam beneuolentiara. 30 

De censu emendo non nisi tuo impulsu verba feci, nec putabam 
defuturam rationem, qua tibi satis caueretur. Verum simul atque 
e literis tuis intellexi, a quibus hominibus res tuas mala fide 
tractatas conqueraris, ego tibi nolira esse autor vt cuiquam credas, 
cum in talibus viris non sis expertus synceritatem, quibus ego 35 

26. iudices scripsimus : indices MS. 

10. Hermano Buschio] See Ep. 830 Goclenius held on Erasmus' behalf . 

introd. It seems strango that Eras- What suggestion Goclenius made we 

mus should have been nervous of do not know, but it is hardly likely 

encountering this reformor in Bel- that Erasmus, who was botli old and 

gium. Goclenius seems to suggest ill, desired a ' consus ' which should 

that he has confused him with one assure himself an annuity : owing to 

Peter Busconius, who had recently his experience of Barbirius he had 

criticized something in Erasmus' come to be afraid of purchasing any 

letters. kind of annuity. He must rather be 

13. litoras]Erasmushadapparently supposed to have been seeking an 

sent a letter of complaint to Busch. investment for his monies, which, 

18. Turnoto] John Driedo of Turn- after his death, would yield a stoady 

hout; see Ep. 1163. lon. annual revenue for the charitable 

25. Leonem] Adag. 834. purposcs expressed in the deed of 

26. Cumanum] i.q. stupidum ; cf. April 1534 (see App. xxiii). Boni- 
Adag. 461. face Amerbach in 1536 invested the 

29. pignore] Goes sent Erasmus greater partof Erasmus' fortune with 

a silvor-gilt tankard ; see Ep. 2826. the Duchy of Wurtemberg, drawing 

69n. from it a fixed annual intorest (see 

31. de censu emendo] It would Dr. Carl Roth in Gcdenk.schrift zum 

seem that Erasmus had at some 400. Todestage des Erasmus, Basle, 

time asked Goclenius to suggost an 1936, pp. 287 seq.). 
investment for the monies which 


nihil iudicabam esse syncerius. Quam vero ipse rationem statueram 
inire, quoniam nihil in re tua sum attentaturus te absente, et 
paucis verbis explicari non potest, supersedeo in praesentia referre. 
Cum coram adfueris iicebit vti, si placebit. 

40 Mitto ad te literas Hectoris Hoxuirii, vt si rem tantilla cura 
dignam putes vel ipse per occasioncm medearis, vel me instruas 
quid sit respondendum. Quibus addidi cpistolas Carmii, Lypsii, 
Camingae et Sas})oti, quas ille ad proximas nundinas ad te scripsit ; 
sed quoniam casus ita tulit vt cgo tum e Bruxella ad te scriberem, 

45 ita factum vt diutius apud me hae.serint. Quid Beddae apud 
Parisiensis acciderit tametsi te non putem latere, misi tamen quid 
ad me illinc de ea re sit perscriptum. Spero me breui visurum 
diera, vt Erasmus superata inuidia omnium portentorum victor 
omnium ore celebretur, ({uanquam iamdudum id (exceptis paucis, 

50 quorum animus ad rccta indocilis est) ita vt nemo alius inter 
mortales es consequutus. 

Augurium tuum de exitu litis meae Antuerpiensis spero vanum 
fore. Res est in ipso cardine. Nec licet aduersariis diutius tergi- 
uersari ; qui sese in tot rerum species mutarunt vt Proteus prae 

55 illis non fuerit Proteus. Cupiunt iam mecum pacisci, oblata non 
contemnenda portione. Sed mihi infixum est illud, vt velim vltima 
experiri, vt sim iuxta prouerbium /SaaiAei)? 7} ovo^. 

Lambertus Briardus agit adhuc apud Ferdinandum Imperatoris 
legatum ob cogendum Concilium nec expectatur Mechliniae ante 

60 hyemem aut ver proximum. Cupiuit ille explicationem tuam in 
Psalmum quinquagesimum, quemadmodum narrat hospes tuus 
Martinus Dauid. Mirum hic audio enigma, ad quod tamen non 
Oedipo sed Erasmo coniectore opus est. Quirinus tuus reuersus ex 
Hollandia negat quicquam illinc honorarii muneris ad te trans- 

65 missum. Ac Petrus Monfortius ante paucos dies e Germania 
reuersus mihi aflftrmabat seipsum ad te, idque eodem 
tempore quo ducentos aureos dono mi.serit Rex Ferdinandus. Mihi 
tamen magis libet credere oculato testi quam aurito, praesertim 
in re quam dicat se autore esse gestam. Reliqua, vt spero, breui 

70 coram agemus ; oroque deum vt incepta tua omnia secundet, teque 

46. acciderit scripsimus : 'accideret MS. 

40. Hoxuirii . . . 42-3. CanniiLypsii staying with Grynaeus. 

Caminghae et Sasboti] None of these 52. Htis] The suit for tho Antwerp 

letters has survived — the letter of canonry ; cf. Epp. 1994* (vol. viii), 

Sasbout, since it was written ' for the Gyn, 2573. 57-65, 2587. 38, 2644. 

last fair' cannot be Ep. 2844. Go- 57. /SoatAeu? ^ oioj] Adag. 2441. 

clenius' own letter, written from 58. Briardus] President of the 

Brussels, has similarly been lost : it Council of Malines ; for his desire for 

presumably travelled by the post a commentary by Erasmus on Psalm 

which carried Epp. 2784, 5. 51 see Ep. 2571. ^n. 

45. Beddae] At the end of May 59. Concihum] The projected ecu- 

1533 Beda was banished from Paris menical Council. 

by decreeof the King; see theletters 62. Dauid] See Epp. 532. 32^, 

of P. Siderander and J. Sturm, Her- 2571. 6-19. 

minjard 418, 422. Siderander writes 64. honorarii] See Epp. 2818, 2819. 

that the news will reach Basle from 67. Ferdinandus] Sec Epp. 2801, 

friends of Peter Tusanus, who was 2808. 


nobis vegetum et valentem restituat. Interim vale, totius orbis 
vnum et vnicum ornamentum. 

Louanii septimo Calen. Augusti Anno Domini tertio. 

Tuus quantulus est 
Conr. Goclenius. 75 

Omnis eruditionis principi D. Erasmo Roterodamo. Friburgi. 

2852. To JuLius Pflug. 

Liber de sarcienda Ecclesiae concordia, f". a^. Freiburg. 

Lond. xxix. 37. 31 July 1533. 

[Tho Preface to the Liber de sarcienda Ecclesiae concordia, Basle, Froben, 
I533< 4° aiifi 8°; reprinted in the same year at Antwerp (Hillen), Leipzig 
(Faber), Paris (Wechel). Within a year two German translations appeared 
(Strasbourg, M. Apiarius; Erfurt, M. Malcr); and also one Flemish (Antwerp, 
Wouter van Lyn) ; and one Danish (Roschildie).] 


QvANTOPERE te pigeat horum semper in peius gliscentium dis- 
sidiorum, quantoque pectoris ardore suspires piis omnibus opta- 
bilem ecclesiae concordiam, luli vir ornatissime, satis arguunt tot 
tuac ad me epistolae, semper eandem occinentes cantilenam, 
magnaque instantia eflflagitantes vt huius tempestatis rae sedato- 5 
rem praebeam. Quod quura tu nihilo verecundius facias quara 
si iubeas Pigmaeura Atlantis vice sustinere coelura, tamen a me 
nullam admittis excusationem. 

Erras tu quidem, mi luli, vehementer ignorantia mei. Verum hic 
error quo maior est, hoc magis declarat insignem tuam pietatera 10 
erga Dei domum, in qua tu non infimura tenes locum, tenesque 
ob eximias virtutes tuas meritissimo : quibus hoc decentius ornaris 
quod hinc nullura oranino tollis supercilium, sed agnoscis Doraini 
raunificentiara. Quales viros si raultos haberet Respublica Christi- 
ana, aut hi tumultus non extitissent aut iaraprideni essent con- 15 
sopiti. Ipse vero sic inter sacrum, vt aiunt, et saxum constrictus 
vt quod flagitas nec recusare per te liceat nec ex me praestare 
valeara, raediura quiddara repperi, quo te posthac vtar aliquanto 
placatiore. Tractaui Psalraura 83 in quo diuinus ille Spiriti:s 
mire nobis commendat Ecclesiae concordiara. Non parura iuuat 20 
hortator in hoc sane negotiorum genere in quo bona pars facti est 
propensa vohintas ; cui nunquara deesse solet benigni nurainis 
praesidium. Quod si Christus et ilkid hirgiri dignetur vt Ecclesia- 
sticae pacis amor, quo tu tam insigniter fiagras, oranium animos 
corripiat, breui futunnn est vt nec tu flagitando, nec ego rccusando 25 
sumam inanem operam, scd vterque alteri gratulemur. Verum a 
Psahno non te remorabor diutius. 

Datum Friburgi pridie calendas Augusti MDXXXiii. 

2852. 16. sacrum] Adag. 15. 


2853. To ? 

Vita Erasmi p. 139. <Freiburg.> 

O^. p. 283: Lond. XXX. 77: LB. App. 512. <August 1533.) 

[The fragmont lacks beginning and end ; and offers no clue to the person 
addressed. P. S. .A.llen thought that it might be addressed to the City of 
Augsburg ; but the plural vestra in line 62 does not exclude an individual, 
in Augsburg or olsewhere — clearly the letter is written to soineone living 
in a ciuitas where the reformed opinions were rifo. Possibly the person 
addressed is Christopher of Stadion : the letter would then be that referred to 
by him in Ep. 2856. Allen, comparing Ep. 1976, seema also to havo tliouglit 
it possible that the letter was addressed to Hermann of Wied; who in .April 
1533 had through Cornelius Agrippa expressed tho desire to 'auspicate friend- 
ship ' with Erasmus. inviting him to come to Cologne or Bonn (Ep. 2790). 

The letter was clearly written whilo the Liber de sarcienda Ecclesia con- 
cordia was still fresh in Erasmus' mind ; it is indeed not muoh moro than 
a recapitulation of the final pages of that booklet (see in particular LB. v. 
500-6). What is said in 1. 61 of the duke of Juliers and his adoption of 
Erasmus' consilium points similarly to a date near the summer of 1533 (cf. 
Epp. 2804. 2845).] 


. . . Vtraqve pars sic tendit funiculum, vt vtriusque malo rumpa- 
tur : et hinc hic orbis tumultus. Tolhmt omnes imagines, rem cum 
primis et elegantem et vtilem. Tollatur colendi superstitio, tol- 
lantur imagines tempHs indecorae aut immodicae, idque paulatim, 
5 et sine tumultu. Volunt eiicere sacerdotes ; dent operam, vt sint 
sacerdotes docti et pii, nec temere admittatur ad hoc honoris nisi 
probatus et dignus. Erunt pauciores : quid tum ? Praestat 
habere tres bonos, quam trecentos inutiles. Non placet illis cultus 
ecclesiasticus. Multa canuntur ac fiunt in templis inepta ; corri- 

10 gantur vitia, idque paulatim ; maneat cultus. Execrantur Missas, 
odio sordidorum sacrificulorum qui nihil aliud didicerunt quam 
missare, caetera laicis prophaniores. Submoueantur illi condu- 
ctitii, ac more veterum vnum sacrum celebretur in templo, aut in 
festis diebus duo: mane vnum priuatum, ob famulos et hospites; 

15 alterum circa decimam. Indulgentiae iam explosae sunt, quibus 
aliquot seculis impositum est mundo, adiuuantibus monachis, 
conniuentibus theologis. Qui putant Missas et Parentalia nihil 
prodesse defunctis, erogent in pauperes viuos quod vulgus a morte 
iubet fieri. Ne molesti sint iis quibus persuasum est viuorum 

20 bona opera prodesse defunctis, quae viui curarunt vt fierent. 
Quibus persuasum est sanctos nihil agere apud Christum, inuocent 
bona fide Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum. Diuos colant ac 
venerentur imitando, ne obstrepant qui pio affectu cohmt et in- 
uocant eos. Superstitio reprehendatur, affectus probetur, quem 

25 puto Christo non esse ingratum, etiamsi sit erroneus. Non sentiunt 
Sancti vota nostra ? At Christus sentit, ac pro illis donat quod 
petimus. Quibus persuasum est, Confessionem non esse partem 
Sacramenti, nec a Christo institutam ; seruent tamen eam vt rem 
salutarem, a patribus inductam, et multorum seculorum consensu 

30 probatam, donec aliud de ea statuat Ecclesia. Et in confitendo 
adsit synceritas, absit superstitio. Non multum grauabitur Con- 
fessione qui deligit idoneum sacerdotem, qui non confitetur nisi 


2853] TO ? 283 

manifesto mortalia, et qui cauet ne quod facinus capitale admittat. 
De Purgatorio in suo quisque sensu abundet, non est quod ob haec 
scindatur Christiana charitas. De Libero Arbitrio disputent in 35 
Sorbona theologi, laici simpliciter ambulent et confidenter. Siue 
iustificent bona opera, siue non, nihil refert, modo conueniat ad 
salutem non sufficere fidem sine bonis operibus. De baptismo 
seruetur, quod tot seculis seruauit Ecclesia. Posset tamen vni- 
cuique parenti relinqui liberum, vtrum malit statim tingi infantem 40 
suum, an difTerri vsque ad adolescentiam, modo interim diligenter 
instituatur in dogmatibus orthodoxis et sanctis moribus. Ana- 
baptistae nullo modo ferendi sunt. Apostoli iubent nos obedire 
magistratibus, et isti grauantur obedire Principibus Christianis. 
Communio bonorum sit ex charitate, possessio et ius dispensandi 45 
maneat penes proprietarium. Si de Eucharistia sic inter se ambi- 
gunt, vt quotidie pariant nouas et absurdas opiniones, quanto 
consultius erat manere in vetere sententia, donec vel Synodus 
vniuersalis, vel reuelatio diuinitus, aliquid aperiat certius. De 
adorando scrupulus facile soluitur. Nemo adorat Eucharistiara, 50 
nisi ibi sit totus Christus. Nec quisquam tam demens est, vt 
humanam Christi naturam adoret pro diuina. Diuina autem 
nusquam non est praesens. Abusus huius sacramenti possent 
corrigi. Olim non ostentabatur, sed seruabatur inclusum in loco 
mundo. Nec circumferebatur in ludis, aut per agros ab equite 55 
sacerdote. Volentibus sumere, porrigebatur. Nunc in Anglia 
nulla est domus, nulla caupona, pene dixeram lupanar, vbi non 
sacrificetur. Haec vendunt cortisani. 

In caeteris item si vtrinque adhiberetur moderatio, fortassis hi 
tumultus paulatim redirent in aliquem tranquillum statum. Hoc 60 
consilium sequutus est Dux luliacensis, et fatetur prospere cedere. 
Nec dubito, quin idem factura sit vestra ciuitas, si per Ecclesiastas 
liceret. Vereor, ne illi suum agant negotium, vt sint in tuto. . . . 

28102854. From Viglius Zuichemus. 

VZE. 45. Padua. 

2 August 1533. 

Semper equidem raagni beneficii loco duxi, D Erasrae, patrone 
oraniura maxirae et honorandissime, quod ad me scribere non 
grauareris. Nunc autem quod tam prolixis, honorificis, benignis- 
que literis iterum atque iterum me sis dignatus, maxiraa tibi a rae 
gratia habetur. Nara rautuo scribendi officio adeo tibi satisfacere 5 
nequeo, vt abunde suo ofTicio functae literae raeae raihi videantur, 
si modo nihil te offenderint, et qualem qualem occasionem tibi 
praebuerint, quo hoc erga me bencficium in posterum quoque con- 
tinues. Quod si autem votis meis Superi annuerint, id est, vt et 
te diu nobis incolumem et superstitem seruent, et mihi fortunam 10 

2853. 62. factura scripsimits : futura O. 

2853. 51. Nec . . . 58. sacrificotur] and Ecclesiastes LB. v. 840A-D. 
Cl.Lib. desarc.eccl.conc. LB. V.504A-B 


paulo lautiorem praebeant, reipsa gratitudinem erga te meam sic 
declarabo, quo te huius in me beneficentiae minime poeniteat. 

Significaui tibi antea ex amicorum consiliis cupere me alio 
studia mea flectere, et aliquando ad scopura projiius dirigere. Qui 

15 nobis pene oranibus is est, vt in foro vel republica vsura aliquera 
disciplinac nostrae exhibearaus. lura enira ciuilia vtcunque, hoc 
est, quantum nostratia fora requirant, prope didici. Et haec 
Italica exercitatio non parum rae iuuit, tuebiturquc aduersus eos, 
qui literarum bonarura studiosos imperitiac in legibus insimulant, 

20 vulgatumque nobis Grammatici conuitium obiiciunt. 

Graecas institutiones luris Ciuilis Hieronymo Frobenio raisi 
excudendas. Praefatus sum in eas paulo prolixius, quo studiosos 
ad indaganda Graecorum commentaria excitarem : et futurum 
facilius spero vt, si nostrae sectae homines linguae graecae operam 

25 dare coeperint, latinam quoque diligcntius excolant. Ad com- 
parandara autem operi huic authoritatem, ct alias quasdara ob 
causas, suadente iubenteque Mathia Heldt, procancellario, Caesari 
nuncupaui. Et vt mihi hoc bona Bembi venia liceret praefationem 
ipsi exhibui, in qua pro tanto munere honorificam eius mentionera 

30 inserui. Qua etiam rcDv veapwv emendatissimura plenissiraumque 
exemplar ab eo impetraui : quarum aeditio reuera Nurenbergae 
est praecipitata. Spero me bonis auspiciis Institutionum opus, 
iam olim ab studiosis desideratum, emissurum. Nam tua com- 
mendatio iam, vt sentio, expectationem aliquam de me fecit, cui 

35 etsi non prirao statim foetu, eoque alieno, satisfecero : tamen quo 
aliquando de raeo penu non oranino tuis de me praeconiis indigna 
depromere raihi liceat, pro viribus conabor. 

Verum nunc aliquantisper Aristotelis adhuc sequar consilium, 
qui virura egenura suadet raagis diuitias quara Philosophiara 

40 sectari. At vbi mediocrem fortunam, atque eam quae studiorum 
quieti et impendiis sufficiat, peperero. intermissa omnino studia 
repetere decreui. Exponam autem tibi apertius consilium meum, 
quod te et velle et posse non leuiter promouere, scio. Habeo 
magnos et potentes patronos in Gerraania. Hi omnes suadent, vt 

45 me Spiram conferam, promittuntque vt, cum iilic aliquamdiu 
habitauero, honesta aliqua conditio deferatur. Et ad eam rem 
adiutorem c^uoque se apud Caesarem mihi futurum D. Mathias 
pollicitus est. Talibus quidem authoribus lubenter obsequar. 
Itaque sub hyemem patriam reuisere decreui, illic me viatico com- 

50 muniturus, vt Spirae me sustentem, quoad occasio exequendi pro- 
missi patronis oblata fuerit. Nec ea mora grauis mihi erit, qua 
interea linguae et forensis actionis vsum aliquem coraparem, et in 
aduocatorum subselliis prius sedeam, legitimum magis gradum 
inde, Deo volente, ad altiora facturus. 

55 Vnus mihi scrupulus est, quem si tollere potero, foelicem succes- 
sura spero. Habeo aliquot non vulgares amicos in Germania 

52. qua scripsimus : quo VZE. 

21. iristitutiones] SeeEp. 2791.59^. together with the same author's 

27. Heldt] See Ep. 2767. 2711. edition of the Institutiones, VigHus 

31. aeditio] The reference is to mentions with praise in his preface 

Haloander's edition of 1531, which to Xhe Institutiones. 


inferiore, qiiibus a patnio olim sum commendatus. lis omnia ad 
quaestum referentibus non placebit, sat scio, quod vberiorem pro- 
uentum in Germania sperem, cum nostratia fora multo sint vberiora. 
Et deinde aliud suspicabuntur, quare superiorem quaeram Germa- 60 
niara : sed tamen praesens quicquid id est dissoluere conabor. 

Haec est consiliorum meorum summa. Fuit autem mihi per- 
gratum, quod tuam quoque opem benignissime obtuleris, cui ego 
iam antea multum debeo, cum tuae de me commendationes, cum 
priuatae tum publicae, honestissimam mihi opinionem apud doctos 65 
et studiosos pepererint. Et est mihi profecto iste longe maximus 
studiorum meorum fructus, quem a te accipio. Ac eum perpe- 
tuum fore spero, nam mori me Hercle malira quara raea aliqua 
culpa tuara araittere beneuolentiam. Domini Antonii Fuggeri 
fauore multura nitor et arbitror rae in firmum inclinare parietem. 70 
Cura vero tua authoritas pluriraura apud eum valeat, et tuo iudicio 
multum tribuat : iuueris me non parum, si cum tibi opportunitas 
ad eum scribendi fuerit, voluntatem ipsius tua coraraendatione 
incitaueris. Arbitror eura propediera hic futurura, sic enim raihi 
retulit Mariangelus Accursius qui hcri hac in patriam transiit. 75 
Eius opinor tibi nomen esse notura : edidit enira nuper Cassiodo- 
rura et aliquot Ara. Mar. libros et integrum hunc annum egit apud 
D. Antoniura. Visus est raihi bene oneratus redire ex Germania, 
nec temere esse quod eam laudat. Rediit et superiore anno ex 
Germania bene nummatus Gauricus quidam Mathematicus. Sed is 80 
non obturatis auribus Siraenas praeternauigauit : nam Lutherum 
et Melanchtonem saepe habebat in ore. Causa autem Antonio huc 
proficiscendi est, vt ex medicorura consilio valetudini prospiciat. 

75. Accursius] Mario Angelo Ac- bances, and in Ep. 2818. 43 Erasmus 

corso was born at Aquila — the dates suggests that he influenced A. Fugger 

of his birth and of his death are un- in his resistance to the Refomiers. 
known. He spent 33 years at tho 80. Gauricus]LucasGauricus(i475- 

court of Charles v, for whom he made 1558) was born at Gifuni, and taught 

journeys to Poland and to Germany ; astronomy at Naples, Ferrara, and 

during these he collected Mss., which Venico. Later at Rome ho attracted 

he gavo to the Vatican. In 1524 ho the notico of Pavil iii, who was sus- 

pubhshed at Rome his Diatribae pected of leanings towardsastrology, 

(notes on Ausonius, Ovid, and Soh- and who in 1545 inade him bishop of 

nus). In 1533 he printed at Augs- Civita. Resigning his see in 1553 he 

burg his edition of Ammianus Mar- died in 1558. His Opera Omnia ■were 

celhnus, suporsoding the Romo pubhshed at Baslo in 1575. They 

edition of 1474, adding 5 new books consist principally of works upon 

and correcting (according to his own astronomy, but in the last section 

statement) 5,000 orrors. In May of there are gathered together his mis- 

the same year he produced tho editio collaneous writings, inchidinga Latin 

princeps of the lettors of Cassiodorus grammar (Orammatices libelhis isa- 

{variarum epistolarum lib. xii, Augs- gogicns) ; a dialoguo between himself 

burg) togothor with Ca.ssiodorus' de and Santos Palonus of Modena. en- 

Anima lib. vnus. In 1531 ho had titlod Tractatus de ocio liberali; a 

pubhshod anonymously, s.l., a witty fragment De medicamentis, inchiding 

dialogue, Osco, Volsco, Romanaque somo verso piocos ; Aureus liber de 

eloquentia interlocutoribus dialogus. illustrium poetarum auctoritatibus, an 

A poom by him, Protrepticon ad anthology of rofloctions by the poots 

Cori/czitw, was printed in the volurao on drunkenness and sobriotj', and 

Cori/ciana 1524. In Ep. 2814 ho is othor moral sontiments, with verses 

mentionod as about to loavo Augs- of Gain-icus' own composition. 
burg owing to the Protestant distur- 


Quaestoris filius Romam abiit, visa vrbe, mox in patriam redi- 
85 turus. Crcdo forc vt te coram conueniat ac salutet, animumque 
suum et consilium plenius tibi explicet. 

Ego sane arbitrabar negotium hoc pensionis tuae potuisse per 
patrem expediri. Quapropter iuuenem sua sponte inclinatum pro 
virili instigabam : quo laudabilem istam voluntatem exequeretur. 
90 De Riccii libro ipse iudicabis. Poposcit eum ab Ephorino 
Hieronymus, si recte intellexi, et Bebelius Basileara pertulit. Si 
ego idem apud illum potuissem, lubenter et ad te alterura exem- 
plar ferendura dedissera. Hieronynius Vida Canonicus est Regu- 
laris. Statira tamen ac eruditionis sibi quamdam peperit opinio- 

95 nem, patronis conciliatis monachorura contuberniura reliquit. 
Bononiae nuper, vt scripsi, ob Christeida Pontifici dicata epi- 
scopatu donatus est. Huius ac Fracastorii cuiusdara carmina 
priraam laudera apud Italos obtinent. Misi quondara ad Glareanura 
libellos quosdam vtriusque. 'O dXoyos Roraae laborat pro sater- 

100 dotiis : sed vereor ne inuita Delia venetur. Nosti illud, Curia 
Roraana non vult ouera sine lana. Quidam inde mihi scripsit, 
graui eum morbo premi, et corporis ct marsupii, et taraen hic erat 
totus sericeus. 

Romae promulgata est monitio contra Anglorura Regera : ni 

105 reducat vxorem ante Calendas Septcmbr. excomraunicatura euni 
iri. Coronenses adhuc a Turca sunt obsessi. Soluisse tamen 
dicitur Andreas de Oria, vt succurrat. Comites a Rennenburgo 
tecum esse gaudeo. Cum Gaspare mihi in Gallia raagna fuit 
farailiaritas, nec quicquam illo vidi aut modestius aut syncerius. 

iio Et has virtutes, tametsi generis splendore satis ilhistres, literarum 
quoque indefesso quodam studio ornare summopere connitebatur. 
Debeo autera tibi phiriraum, Erasme colendissime, sed tamen huius 
nomine cupio tibi aliquid quoque debere. Debebo autem si 

99. dXoyos scripsimus : dXa^os VZE, cf. Ep. 2810. 4. 

84. filius] See Ep. 2716. 15611. books and Dc Sympathia et Anti- 

90. Riccii] See Ep. 2791. 5311. pathia lib. vnus. 

93. Vida] See Ep. 2791. 4911. 99. dXoyos] Logus; see Epp. 2810. 

97. Fracastorii] Girolamo Fracas- 4, 2829. 26-7. 

toro (1483-1553) physician, poet. 107. Comites] Brussels MS. II. 

philosopher, and astronomer. Born 1040I, f. 66 preserves a letter from 

at Verona, he studied at Padua under VigUus to Count Gaspar Rennenberg 

Pomponazzi, but he spent most of dated from Padua on the same day 

his hfe at Verona. His OperaOmnia as the present letter, containing the 

were printed at the Juntine press, following sentences : ' Cur enim tu 

Venice 1555. His fame rests princi- adhuc requiras Itaham hterarum 

pally on his poem Syphilis, sitie de gratia, cui contigit in Erasmi admitti 

morbo Oallico, Verona, 1530, dedi- conuictum, qui tibi non Itahae tan- 

cated to Bcmbo and panegyrized by tum, quahs hodio est, verum quahs 

the elder Scahger. His Naugerius intra mihe annos fuit, instar esse 

siue de poetica dialogus, pubhshed in possit? Ac quae hic singuh vix prae- 

1555 after his death, is a dialogue in stant, ea tu in vnum Erasmum omnia 

which his friend A. Navagiero is the quasi in quoddam copiae cornu 

principal speakcr. He used the dia- coUecta videas. Quae est enim pars 

logue form in two other works Fra- hterarum quam ille non ad vnguem 

castorius siue de anima, and Turrius callet ? Quid est quod vsquam a 

siue de intellectione. His Opera in- quoquam disci potest quod non 

clude also Dc contagionibus three promptissime ille docere possit ? ' 


beneuolentiara tuam tantopere expetenti non grauate impertias. 
Vincentio Magio literas tuas tradidi. Habitat hic, et Philosophiam 115 
profitetur : Graecarum literarum apprime doctus est et ab audito- 
ribus summe commendatur. Beri epistola non peruenit ad me. 
De H. A. scribam forte aliquid proxime : nara Venetias ire statui 
post aliquot dies. Coniunxit nuper literis meis ad te monachi 
cuiusdara epistolara Anselmus. Non noui quis sit et mirabar cur 120 
nihil ipse scriberet. Bene vale, Erasme literarura oraniura decus 
et patrone raihi colendissirae. 

Patauii postridie Calend. Augusti 1533. 

2855. From Boniface Amerbach. 

Basle MS. C. ¥1*. ^t,. 295 vo. Basle. 

<c. 6 August i533-> 

[An autograph rough-draft ; on the same leaf as that on which the letter 
is written foUows a rough-draft of the dated document sent with the letter. 
On f. 435vO. is the beginning of a fair copy of the document. Boniface 
signed the document (which exists at Basle, MS. C. VI*. 71, p. 100) on 
6 Aug. 1533 at Freiburg. The day before (5 Aug.), Erasmus executed a 
signed deed attesting the deposit with Boniface of 1600 gold florins, and 
expressing the purpose for which they were intended. Tliis deed is extant 
in Erasmns' autograph, Basle MS. C. VP. 71, p. 98. On 8 April of the year 
following Erasmus drew up a fresh deed preserved in the same ms. p. 97, 
having (as appears from Ep. 2901) received a new ' syngrapha ' from Boniface. 
It is perhaps worth while, since they have not hitherto been printed, to set 
out in full the two deeds executed by Erasmus. 

A. Desiderius Erasmus Roterodamus Theologiae professor sanus ac volcns 
tradidi exirnio viro Doctori Bonifacio Amerbachio mille et sexcentos fiorenos 
aureos in auro, hac lege atque animo vt si quid mihi humanitus accidisset, 
necque quicquam secus de ea pecunia nominatim statuissem, suo arbitratu 
eam distribuat in pios vsus ; hoc est in alendos adolescentes bonae spei, in 
elocandas virgines, quarum pudiciciae videretur of?ectura paupertas, aut in 
aHos quoscunque subsidio digncs. Ipse ex ea summa pro labore suo, vt 
aequum est sumat florenos ducentos. In cuius rei fidem haec mea manu 
scripsi, ac Terminum annuH mei pecuHare signum appressi, apud Friburgum 
Brisgoae nonis Augusti Anno ab orbe redempto mrUesimo quingentesimo 
trigesimo tertio. 

B. Des. Erasmus Roterodamus Theologiae Professor deposui apud eximium 
virum D. Bonifacium Amerbachium ciuem Basihensem mille sexcentos 
florenos aureos in auro, his conditionibus quas ipsius exprimit super hac re 
chirographum. Do qua suinma si nihil noui statuero ante supremum diem, 
volo vt tcrtia pars eius libere sit dicti Bonifacii, reHquum ex iHius heredis 
et executorum consiHo dispensotur in pios vsus. In cuius roi pleniorem 
fidem lianc schodam mea manu descripsi, ac pocuHare signum anuH mei 
Terminum appressi. Quod scriptum perindo valere volo, ac si testamento 
meo fuisset insortum. Friburgi Brisgoae in edibus meis octauo die ApriHs 
Anno domini 1534. 

Both deeds aro soalod with a good iinpression of Terminus. It may have 
been in connoxion with those legal dispositions of his proporty (se(! also Ep. 
2863 and App. xxiii) that Erasmus matriculatod at the University of Froiburg 
on 5 Aug. 1533 ; see the university registers.] 

S. P. Clarissirae Erasme. Chirographum vti rac facturum rece- 
peram raitto ; quod si tibi probatur et satisfacit, multum gaudebo. 

2854. 115. Magioj Seo Ep. 2154. ^18. H. A.] Aleandor. 

lon. Erasmus' letter is not extant. 


Sin minus, tuao humanitatis erit mihi de scripto praeire. Qualem 
qualem formulam conccperis vt mea manu descripta quamprimum 
5 istuc mittatur pro virili curabo. Cura quaeso valetudinem, et 
quam rectissime diutissimeque vale, domine et patrone incom- 

Bonifacius Amerbachius, ll. doctor, ciuis Basiliensis, fateor 
10 dominum Erasmura Rot., patronum meum omnibus modis suspi- 
ciendum, potestate mea deposuisse mille sexcentos florenos in 
auro, quos quandocunque repetenti (aut si ipse non repecierit, 
quibus testamento aut in vltima voluntate sua restitui ius.serit) 
bona fide restituara. Quod si nihil eura de his statuere continge- 
15 ret, in cum vsum quem sua manu raihi praescripsit, vt inter bonos 
bene agier oportet, diligentissinie me disppnsaturum esse proraitto. 
In pleniorcra horum omnium fidem hoc chirographum scripsi ac 
gentilitium racuni aposphragisma siue signum adpressi. 

Actura Fviburgi Brisgoae sexto Augusti die Anno a Christo 
20 nato raillesirao quingentesimo trigesimo tertio. 

2856. From Christopher of Stadiox. 

Leipzig MS. DiUingen. 

EE. 191. 8 August 1533. 

[An original letter, autograph throughout.] 

Salvtem P. D. Doctissirae Erasrae, raitto ad te duos equos, 
gradarium et tolutarium, vt ex <(i>is duobus vnura eligas qui tibi 
fuerit coramodus. Inter oranes equos meos ac familiariura non 
repertus est qui tibi coramode seruire potuisset. Hos duos a 
5 quibusdam nobilibus magnis precibus cura bona solucione extorsi, 
raeliores in.tanta teraporis breuitate reperire non potui, vt Leuinus 
ipse at<(t)estabitur. Idcirco si is, quera elegeris, virtutes habebit 
boni Confessoris, nichil raichi iraputabis sed pocius istis qui michi 
vendiderunt. Non egre feras quod equi sine debitis ornamentis 

10 ad te veniant, quum propter temporis breuitatem omari non 
potuerint ; ne tamen suspicionem habeas alia de causa oraissum. 
mitto ad te per Leuinura 40 coronatos, quibus tuo arbitratu 
ornari facias. 

Quorainus religionis dissidium <i)is mediis. de quibus in tuis 

15 litteris facta est raencio, componatur, nichil aliud videtur obstare 
meo iudicio nisi quod isti, qui hoc tractant, magis agunt propriura 
quara Dei negocium. Vtinara Deus nobis tantam graciam con- 
ferat, vt tandem nostrara agnoscamus cecitatem. 

De tragedia Bedaica mirandura est, cur Sorbonici theologi in 

20 tantara deuenerint cecitatem vt nichil paciantur abrogari veteris 

2856. 2. EE : e-s.\s MS. ii. EE : obmissum M5. 15. componatur 

scripsimus : componetur MS. 

2856. 3. equos] For these see Ep. mus' journey to Belgium ; and had 

2865. presumably been sent by Erasmus 

6. Leuinus] He had come from with letters toChristopherof Stadion. 

Brussels in July to arrange for Eras- 15. htteris] Possibly Ep. 2853. 


obseruancie ; nunc demum sencient Christum adhuc viuere, cum 
in exilium missio non paruam irrogat infamiam. 

Symbolum per te explanatum oranes qui legerunt commendant. 
Ideo non est cur exspectes meum iudicium. Id quod se ipsum 
iudicat, non opus est vt ab alio iudicetur. 25 

Venerunt littere, pacem inter regem Ferdinandum ac Thurcam 
sortitam effectum ; de condiccionibus tamen nichil scribitur. 

Augustenses, quantura ad religionem attinet, adhuc fluctuant, 
licet magis ad Zwinglianam quara Lutheranam sectam inclinati 
videantur. Deus omnia in bonum vertat exitum, qui te nobis diu 30 
seruet incolumem. 

Dat. Dilling. 8. Augusti anno etc. 33. 

Tuus episcopus Augusten., propria s(cripsi> manu. 

Doctissimo Erasmo Roterodamo theologo, suo amico. Friburgi. 

2857. From Ulrich Zasius. 

Leipzig MS. <Freiburg.> 

EE. 192. II August 1533. 

[An original letter, autograph throughout.] commendat. Lauabam, magne Erasme, diuine heros, cura 
tuae raichi cura piris acceptissirais praesentarentur. Super Alex- 
andro Halensi antea diuinabara nichil eum tibi vsui futurum, 
hominera ex veteri barbarie. Verum eo nomine raisi, vt videres 
vel in abiectis et frigidis, qui in raelioribus non possura, tibi com- 5 
modare voluisse. Quod autem psalterii negocium te occupat, 
gestiens accipio ; nam post tuam feliciss. euangelii translationem 
(qua quottidie, et ex animo, oblector) nichil poteras orbi christiano 
vtilius elaborare, quam si sis enodaturus psalterii obscuritates. 
Equidem nulla alia precatione (vt tuo verbo vtar) me exerceo 10 
quam psalterio, tametsi eum paucis in locis intelligara. Si igitur 
tibi animus sit et reliquos psalmos (sicut fecisti primo, secundo 
et xxviii°) elucidare, viribus et ingenio te sustentet Dominus, vt 
fecunde, non solum facunde procedas. 

Sed heu caelum quod semper sinistrum, heu annum quod 15 
nigrum conquereris. Tua inquietari studia, vel id a caeli vel 
horainum malicia contingat, quid aliud est quara oranis litteraturae 
naufragium imrainere ? Popularis actio (quae nobis iuristis fre- 
quens est) contra caelum, terram, homines, et quicquid oranino 
spirat, intentanda esset, qua tibi quies pararetur. Sed noli com- 20 
mittere, diuine heros, vt externorura tumultu raentis tuae tran- 
quillitas vllo pacto impetatur. Oranes eadem naue in hoc mari 

2856. 21. demom MS. 

2856. 23. Symbolum] Christopher fragablo doctor ' ; educated at Halos, 
had acknowledged this in April, de- ho onterod tho ordor of Groyfriars 
ferring any expression of opinion probably in 1222. H\siSum77iaThco- 
(Ep. 2787). logiae was printed at Nuremberg in 

26. Thurcam] Cf. Ep. 2787. 7-10. I475- 

2857. 2. tuae] Not extant. 11. eum] P"or jrf by inadvertence. 
2-3. Alexandro] 11245; the ' irre- 18. PopularisactioJSeeDigest47.23. 

452.10 U 


magno et spacioso manibus, vt psalmus dicit, nauigamus ; mirum 
non est, si communibus ab"quando procellis agitemur. Sed de 
25 hiis plus nimio. Tu enim non tam -(theologis, quos> nouisti, quam 
nobis semipaganis praecepta praescribes, quid fieri oporteat in 
euentis huiusmodi. 

De famulis tuis tecum ex animo doleo, sed tu contra huiusmodi 
fata audentior ito. Vale et me, vt facis, ama, hoc certura habi- 
30 turus, vt pro te propterque tua commoda sira orania raea, si 
necesse sit, expositurus. Scripsit michi vir doctus Guilhelmus 
Gamshorn, iuris doctor, qui nuper hic fuit, regem Galliae fato 
concessisse, sic enim sese accepisse, vt non superuacuo vno anno 
duo cometae apparuerint. 
35 Iterum vale, Tercio Idus Augusti Anno etc. xxxiii. 
Balnearem epistolam boni consulito. 

Tuus ex animo 
Vlrichus Zasius L. L. doctor. 

Magno D. Erasrao, diuino Heroi, oranium raeliorum litterarum 
diuinarura et humanarura principi, praeceptori obseruatiss. 


Basle MS. AX. III. 15. 51. <Freiburg.> 

Q. 81. 17 August 1533. 

[An original letter, autograpli throughout, the address is by a secretary.] 
S. De raiserriraa hac valetudine nihil certi possim polliceri. 
Noctu ortus Boreas me subito in magnum coniecit malum. Si 
poteris, paciscere de naui bene tecta quindecim florenis ; quod si 
ego ante duodecimum diem Septembris cogerer mutare sententiam, 
5 nautae gratis acciperent tertiara nauli partera, et locarent nauera 
suam cui vellent. Bene vale. 

Erasmus tuus infelix. 
Dominica die post assumpte virginis. 1533. 

Egregio viro Domino Bonifacio Amerbachio 11. doctori. Basileae. 

^s^s^SoO. From Boxiface Amerbach. 

Basle MS. C. VI^. 73. 209. Basle. 

<August i533-> 

[An autograph rough-draft. There are a good many corrections and 
variants suggested in the ms. which we have not thought it worth while to 
record. The date can be supplied from the letter which this answers.] 

S. P. Tametsi innumera tua in me beneficia extent, Erasme 
clarissirae, nec tamen nouis tu identidera curaulare de-inis, genuinae 

2858. 3. paciscere scrjpszmMS : paciscisci 3/5. 2859. 2. «umulare swptr 

ornare MS. 

2857. 23. psalmus] 103. 25 (Vulg.). see Epp. 2872. 4, 2SS9. introd. 

28. famulis] For the troubles with 29 audentior ito] Verg. Aen. 6. 

Jacobus see Ep. 2652. 8n : for anxiety 95. 

about losing the services of Cognatus 32. Gamshorn] Xot known to us. 


hoc nimirum tue bonitatis est, ex qua velut ex perenni fonte 
nullum non beneficiorum genus promanat. Itaque pro munifi- 
centia illa tua etiam nouissime exhibita gratias tibi agere deberem 5 
et referre, si vel verbis vel reipsa par essem. Verum quando 
neutrum, qua ingenii et facultatum mediocritate sum, licet, et 
cum maior sis quam quo nostri conatus aspirare valeant, quod 
superest gratiam habebo meque veterum dictis, eum qui recte 
habuerit retulisse videri, item in magnis vel voluisse sufiicere, 10 
docentium consolabor. Ne sane ingratus fuisse videar, perpetuo 
pro virili enitar. Tu modo mea opella pro animi sententia vti 
ne graueris, et rogo et obtestor. 

Nautae nostri in opera sua locanda nauem quoque tectam et 
ad voluntatem vectoris instructam praestare solent. Pro naulo 15 
Coloniam vsque viginti aureos petunt, adiicientes tamen si serio 
agi intellexerint, pro boni viri arbitratu se summam solitam 

Sadoleti de liberis recte instituendis libellum mitto, tibi vel ob 
nouitatem haud futurum, vt spero, ingratum. 20 

Cura, mi Erasme, valetudinem ; et sic existimes, nihil tua 
firmiore valetudine gratius, nihil iucundius mihi adnunciari posse. 

Bene vale. Basileae. 

2860. To NiCHOLAS Olah. 

Esterhazy MS. 354. Freiburg. 

OE. 399. 23 August 1533. 

[Tho last paragraph of tho letter suggests that the bearer of it was Livinus.] 

Pro negocio meo tam amanter curato gratiam habeo, quum 
omnibus, Olahe charissime, tum prccipue tibi. Ego paratis vesti- 
bus, equis, conducta naui et nautis tantum expecto oportunitatem, 
vt hinc incohimis migrem. Sed hactenus tale fuit coehim, vt 
aegre licuerit tueri vitam. Februarius me male vexatum tradidit 5 
Martio, senum omnium hosti capitali. Nec tota aestas aliud fuit 
quam Martius, cui successit Augustus turbulentissimus. Quod 
coelum sit sequuturum nescio. Itaque satius esse duxi paulo 
serius redire quo maxime cupio quam corpusculum hoc sic quas- 
sum et attenuatum in manifestum vitae discrimen precipitare. ic 

Premisi Leuinum, vt per amicos certos isthic raihi paret nidum, 
quo me statira recipiam. Miror quis hoc suaserit, vt Leuinus 
pecuniam acciperet Dolae. Poterat numerari Fuggeris aut Scheto, 
et hic accepissem pcr syngraphara. Nunc in trecentis florenis 

2859. 4-5. inunificentia] Seo Ep. 2860. 13. pceuniamj The viatiai77i 

2855 introd. sent froin Brussels ; cf. Ep. 2850. 

10- Hbelhiin] Jacopo Sa(loleto's ?'rasmus grumbles at tlie smalhiess 

bookwasprintedatVenice i533.Paris of the amount. But lio thoupht 300 

I534' Lvons 1535. In Ep. 2864, florins adequate renuineration for 

thanking Paul Sadoleto for a copy of Froben for a year's work printing his 

it, Erasmus entitk\s it incorrectly De collected Opera (vol. vi, p. 504). 
studiis rccte iTistituendis. 


15 perdo supra sexaginta, coronatiia enim i.sthic estimatur 37, Dolae 
47. Quod si timebatur periculum itineris, Leuinus a Dola sex 
dierum itinere venit, via minime tuta. 

D. Margareta liberalioribus conditionibus me vocarat quam 
nunc vocor. Sed si me nihil aliud inuitaret isthuc quam aulae 

20 liberalitas, pedem non mouerem. Patriae charitas me trahit. 
Quod si quid inciderit vt hic sit hyemandum, cum Zephyris et 
prima hirundine me expectabis, aliquanto, vt spero, vegetiorem. 
Potissima languoris caussa fuit vinum Burgundiacum, quod missum 
est nauseabundum et stomacho meo inimicum. Nunc curabitur 

25 micius. Porro si necessitas, fjTTep ovhk deol [j.dxovTai, Kara ttjv 
77apot/xtav, non patiatur liinc mouere castra, reddam viaticum, ne 
quis suspicetur me captassc tantillum peomiae. Quanquam ex 
Caesaris pensione iam debentur tria milia lil)rarum francicarum 
ac trecenta, et eo amplius. Multis de caussis non expedit hinc 

30 soluere, nisi condito testamento, quod exteris in hoc oppido diffi- 
cillimum est. Cuius negotii iamdiu satago, nec perago. 

Obsecro, mi Olae, vt Leuinura nostrum, quemadmodum coepisti, 
pergas euehere, donec habeat aliquid solidae fortunae. Multum 
ille iam debet tibi et ego illius caussa. Absolue benignitatis tuae 

35 raunus. Serenissiraae reginae nunc non scribo, quanquam id 
flagitabat Leuinus. Distrahor aliis. Bene vale patrono vnice. 
Friburgi 23 die raensis Augusti 1533. 

2"6286L From Peter Tomiczki. 

Warsaw MS. Teki Gorskiego 1925. Cracow. 

25 August 1533. 

[The MS. (in the library of Count Maurice Zamoyski at Warsaw) is a rough- 
draft by a secretary, with corrections perhaps by the same hand (Epp. 1953, 
2521 were also written in this hand). Tho letter is printed from the Warsaw 
M.s. by Th. Wierzbowski, Materyaly do dziejow pismiennictwa Polskiego, i, 
1900, p. 327. There are copies of the letter in the Corpus Naruszewicianum 
at Cracow (from which it was printed by Miaskowski in the Paderborn Jb. f. 
Philosophie xv, 1901, p. 330) and in tho Leningrad MS. Lat. F. 145 K., the 
roadings of which were communicated to us by Dr. Jan Fijalek. We have 
not thought it worth while to record the variants of these two copies.j 


S. P. Obiurgatum esse te ab losto nostro Decio, vir doctissime, 
quod aliis amicis tuis, quos habes hic in Polonia, scribens nos pre- 
termiseris, factum est quidera ab illo singulari erga nos studio, vt 
qui non ignoret, quantum te amemus quantumque tuis litteris 
5 seraper delecteraur. Verum cum nos quoque eidem culpe simus 
obnoxii, pari tecum causa, nerape occupacionibus, quibus de[s]tine- 
raur grauissimis, in bonam partem silentium tuura accipimus, 
2860. 25. ^-nep scripsimus : erit OE. 

2860. 26. TTapoiiiLav] SimonidesS. 20, 33. euehere] But in Ep. 2865 Eras- 

cf. Adag. 1241, Ep. 2810. ^n. mus expresses himself as completely 

30. testamento] See Ep. 2754. jn. dissatisfied with Livinus. 


postulamusque a te vt vicissim nobis taciturnitatis nostre veniam 
dones. Neque enim vulgaribus istis, vt tu vocas, officiis vel pre- 
standis vel exigcndis molesti tibi esse studiaque tua toti orbi pro- lo 
ficua interpellare vellemus, presertim cum nullum aliud offerat 
se argumentum preter refricaciones amicicie, quam ego nullam 
satis lirmam solidamque arbitror, si eiusmodi fomentis indigeat. 

Dolemus vero vehementer sublatos tibi fato amicos tuos, illos 
presertim quorum patrocinio et non vulgaribus vsus es officiis. 15 
Habes tamen me, et quo vtaris vt velis, et cui vicissim hac racione 
condoleas, quem eciam annus iste non paucis amicis despoliauit, 
inter quos vnus est Dominus Christopherus de Schidlowyecz, castel- 
lanus Cracouiensis ; cuius nobis obitus magno dolori est ; quem tibi 
nobiscum communem esse arbitramur. Verum cum subit in men- 20 
tem humane condicionis necessitas, qua omnes nascimur, cumque 
nullus sit contra eam querendi locus, ymmo cum non desint qui 
in bonis esse censeant mori, reuocamus nos a dolore communique 
legi et necessitati non iniquo animo paremus. Illud vero nos 
magis conterruit, quod scribis domicilium corporis tui ruinam 25 
minari, quod nos, vt dudum stet incohnne, per magni referre 
putamus ac cupimus, idque non solum priuate amicicie causa, sed 
quod talem spiritum contineat qui et ornandis litteris et iuuande 
paccandeque rei ecclesiastice sit natus. 

Germaniam tranquillam esse gaudemus, Turcis, vt scribis, feliciter 30 
abactis; qui vtinam, quemadmodum nobis videntur, ita se quoque 
abactos senciant. Apud nos eciam Dei benignitate pacata sunt 
omnia, et Thartarorum et Valachorum arma incursionesque quie- 
uerunt, federe cum Thurcis suscepto. De re ecclesiastica, tot 
peruersissimis opinionibus turbata, nescimus quid sperare debea- 35 
mus. Sed ciui illi se vsque ad consumacionem seculi non defutu- 
rum promisit, eius praesidio pacatum iri confidimus. Optamus 
demum ex animo, vir optirae, vt et recte valeas et diutissime 
viuas. Nos, quod scire cupis, gratia Dci valemus. 

Cracouie xx^^ Augusti. 1533°. 40 

278028622911 From John Lasky. 

Leningrad IVLS. Lat. F. xvii. 57, f. 57 v». <Cracow.> 

La. E. 28. <c. 25 August i533.> 

[For tho MS. sco Ep. 1954 introd. 

Sinco this lottor (of which the end is missing) answers Ep. 2780 and is 
answered by Kp. 291 1 it elearly falls between Maieh 1533 and March 1534. 
Betwefin tlieso two hinits tlie only extant letters rcceived by Krasmus from 
Poland aro Kp. 2S11 of 15 May and Kp. 2861 of 25 Aug. 1533. It seems 
probablo tliat 1 he present letter was (h'hv'ered by the messcnger who carried 
ODo or otlior of these two posts. We liave placed it with Ep. 2S61 becauso 
both mention the troublo with the Wallachians.] 


FoRTVNAM, mi Erasmc, accusare nec possum nec volo, cum illa 
2861. 37. pac&tum /icripsiiniis : pacatam MS. 

2861. 19. obitus] 30 Dec. 1532. 


iampridem satisfecerit animo meo ; pociusque vere et ex animo 
gratulor patriae quod plures habeat me et raelius de se meritos et 
ad eos honores Principis iudicio digniores quos tu meritis nescio 

5 quibus meis pro tuo in me amore tribuis. Equidem non sum ita 
morosus vt accepturus non fuerim, si quid obtigisset. Sed vt vere 
dicam, tantum abest vt quid arabiuerim vt, etsi Princeps ipse non 
multo antea spem haud quaquam nudara euehendi mei dedisset, 
neque taraen prius me ad aulam contulerira quam omnibus quae 

10 tunc ad manum erant distributis, et amicos qui tura in aula 
raihi fauebant serael atque iterura per literas admonuerim, ne quo 
modo mea causa Principi molesti essent. Alio(|ui nec in Gallia 
negatura fizisset, si quid petiissera. Et in Hungaria episcopatura 
vltro oblatura neglexi. Quin et hereditate quae a patris morte 

15 non prorsus vtique contemnenda obuenerat cessi fratribus, hoc 
solo abunde contentus quod e sacerdociis prouenit. Plane^jue iara 
Cresus eram futurus nisi Vngarica haec tragedia in quam rae frater 
nescio quo pacto pertraxerat, tantura absurapsisset quantum pudet 
dicere ; vt michi properaodum curanda denuo fuerint omnia. 

20 Patruus raeus quo in te fuerit anirao ipseraet iam iam moriturus 
declarauit ; qui preter honorificentissimam tui mentionem annulum, 
quem tibi mitto, a se perpetuo gestari solitura tibi legauit, reliqua 
perraittens arbitrio raeo. Nec aliara arbitror fuisse causara tam 
diuturni ipsius silentii quam absentiara raeara ; qui vt ab hinc 

25 quadri[g]enniura me fratri adiunxeram, ac derauni in Vngariam 
contulerara, ita deinceps per negotia non potui illius consuetu- 
dine frui ; meque absente mortuus est, vt ego sane vix optarim 
mori felicius. Sed nunc nimis longura fuerit recensere quae in 
morte egerit. Posthac per ociura id licebit coraraodius. 

30 Quod ad bibliothecam adtinet, adeo me non penitet contractus, 
rai Erasme, vt hoc nomine mihi felix omnino videar, quod tam 
preciosam sum habiturus suppellectilem ; quae raihi semper futura 
cst summi thesauri vice. Caeterura quod de ducentis ducatis 
dicato Arabrosio iraputandis scribis, predicandaque benignitate 

35 mea, equidem intelligo mihi nihil posse contingere honorificentius 
quam a tanto viro predicari, quera semper admiratura sit posteritas, 
nihilque denique gratius quam a probatissimo omnium eciara 
aeraolorura calculis viro probari, modo quid in rae situm esse 
viderem dignum tuis presertim laudibiis. Sed neque spes vlla 

^o praedicandi nominis aut benignitatis meae, neque quicquara ora- 
nino aliud tantum valet apud me, mi Erasme, quantum humanitas 
illa tua, qua rae, quum tecura essem, ac deinceps, semper prose- 
cutus es, vt illi vix vnquara mihi videar paria posse facere, et 
quae me ita plane rapuit in amorem tui vt, quod olim per litteras 

45 tibi sura pollicitus, sim id constantissime seraper prestaturus. 
Neque quicquara possis mihi facere gratius quam si me rebusque 
ac fortunis meis non secus vtaris quam tuis. Atque ita, mi 

13. episcopatumJDaltonrefersthis 21. annulum] A sapphire ring, 

to the bishopric of Vesprim, the enumerated in the hst of his rings 

revenues of which were offered to and monies made by Erasmus him- 

John Laski by Zapolya, but Laski sclf in April 15^^, see Bodleian Quar- 

never drew them. terly Record, ii, igi8, pp. 143-4. 

2862] FROM JOHN LASKY 295 

Erasme, quod ad ducentos illos florenos adtinet, id esto tui arbitrii, 
vt quocunque velis nomine eos habeas. Id tantum te rogo, vt eos 
grato animo a me accipias, tibique certo persuadeas nihil esse 5° 
omnino apud me quod tibi mecum commune esse non vehementer 
veiim, meque nihil aliud abs te cupere quam vt me solito amore 
prosequi perseueres. Michi enim satis est vt tu solus scias quo 
sim erga te ego animo ; cui tu nunquam non possis iure optimo 
imperare omnia. De contractu te rogo ne mutes sentenciam, nam 55 
etsi nunc, preter Vngaricos sumptus illos, non parum eciam in 
debita patrui (quae in me moriens reiecerat omnia) impendere 
oportuit, sicut ipse eciam nonnihil aeris alieni contrahere coactus 
sim, tamen omnino curabo vt breui rursum tibi vel totum denuo 
precium, vel bonam eius partem, per lostum nostrum mittam. 60 

Quod de Turca profligato scribis, optarim esse verum. Sed ille 
contra iactat se nusquam obuium hostem vidisse, quem duobus 
tantis itineribus in ipsius sedibus non quesisset solum, sed longo 
etiam tempore expectasset ; vt interim taceam quot millia homi- 
num partira perierint, partim abducta sint in perpetuam seruitu- 65 
tem. Certum est Turco ipsi, cui decimus quisque captiuorura 
reddi solet, pro sorte sua cessisse septem horum raillia. Coniicito 
tu cetera. Ita triumphamus de Turcis. Sed de pugna liac vtrius- 
que horum Caesarum, si modo pugna dicenda est, raitto tibi elegans 
epigramma ex Italia nuper allatura, quo vtrique eleganter palraa 70 
tribuitur. Tractatur quidera de pacanda Vngaria, sed sic vt 
neuter fidat alteri, nihilque aliud agi videatur quara res de terapore 
in tempus trahi donec resuraptis rursura viribus denuo bellum 
recrudescat ; et quod ego vehementer metuo, dum vterque sibi 
regnum asserere nititur, vterque tandem amittat, non minore rei- 75 
publice Christiane periculo quara suo. Nunc Turcus eraisit classem 
quingentorum velorum, vt vocant, ad recuperandas arces per 
Andreara de Auria sibi ablatas. Vngaria eciara plena est Turcis. 
Quae orania quiduis pocius mihi quam pacem videntur polliceri ; 
quam certura est Turcura nunquara esse adraissurura nisi regnura 80 
maneat apud loannem regera, non tam vt iste regnet, quara ne 
Ferdinandus illicquoquesuas radicesagat: cuiusviciniara suspectam 
habet ob fratris Caroli potentiani. 

Quod ad me adtinet, ego plane iam rebus istis Vngaricis remisi 
nuncium, neque est quod illinc amplius expectem, eciam si pax 85 
fiat. Quin et fratrem libenter illinc retraherera si posseni. Mori 
consilium vehemcnter laudo, illique sane hoc nomine maiorem in 
modum gratulor Nunc enira in obeundis presertim eiusraodi 
magistratibus, preterquam quod ad multa conniuendum, interdum 
eciara assentiendum est preter animi sentenciam, non facile possis 90 
quicquam sine periculo agere. Nos hic ab Ewangelicis istis nunc 
quidera nihil tiraeraus. Sed suboriri iara eciam videntur apud nos 
veluti serainaria quedam sedicionum intestinarum, quae si longius 
se proferant, periculum est ne nobis pariat tumultus euangelicis 

48. quod La. E : quid MS. 55. te La. E : tu MS. 

70. epigramma] We have not been 81. loannemj Zapolya. 

able to trace this. 


95 atrociores. A quibus non video quid aliud remoretur quosdam 
quam principis senis authoritas, qui non tam regis quam patris 
loco ab omnibus passim habetur. Nunc in Lituaniam profectus 
est, prospecturu.s suae illi dicioni, aduersus quam Valachus dicitur 
non nihil moliri. Hic rumor est Papam Galliarum et Angliae reges 

100 conuenturos his diebus. An verum sit nescio. Si ita sit, ■(vereor) 
ne conuentus iste pariat nouas turbas. 


Basle MS. Goclenii Epistolae f. 34. Freiburg. 

Basle MS. : C. VI». 71, ff. 109 v"., 114. 28 August 1533. 

[This lotter was found among the papers of Goclenius at his death in 1539. 
A copy of it was sent to Bonifaco Ainerbach by the University of Louvain 
in a letter of 15 Oet. 1539, and is preserved in tho Basle iibrary in the volume 
Goclenii Epistolae, f. 34. It bears the following notarial attestation : ' Audita 
huius copia ad hteras originales a D. Erasmo scriptas et ernanatas et cum 
iihs collacionata cum eisdem concordat. Ita est. Egid. Martin ahno Vniu. 
Louan. ac quoad hanc coUacionem Notarius.' On theversoof the same foho 
is a copy of the deed drawn by ErasrnusonS April 1534 (printed in App. xxiii 
p. 410), attested by the same notary, and sent by the University of Louvain 
at the same time (see App. xxiii, A6. 31-7). Two other copios are proservod 
at Baslo among tho accounts kopt by Boniface and his son Basil Amerbacli of 
the Erasmus bequest. One of theso, f. 114, is written in the hand of John 
Altenanus, legal agent for the heirs of Goclenius. Itisheaded 'Copiamanus 
Eras. Rot.', but shows no notarial attestation. It is prosumably tho copy 
mentiohed by Altenanus as enclosed with his letter to Boniface of 28 Oct. 
1539 (App. xxiii. A 9). The other copy, f. 109 v**., is headod 'Copia manus 
Erasmi Roterodami vt apparuit ' (the last two words in the hand of the 
notary who attests it) ; followed by 'Des. Erasmus Roterodanms M. Conrado 
Goelenio S. D.' (in a different harid from the body of tho text) ; with tho 
notarial subscription : ' Collatione facta concordat presens copiacum suo ori- 
ginali quodam signoto subimpresso. Ita attestor loh. Duynkens Not^ publicus 
et por Concilium Brab. admissus.' 

For the difhculties to which this letter gave rise and for tho disputes after 
Goclenius' death in connexion with the monies depositod by Erasmus in 
Louvain seo App. xxiii.] 


Vt aliquod habeas ex me amicitiae syncerissime monumentum, 
Conrade charissime, nonnullam etiam pensationem et officiorum 
quae in me priuatira et laborum quos publice studiis prouehendis 
collocasti, totam pecuniam quam hactenus a me depositam habuisti, 
5 volo pleno iure tuam esse, vt de ea statuas quicquid volueris, seu 
viuo me seu mortuo. Mihi aliunde sat est pecuniarum. Scio te 
ista melius vsurum quam me. Denique meum esse duco quicquid 
talis possidet amicus. Ne quis autem super hac re possit tibi 
negotium facessere, volo hanc epistolam manu mea descriptam 
10 chirographi esse loco, cui et annuli signum peculiare appressi. 
Apud Friburgum Brisgoae Quinto Calen. Septemb. Anno domini 
millesimo quingentesimo trigesimo tertio. 

2863. I. Vt aliquod] The words casu ad se reuorti, et propter nullam 

are perhaps influenced by Digest aliam causam facit quam vt liberali- 

xxxix. v. I: ' Dat aliquis ea mento vt tatomotmunificentiamexerceat.haec 

statim velit accipientis fieri, nec vllo proprie donatio appeliatur'. 

2864] 297 

2864. To Paolo Sadoleto. 

De Praeparatione p. 154. Freiburg. 

N. p. 1087: Lond. xxvii. 21 : LB. 1254. 30 August 1533. 

[Paul Sadoleto, 1508-1569, was the son of a cousin of the cardinal. Like 
the cardinal, he was born at Modena, and educated at Ferrara, where he 
was taught by Lihus Gyraldus. On the death of his father he seems to 
have gone with the cardinal to Carpcntras. He shared the cardinars human- 
istic interests, and dovoted himsclf to the study of Aristotle, Cicero, and the 
Greek and Latin Fathers ; besides writing poetry both in Latin and in the 
vernacular. In 1533 Clement vii appointed him coadjutor to the cardinal in 
the see of Carpentras, with the reversion of the bishopric on his kinsman's 
death. On the accession of Paul iii (1535), he went to Italy to pay his 
respects to the new Pope, and spent some time in Rome and Padua. In 
1538 he accompanied the cardinal to Nice, in connexion with the truce there 
made botween the Emperor, the Pope, and Francis i. In 1552 Pope JuHus iii 
called him to Rome, and made him his principal cHplomatic secretary. On 
the death of Juhus he returned to Carpentras ; wiiere he died in 1569. 
Together with Antonius Florebellus he was responsible for the edition of the 
letters of Jacopo Sadoleto, pubhshed at Lyons by Gryphius in 1550; the last 
section of the book consists of letters of the cardinal to Paul Sadoleto (six of 
the letters belong to the year 1535 ; two to 1543; one to 1546). More than 
two centuries later Salomonius printed at Rome (1767) lacopi Sadoleti Epi- 
stolarum Appendix. Accedunt Hieronymi Nigri et Pauli Sadoleti Vitae. Ac 
Rariora Monumenta. This book, to which the abbe Vincent Alexander 
Constanzi contributed a hfe of Paul Sadoleto (in many particulars untrust- 
worthy), contains numerous letters of Paul, the greater part of them in the 


QviD ni ego me splendido lucro auctum esse gaudeam, ornatis- 
sime iiuienis, quum tu praeclaras animi dotes, quas ego iam olim 
in R. D. lacobo Sadoleto, patruo tuo, non amo tantum, verum 
etiam suspicio venerorque, adrairabilem eloquentiam cum singulari 
sapientia, pietate, modestiaque coniunctam, sic repraesentes in 5 
tuis ad me litteris, vt idem ille mihi in te repubescere videatur ? 

Hactenus igitur est quod mihi gratuler. Tibi vero etiam gratias 
ago, mi Paule, quod tua praedicatione cohonestas nomen meura : 
vtcunque tu pro singulari modestia tua hoc ofRcium eleuas. Dia- 
logum De studiis recte instituendis per Bonifacium Amerbachium 10 
acceperam priusquam tu raitteres : et quanquam eram negotiis ac 
molestiis obrutus, tamen interdura animi lassitudinem illius lectione 
reficiebam, donec inundans occupationum pelagus coegit eum 
seponere : quem tamen mox repetara, non conquieturus donec 
totum deuoraro. Interim et te fruar, qua licet, et patruo tuo, '5 
quando aliter fatis negatum est. Illud scito, R. D. patruum tuum 
inter syncerissimos amicos meos principera tenere locum, idque 
suo merito: ei proxiraus tibi dabitur, qui illi similliraus es. Habes 
epistolam auro^ypac^ov, et ex tempore vna cum dispunctis et adiectis : 
quod tu familiaritatis argumentum interpretaberis potius quam 20 
negligentiae. Vale. 

Apud Friburgura Brisgoiae iii. Cal. Septemb. m.d.xxxiii. 

9-10. Dialogum] Seo Ep. 2859. ign. wliich explains wiiy Paul sent the 
Paul Sadoleto and his uncle are tho book and gives point to Erasmus' 
two interlocutors in tho dialogue, te fruar . . . el patruo tuo. 


2865. To BoNiFACE Amerbach. 

Basle MS. AN. III. 15. 52. <Freiburg.> 

Q. 82. 31 August 1533. 

[An original letter, autograph throughout.] 
S. Reditum in Brabantiam di.stuliraus in proximum ver. Ita 
tulit neccssitas, et vt arbitror expedit. Nara rautato vino, 
stomachus cepit reuiuiscere, hactenus pro vino bibi venenum. 
Liuinus meus, qui nihil vnquam gessit ex animi mei sententia, 
5 adduxit mihi ab Episcopo duos equos e quibus alterura eligerem. 
lam accincto ad reditum nuncio mane, dixit gradarium claudicare. 
Diraisso nimcio, claudicauit et alter, qui raihi nunc est oneri. 
Vtinara Deus libcret me ab illo nugone I 

De testamento quo magis studui me explicare, hoc magis 
10 inuoluor. Efficiam tamen, ne omnia veniant in manus predonum, 
si quid mihi acciderit. Qua de re scribara tibi, si Gilbertum raeum 
istuc misero, quod nondura statui. 

Sadoletus raisit ad rae propriura nunciura cum lil)ro, quem vult 
a me castigari. Perlegi, et feci [et feci] quod voluit. Eumdem cupit 
15 et abste legi. Poteris degustare et probare. Epistola illius ad te 
fuit inchisa. Nuncius putauit te hic viuere. Idem suspicari 
videtur Sadoletus. Male audit Basilea. Significaui taraen illi te 
isthic necessariis compedibus detineri, purum tamen ab omni 
sectarura contagio. Hoc enim de te mihi persuadeo. 
20 Miror nihil mitti e Basilea. Si libellus de Concordia ecclesiae 
excusus est, mitte Sadoleto : si prope absolutus est, mitte quod est 

Si velis nunciura isthic retinere vnura atque alterum diem, hoc 
per Sadoletum licet, donec scribas et librum degustes. 
25 lussi vt hic nuncius iret per Nouumburgum, si forte illic esses. 
Ne frustrasit. 

Mitto ad te Epitaphium Thomae Mori, quod affixit suo sepulchro. 
Editurus eram cum aliquot epistolis, sed Emmeus dedit verba. Id 
si voles, describes tibi, raeura exeraplar mittes Sadoleto. Id enim 
30 raeraini in litteris. 

Lugduni Hilarius Bertulphus peste funditus periit, hoc est ipse 
cum vxore ac tribus liberis. Cetera scribam per Gilbertura 
meum, aut reseruabo in colloquium. Cura vt recte valeas. 
Prid. Cal. Sept. 1533. 
35 Erasmus Rot. tuus. 

Clariss. viro D. Bonifacio Amerbachio. Basileae. 

5. Episcopo] Christopher of Stad- hshed More's epitaph (not with Em- 

ion ; ef . Epp. 2856, 2868. meus but with Froben) together with 

9. testamento] See Ep. 2754. yn. More's letter {Ep. 2S31) and other 

13. libro] Sadoleto's commentary letters in the De praeparatione, 

on the Epistle to the Romans; see <c. Jan.> 1534. 

Ep. 2S16 introd. 30. Htteris] Not extant. It was 

17. Male audit] Erasmus means presumably carried by the messenger 

that Basle has a reputation as a hot- sent on 26 July ; see Ep. 2850. 

bed of the Reformers. 31. Bertulphus]SeeEpp. 1257. i^n, 

20. libellus] See Ep. 2S52 introd. 2581. 14-20. 

2S. Editurus eram] Erasmus pub- 

2866] 299 

2866. From Haio Cammyngha. 

Leipzig MS. Leeuwardei). 

EE. 193. 2 September 1533. 

[An original letter. autograph throughout. The right-hand edge of the 
first page is torn. The address sheet is lost.] 

S. P. Salue, doctissime amantissimeque mi pater ac patrone, 
vnice chare. Quantum mihi letitie peperere proxime M. Rutgeri 
Rescii ad me litere, prorsus verha mihi desunt quibus explicem. 
Nam cum iara dudum nichil certi de tuis rebus audirem, statuerera- 
que ea de causa faraulura raeura ad Coglenium transraittere, ecce 5 
idera Rescius significauit te prospera tura fortuna tura etiara 
valetudine frui, tuumque reditum serenissirae regine vniuerseque 
Brabantie esse in expectatione. Quo quidem nuntio non medio- 
criter fui refocillatus ; partim quod omnia secunda diuque 
desiderata de viro vnice mihi charo ac patrono iucundissimo 10 
scribebantur, eamque tuara fclicitatera mihi coramunem arbi- 
trarer, quando amicorura inter se omnia sunt coraraunia; partira 
vero quod nostrara regionera etiara tua nobilitabis presentia. 

Licet itaque incertus sura Friburgine perduraucris an iter ad 
natale solum ingressus fueris, tamen hasce literas volui amicicie 15 
rautuique nostri amoris testes esse, ostendereque scincerara amici- 
ciam longa absentia vastisque locorum interuallis nequaquam 
labefactari. Quantum autem tuo amori sumraisque tuis in rae 
meritis debeam, nulli dubium esse possit, quura et omnes id facile 
intelligant et ego libenti gratoque animo predicem. Neque etiara 20 
alia via rectius meura erga te araor^em/ declarare possura quara 
vt summa qua decet ami<cum/ confidentia aliquod officiura, hoc 
est, vt me araa<res/ superioremque culpam condones, a te requi- 
rara ; quando Senece non rainus araicu<s/ videtur qui officiura 
aliquod honcstura requirat quam qui prestet. Ilhid officium, 25 
nempe tuum erga rae araorera, haut grauatim raihi, queso, ira- 
pendas, verura quam priraura liceat oranibus (id quod sepe fecisti) 
ostendas. Concessum erit tibi quoque tantundem iuris in rebus 
meis, vt ad queuis officia opera raea vti et, si libeat, abuti queas. 

Vale, patrone charissime. Te, vbicunque terrarum heres. cupio 30 
conuenire, vt consiHo a tua huraanitate accepto vel apud te 
maneam vel Italiam petam. Itaque priusquam iter ingrederer, 
famuhim meura cum hiisce literis in Brabantiam Antuerpiara 
raisi, qui de te tuoque aduentu singula inquirat. Nam nisi illis 
rebus penitus cognitis ac perspectis, profectionem tcmere institue- 35 
rera, vtpote nescius vbi gentiura te conucnirera. Iterum vale, 
amicorum optime maxime. Salutant te mei fratres ac M. Vilhel- 
mus Zagarus, Cesaree maiestatis apud nos consiliarius. 

23-4. Tcquiram scripsimus : requirem MS. 28. EE : Conscssum 3/5. 

5. Coglenium] Cammyngha uses member of the council of Zeeland. 

this form forGocIcnius in Ep. 2766. 2. later of Holland. Adrian Barland 

38. Zagarus] William Zagcre of dcdicated to him his Hpistola de 

Goes (ti538); matriculated at Lou- ratione studii, and addrcsscd to him 

vain'31 Aug. 1507; M.A. 6 Junc 1510. a Carmen Extcjnporale. He is men- 

After bcing mastcr of tho Latin tioned in a letter of Clenardus in 1536 

school at Zierikzee, he becamo a (Clen. E. p. 85). A letter froni him to 


Anno XXXIII altera septembris ; Leuerdie, ex edibus meis, qua- 
40 rum vsum cum hortis ac vsumfructum, vt sepius tibi significaui, 
libenter concedam, si in iis degere tua dignaretur excellentia. 

Tuus, siue velis siue nollis, Hayo Cammyngha, tuumque manci- 

2867. To P^RANCis RupiLius. 

De Praeparatione p. 153. Freiburg. 

N. p. 1087: Lond. xxvii. 20: LB. 1265. 8 September 1533. 

[The letter answers a letter, notextant, in which Rupilius, at the instanco 
of Choler, had suppHed Erasmus with particulars of the Paungartner famiiy 
(cf. Ep. 2868). Tliis iiiformation, with additioiis supphed by Choler, Erasmus 
made use of in his lcttcr to John Vcrgara (Ep. 2879). 

Francis Rupihus ' Germanus natione ' ( VZE. p. 29) was educated at Vienna. 
Ho studied law under Alciati at Bourges from 1523-30; where he was 
intimate with Vighus Zuicheinus and Churles Sucquet. Hoynck I. 1, p. 74 : 
from a letter written to him by Vighus in 1530, VZE. p. 29, it is clear that 
he was an oldcr man than Viglius, who seems to regard him as his teacher. 
Iii 1530 he went to Rome, where he taught and practised — ainong his pupils 
were two sons of John Paungartner : while in Rome he bccame canon of 
Ratisbon and of Brixen (EE^. 125) — these canonries he owed to Paun- 
gartner. In 1536 he was at Padua with Paungartner's sons (VZE. pp. 195, 
220). Nic. Freigius in the preface to vol. iv of Zasius' Opera mentions, 
together with Paungartner's sons, Zasius' son. John Ulrich, as having been 
taught by Rupilius. Zasius in the preface to his In vsns feudoriim epitome 
tehs Paungartner (13 June 1535) that he has been invited to pubhsli his book 
by a number of scholars. including " Dr RupiHus, fihorum tuoruin praeceptor '. 
From VZE. pp. 31, 220 we learn that Rupihus was one of the interlocutors 
in the revised version of Vighus' De ifisiitutione iiiriscojisiilti, an unpubhshed 
dialogue, which was never carried beyond the first book. It was to the kind 
offices of Rupihus, wlio recommended him to Mathias Held, that Vighus 
owed his appointment as Imperial Assessor in 1535 (Hoynck I. i, p. 74). 
Hoynck prints two lctters of Viglius to Rupihus, VZE. pp. 29, 181, together 
with a fragment of another Ictter, Hoynck I. i. p. 130. An early letter of 
Rupilius to Joacliim Vadian. 28 April 1514. from Bruck a. d. Mur, is printed 
in VE. 35. Five letters of Rupilius to Nausea, written between Jan. 1535 
and March 1536. all froin Rome, are printed in NE. pp. 156-7, 161. 164, 178. 
These show Rupilius in close touch with P. F. Vergerio and de Gumppen- 
berg. EE-. 125 shows that Erasmus had recommended Rupilius to de 
Gumppenberg. lu Ep. 2682. 65 Erasmus sends greetings to Rupilius and 
promises to write.] 


Ego vero, mi Rupili, Cholero nostro magnis multisque nominibus 
obstrictus et isti me tum libenter, tum plurimum, debere profiteor 
quod instantia sua tuum pudorem expugnarit, compuleritque vt 
ad me scriberes et in amicorum meorum numero profitereris 
5 nomen tuum ; tantum abest vt locus vllus apud me sit isti 
criminis translationi, qua vis me culpam et offensionem in Chole- 
rum reiicere, qui te, vt scribis ex verecundo impudentem, ex modesto 
molestum reddidit. Illi quidem iara gratias egi per literas : tibi 
vero, quod ex Gratiarum legibus vltro polliceris, ego vicissim bona 
2867. TiT. LL. DOCTORi om. A". 2. isti scripsimus : isto L. 

Craneveld is printed in Cran. E. 147 ticulars are taken). 

(from the notes to which these par- 2867. 8. literas] Not extant. 


fide polliceor ; si quid extiterit in quo requires officium meum, aut 10 
vt non requiras, vbi res ipsa postulabit amici partes. 

Mihi iam nimium viuaci, mors plerosque amicos ademit; non 
Romae tantum, sed in Anglia, Gallia, Germania, et Polonia quo- 
que. Ilhid igitur mihi pergratum erit, si quando significare digna- 
beris quid Romae geratur, modo sit aliquid eius generis vt tuto 15 
literis committi queat. Quae scribis de benignissimo Moecenate 
tuo Paungartnero mihi summae fuere vohiptati, non ob id tantum 
quod hominis amicissimi commodis non minus ac meis delecter, 
verumetiam quod mihi vehit commentarium suggeris ad illustran- 
dam illius gloriam : quam ipsius quidem modestia nequaquam 20 
ambit, scio, sed ad bonos mores conducit pubHcitus, excellentium 
virorum virtutes non abdi, sed ad imitationem in theatro orbis 
proponi. Vtinam autem ad id praestandum suppetat mihi ora- 
tionis facultas, quantam illius requirunt merita, quantamque tu 
fortassis adesse credis. Vtcunque id est, conabor tamen, idque 25 
breui, fauente Christo. Sed, heus tu, in hoc quoque tuam operam 
mihi commodes oportet, vt efficias ne mea seduhtas offendat viri 
prudentissimi modestiam. Vt hoc auderem complurium hortatu 
sum animatus, sed praecipue Zasii, cuius autoritatem in omnibus 
non aliter quam oracukim sequi soleo. Libebat quidem, at non 30 
vacabat, in praesentia pluribus tecum. Vale, et Logum si isthic 
adest meis saluta verbis. 

Datum apud Friburgum Brisgoiae viii die mensis Septembris 


Si placet avToypacfyla ne ofifendat KaKoypaj)ia. Sic sum. Me tua 35 
ixaKpoypacjiia nunquam olfendet. 

2868. To JoHN Choler. 

Pentas Epistolarum p. 3 (P). Freiburg. 

9 September 1533. 

[This letter is printed in Pentas Epistolarum claronim virorum hactenus 
nondujn editarum, a volume publishcil for tho Solennitas loannalis of the 
Gymnasium at Uhn, celebrated on Sunday, 24 Juno 1798. The origina) was 
not Erasmu.s' autograph, but a copy made by Choler and afterwards anno- 
tated by Conrad Peutinger. 

The date is confirmed by the reference to the Liber de Ecclesiae concordia, 
of which Erasmus was daily expecting the pubhcation on 31 Aug. (Ep. 2865).] 


S. P. Pergratum est quod Rupilii verecundiam instantia tua 
expugnaris, vt ad me scriberet ; videtur enim esse vir doctus, 
modestus ac prudens. Instruxit me mtdtis argumentis ad ilhis- 
trandum optimi viri nomen, sed breuius quam vellem, vt tu 
suppleris velira. Cupio scire qua sit nobiHtate, et qua occasione 5 
opes illius famiHae decreuerint, et quibus Principibus inseruierit 

2868. 4. In tnargino adscriptum cst Peutingeri manu : loann. scilicet P. 
28(>7. 31. LogumJ Seo Ep. 2568. i^n. 


Paungartnerus, vi an iure, et si qua sunt alia, quae profuerit scire. 
Quot habeat libcios, et <a> quibus institutos : nam Georgium vnum 
noui. Id cuperem abs te primo (juoque tempore fieri. Nam typo- 

10 graphis Francofordia reuersis fortassis incidet occasio aliquid 

Theologi Lutetiae redierunt ad furcas suas. Vacabat officium 
quoddam librariatus, ob id quacretur tota vniuersitas. Rector a 
monachis ac theologis quibtisdam instructus incipit magna voce 

15 queri, esse bibliopolas, qui clanculum gallicos libellos et excudant 
et vendant. Dein consultatur de officio ; nec vlla post querelae 
mentio. Mox a prandio Thcologi praefecti commissarium cum 
innumeris satellitibus ad bil)liopoIarum officinas mittunt, ac vno 
impetu iubent tabernas omnes claudi, auferunt claues, obsignant 

20 omnia sigillo regio. Typographi timent, videntes tara subitum 
tumultum. Tandem redeunt commissarii inspecturi tabernas, et 
meos quoque libellos eripiunt, praesertim Colloquia, Nouum 
Testamentum versura, Moriam, Encomium raatrimonii, librura de 
esu carniura, oranes fere vsque ad Copiam et de Epistolis scribendis. 

25 Atque haec fiunt non iam Theologorum, sed Rectoris nomine. 
Beda abest cura suis, sed plus agit absens, quara si adesset. 
Abutuntur absentia regis ; libri raei traduntur Franciscanis ex- 
arainandi. Hi reperient haereses mille. Quid his furiis dementius? 
Video plane futurum vt, si inclinent res Lutheranorura, exoriatur 

30 tanta tyrannis raonachorura vt simus desideraturi Lutherum. 
Et haec portenta sunt, quae ego depugno in meara ipsius 

Scripsi nuper per illum per quem remisi equum episcopo. Per 
eundem misi Paungartnero libellura de concordia Ecclesiae. Sus- 

35 picor Hieronymum eum clanculum excudisse metu Ecclesiastarum. 
Nara ad rae tres tantura raisit, ad alios nullum. De testamento 
facile curabitur, nec opus est raagnis patronis. 

Quod rae iubes abiicere curas : si curis occidi possem, iara olira 
interiissera. Theologorura tumultus, monachorura et aliorura 

40 oblatrationes satis moderate fero. Vnum est raalura, domi natum 
ante annura per furacissimura nebulonem ac sceleratissiraum scor- 
tura, quod ex omni supellectile mea bellissima quaeque sustule- 
runt reseratis omnibus seris, nec e loculis mediocris surama 
erepta est. Hanc conturaeliam nec obliuisci possura, nec conco- 

45 quere. Hoc magis dolet, quod non licet vlcisci. Fur est indigena, 
multos habens cognatos et aftines insigniter raalos oranes. Totum 
studiorum otium erat seponendum. Hoc taraen in sinum tuura, ne 

g. primo scripsimiis : priuato P. 26. abest scripsimiis : adest P. 

8. Georgium] JohnGeorge,towhom Erasmus had secured svifficient pa- 

Erasmus had written on 12 May (Ep. troni by obtaining a hcence from 

2809). King Ferdinand and from the Em- 

33. Scripsi] Not extant. peror (Epp. 2317,8). 

illum] Not Livinus, who had 40. Vnum . . . malum] He may be 

returned to Brabant (cf. Ep. 2860). identified with the ' lacobo quondam 

episcopo^Christopherof Stadion: KXiTTr-r\ meo ' of Ep. 2788; see Ep. 

see Ep. 2856, 2865. 2652. 8n. 
36. testamento] See Ep. 2754. jn. 

2868] TO JOHN CHOLER 303 

moueamus vtcunque sopitam camarinam. Cura vt quam rectis- 
sime valeas, amicorum sincerissime. 

Friburgi, nono die Septemb. 1533. 5°